Άκριες του κουβαριού της Ουκρανικής Αυτοκεφαλίας

 

Κατά κάποιον τρόπο, η αρχή του νήματος της ιστορίας ξεκινά όταν ο (Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής) Αθηναγόρας, εκλεγείς Οικουμενικός Πατριάρχης μετά από πίεση των ΗΠΑ προς την  Τουρκία (δεν είχε την «απαιτούμενη» Τουρκική ιθαγένεια), κατέφθανε με το προεδρικό αεροπλάνο του Προέδρου Τρούμαν στην Πόλη, ως Αθηναγόρας Α΄, στις 26 Ιανουαρίου 1949. Στην υποδοχή προσήλθε κόσμος πολύς, όχι δε μόνον Χριστιανοί, με επίσημη συμμετοχή του βαλή της Ισταμπούλ. Ξεκίνησε την θητεία του καταθέτοντας στεφάνι στο μνημείο του Κεμάλ (με την λεπτομέρεια ότι τα λουλούδια του στεφανιού προέρχονταν από τον κήπο του Λευκού Οίκου). Ξεπροβοδίζοντας από την Ουάσιγκτων τον Αθηναγόρα, ο Τρούμαν είχε τονίσει τον ευρύτερο ρόλο που προσδοκούσε να διαδραματίσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, σε μια περιοχή όπου το Δόγμα Τρούμαν μεριμνούσε για την «αποκατάσταση της τάξεως, όσο και για την οικονομική ανασυγκρότηση» (Τρούμαν).

Σημειωτέον ότι ο – Βενιζελικός – Αθηναγόρας είχε σαφώς ταχθεί ως Αρχιεπίσκοπος κατά του κομμουνισμού, στην «ιερή μάχη» κατά της τότε θεωρούμενης απειλής. Ασφαλώς χρόνια πολλά και δεκαετίες έκτοτε πέρασαν, όμως οι τελετές του περασμένου Σαββατοκύριακου στην Πόλη που επεσφράγισαν την αυτοκεφαλία της Ουκρανικής Εκκλησίας από μέρους του νυν Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, με παράδοση του σχετικού Τόμου στον έως προ δυο ημερών Μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο μετά από Συλλείτουργο στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι και με την παρουσία του Ουκρανού Προέδρου Πέτρο Ποροσένκο στο αυτοκρατορικό στασίδι (μετά και τον αγιασμό των υδάτων στον Κεράτιο), είχαν αντίστοιχο πολιτικό χρωματισμό. Ερχόμενη η αυτοκεφαλία της Ουκρανικής Εκκλησίας 27 χρόνια μετά την ανεξαρτησία της Ουκρανίας από την ΕΣΣΔ (μετά την διάλυση της τελευταίας), κυρίως όμως μετά την μεγάλη κρίση του 2014 στις σχέσεις Ρωσίας-Ουκρανίας και την προσάρτηση της Κριμαίας στην Ρωσική Ομοσπονδία (κατάσταση που η Δύση αρνείται να αναγνωρίσει, όπως άλλωστε και η ίδια η Ουκρανία), έχει αυταπόδεικτα βαρύ πολιτικό φορτίο.

Η προσέλευση της Ουκρανίας στην χορεία των 14 Αυτοκεφάλων Ορθοδόξων Εκκλησιών «συνδεόμενων μεταξύ τους ευχαριστιακά», έρχεται να διακόψει την συνέχεια της σχέσης της Εκκλησίας του Κιέβου με το Πατριαρχείο Μόσχας, σχέση που ξεκίνησε το 1686. Τότε ο Οικουμενικός Πατριάρχης «παρεχώρησε άδεια» στον Πατριάρχη Μόσχας να χειροτονεί τον εκλεγόμενο από την τοπική εκκλησία Μητροπολίτη Κιέβου. Στην Ουκρανία, τα τελευταία χρόνια έχουν προκύψει πλήθος ορθοδόξων εκκλησιών – Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό το Πατριαρχείο Μόσχας, «Πατριαρχείο Κιέβου», «Αυτοκέφαλη Ουκρανική Εκκλησία», συν Ουνιτική Εκκλησία: η καταγγελία του «σχισματικού» είναι διαδομένη στις μεταξύ τους σχέσεις.

Σταθερά επανερχόμενα αιτήματα της Ουκρανικής πολιτικής ηγεσίας, αλλά και πολλών Ορθοδόξων ενοριών προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο για χορήγηση της Αυτοκεφαλίας και – συνεπώς – για κανονική ομαλοποίηση της κατάστασης, είχαν φέρει έντονη αντίδραση του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου, ο οποιος είχε μεταβεί προ μηνών στην Πόλη για να μεταπείσει τον Οικουμενικό Πατριάρχη, προκειμένου μην χορηγήσει την αυτοκεφαλία. Ούτε η κίνηση εκείνη, ούτε άλλες διαμεσολαβήσεις απέτρεψαν τον Βαρθολομαίο.

Απ’ εδώ και πέρα, το πολιτικό/γεωπολιτικό πορεύεται παράλληλα προς το διπλωματικό, το εκκλησιολογικό, με αρκετή ιστορικότητα στο φόντο, στοιχεία οικονομικού – ακόμη και Βαλκανικές άκριες. Το πολιτικό: αν τον Αθηναγόρα είχε συνοδεύσει το 1949 ο υπασπιστής του Τρούμαν Τσάρλς Μάρα , τώρα ο «επί των θρησκευτικών ελευθεριών» πρέσβυς των ΗΠΑ Σάμιουελ Μπράουνμπακ είχε μεταφέρει το μήνυμα της Αμερικανικής στήριξης στον Ποροσένκο. Δεν είχε λείψει η αντίστοιχη στήριξη το 1996, όταν προχώρησε η ενεργοποίηση αυτοκεφαλίας της Εσθονικής Εκκλησίας…

Οι Ρωσικές αντιδράσεις – ο Βολοκολάμσκ Ιλαρίων, με κομβικό ρόλο στις διεθνείς σχέσεις του Πατριαρχείου Μόσχας είχε ήδη απειλήσει με σχίσμα που θα στερούσε τον Οικουμενικό Θρόνο από περισσότερους των μισών Ορθοδόξων πιστών «του» – δεν περίμεναν το θέμα της Ουκρανίας. Ήδη η Μόσχα είναι υπερδραστήρια, σε στενή συνεργασία με την πολιτική εξουσία, τόσο στα πρεσβυγενή Πατριαρχεία (ιδίως Ιεροσόλυμα), όσο και στις χώρες της Βαλκανικής. (Σε αυτό το σκηνικό, η οικονομική στήριξη θέσεων/πρωτοβουλιών παίζει ρόλο). Στις τελευταίες χώρες, η υπόθεση της Εκκλησίας της Οχρίδας δεν είναι η μόνη! Η δε διασύνδεση με την Συμφωνία των Πρεσπών, εύκολα διακρίνεται.

Εντελώς πρόσφατα, η πανορθοδοξη Σύνοδος του 2016 στην Κρήτη υπονομεύθηκε (χρησιμοποιούμε λαϊκή έκφραση) με την απουσία του Πατριαρχείου Μόσχας, του Πατριαρχείου Αντιοχειας και των Εκκλησιών Γεωργίας και Βουλγαρίας. Το πολύπλοκο κουβάρι των δι-Ορθόδοξων σχέσεων απλώς περιπλέκεται με την Ουκρανική Αυτοκεφαλία.

Καθώς οι σχέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος με το Φανάρι δεν διάγουν την πλέον ανέφελη περίοδο, αλλά και οι σχέσεις Εκκλησίας-Κράτους στην (προεκλογική) Ελλάδα του 2017 είναι σε τρικυμία, το κουβάρι που περιγράψαμε υπόσχεται/απειλεί περιπλοκές.