Από το Ναυτιλιακό Συνέδριο της Ύδρας: η συμβολική και πρακτική διεκδίκηση της θάλασσας

Του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Υπό συνθήκες «Covid-19», δηλαδή σε υπαίθρια διοργάνωση με τήρηση αποστάσεων και αποφυγή (σχετική…) συγχρωτισμού, το για 11η συνεχή χρονιά Ναυτιλιακό Συνέδριο Ύδρας, με πρωτοβουλία του Γιάννη Σαχίνη /της Αδελφότητας Υδραίων Αθηνών και συντονιστή τον Γιώργο Τσαβλίρη επιχείρησε να ανοίξει μιαν ευρύτερη συζήτηση για την Ελληνική εμπορική ναυτιλία στην τωρινή γεωπολιτική πραγματικότητα. Σε απλά Ελληνικά: με φόντο την ΕλληνοΤουρκική διένεξη, που έχει λάβει διαστάσεις ακριβώς στον θαλάσσιο χώρο/με φόντο την διεκδίκηση θαλασσίων ζωνών, θαλάσσιας κυριαρχίας, ρόλου στην θαλάσσια γεωπολιτική πραγματικότητα, να δείξει πώς μπορεί/θάπρεπε να επιστρατευθεί η παρουσία της ναυτιλίας – και, γενικότερα, τα διεθνή δίκτυα των Ελλήνων – σε μια προσπάθεια να γυρίσει το κύμα. (Που, μην αυταπατώμεθα, δεν είναι μεσομακροπρόθεσμα ευνοϊκό για τις Ελληνικές θέσεις).

Αν ήθελε κανείς να κωδικοποιήσει τις συζητήσεις του Ναυτιλιακού Συνεδρίου Ύδρας, θα έλεγε ότι αναζήτησε στην εμπορική ναυτιλία, στην ναυτική ισχύ έναν κεντρικής σημασίας συντελεστή διεθνούς επιρροής στην γεωπολιτική πραγματικότητα. Κάνοντας μια βουτιά στην ιστορία, εισαγωγικά παρατηρήθηκε ότι ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, αλληλογραφώντας με τους προεστούς των νησιών – Ύδρας, Σπετσών, Ψαρών – πριν την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης τους καλούσε : «ετοιμάστε τα ξύλινα τείχη σας!». Ενώ, επίσης εισαγωγικά, ο Γ. Τσαβλίρης θύμισε ότι η εκκένωση του Αγγλικού Στρατού από την Δουνκέρκη (η Operation Dynamo) σ’ ένα από τα κρισιμότερα στιγμιότυπα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν έγινε κυρίως από κινητοποίηση του Βρετανικού πολεμικού ναυτικού αλλά από την πανστρατιά των μικρών και μεγαλύτερων ιδιωτικών σκαφών των Άγγλων της εποχής, από ψαράδικα και ρυμουλκά μέχρι γιοτ που είχαν επιταχθεί από τον ναύαρχο Ράμσαιη με εντολή του Ουίνστον Τσώρτσιλ.

Στην κεντρική ομιλία του Συνεδρίου, ο Γιώργος Πρεβελάκης – ομότιμος καθηγητής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής στην Σορβόννη, τώρα πρέσβυς στον ΟΟΣΑ, συγγραφέας δε του επίκαιρα τιτλοφορημένου βιβλίου «Ξύλινα Τείχη»… – επεσήμανε ότι στα χρόνια μας έχει σημειωθεί μια μετακίνηση από την αντίληψη της ισχύος που βασιζόταν στα μεγάλα ηπειρωτικά σύνολα σε εκείνην που αναφέρεται στην ισχύ των δικτύων και προεχόντως των θαλασσών. Γι αυτόν, η σημερινή Ερντογανική Τουρκία απειλείται ως προς την εσωτερική συνοχή της για μια σειρά από λόγους ως εκ τούτου βρίσκεται σε συνεχή αναζήτηση συμβολικών εργαλείων ισχύος. Γι αυτόν, η όλη αναζήτηση της «Γαλάζιας Πατρίδας»/Mavi Vatan, αποβλέπει πολύ λιγότερο στην αναζήτηση υδρογονανθράκων/οικονομικών πόρων, πολύ περισσότερο στην ανάδειξη συμβολικών στοιχείων κυριαρχίας (κάπως όπως η μεταπολεμική ΕΣΣΔ είχε αναδείξει την ιδεολογία παγκόσμιας εξάπλωσης του κομμουνισμού για να αντιμετωπισθούν εσωτερικοί κλονισμοί – όθεν και η τότε πολιτική του containment/της ανάσχεσης του Τζων Κένναν/της εποχής Τρούμαν). Την προσέγγιση Γ. Πρεβελάκη, ότι δηλαδή η αναζήτηση υδρογονανθράκων από την Τουρκία υπό τις σημερινές συνθήκες – πάντως στην Ανατολική Μεσόγειο και στα ιδιαίτερα μεγάλα βάθη όπου επικεντρώνονται πιθανά κοιτάσματα, και μάλιστα με τις σημερινές αρνητικές για επενδύσεις συνθήκες τιμών ενέργειας – είναι κατά πολύ προσχηματική και υποκρύπτει μόνον γεωπολιτικές επιδιώξεις, στήριξε εν συνεχεία και ο Κωστής Σταμπολής του ΙΕΝΕ/Ινστιτούτου Ενέργειας Ν.Α. Ευρώπης.

Εκείνο λοιπόν που επιδιώκεται από την συμπεριφορά της Τουρκίας επί Ερντογάν, είναι «να πάρει την σχέση με την θάλασσα». Και οι αναγωγές του στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, που υπήρξε επί αιώνες θαλάσσια δύναμη – με Ρωμιούς κυρίως ως πληρώματα – μέχρις ότου έχασε την Μεσόγειο τον 19ο αιώνα, κι εκεί ξεκίνησε η παρακμή της, αυτήν την στόχευση έχει.

Όταν Κεμάλ και Βενιζέλος, μετά την Μικρασιατική τραγωδία, συμφώνησαν στην ισορροπία να αφήσει η Ελλάδα την Μικρασία και να αφήσει η Τουρκία τα νησιά, επικρατούσε το κλίμα του Μεσοπολέμου, όπου όλοι είχαν στραφεί «προς τα μέσα», στην γη, στην ηπειρωτική χώρα. Τώρα, όπου συνεχώς προκύπτει ότι το μέλλον βρίσκεται στην θάλασσα, στην κυκλοφορία, η Τουρκία θεωρεί ότι βρέθηκε αδικημένη στη μοιρασιά – και γι αυτό ο Ερντογάν θέλει να αποσείσει την Κεμαλική κληρονομία, να ανακαταλάβει συμβολικά (με τους χάρτες) και υλικά (με τις δραστηριότητες έρευνας) τις θάλασσες.

Εκείνο που επεσήμανε με έμφαση ο Γ. Πρεβελάκης είναι ότι το παιχνίδι παίζεται εν πολλοίς στην διεθνή κοινή γνώμη – και τις αναπαραστάσεις που κυριαρχούν σε αυτήν. Όταν, λοιπόν η τουρκική πλευρά διακηρύσσει διεθνώς το «Ελάτε να τα βρούμε» και προτείνει την καζάν-καζάν/win-win μοιρασιά, εκείνο που προσδοκά είναι, στις αναπαραστάσεις του κόσμου να φανεί ότι η Ελληνική παρουσία στο Αιγαίο – και, θα προσθέταμε, το συνεχές δια της Ανατολικής Μεσογείου μέχρι την Κύπρο – έρχεται σε αντίθεση με αναπαραστάσεις που θέλουν να περιγράψουν την Τουρκία αποκλειόμενη από τον θαλάσσιο περίγυρό της. Σημειωτέον ότι οι περισσότεροι λαοί έχουν εδαφικές κατά κύριο λόγο αναπαραστάσεις: παράδειγμα και η Γαλλία – κι ας έχει την δεύτερη μεγαλύτερη παγκοσμίως θαλάσσια έκταση – και οι ΗΠΑ – κι ας είχαν λειτουργήσει ως θαλάσσια δύναμη μετά την Βρετανία –, όπου η κοινή γνώμη «βλέπει» τα πράγματα με βάση εδαφική/στεριανή ματιά. Όταν λοιπόν δίνεται μια εικόνα δυο μεγάλων τοπικών ηπειρωτικών συνόλων – της Μικράς Ασίας και της Νότιας Βαλκανικής – με θαλάσσιες περιφέρειες κυρίως υπέρ της δεύτερης οντότητας, δηλαδή της Ελλάδας, εύκολα η εντύπωση πηγαίνει σε άνιση κατανομή, με την ιστορία να αγνοείται. Όπως κι εδώ παρατήρησε ο Κ. Σταμπολής, οι περισσότεροι χάρτες που κυκλοφορούν διεθνώς περιγράφουν συχνότερα την Τουρκική απεικόνιση διεκδικητικών θέσεων, πολύ σπανιότερα την Ελληνική άποψη.

(Στην συζήτηση που ακολούθησε, ως συνήθως αιχμηρότερη στα διαλείμματα, έγινε η επισήμανση ότι οι – απόντες – Ελληνικοί χάρτες, χάρτες θέσεων αν μη τι άλλο, λείπουν επειδή υπήρχε η παραδοσιακή αντίληψη ότι αν αποτυπώσουμε σε χάρτη τις θέσεις μας, τότε κινδυνεύουμε να κατηγορηθούμε στην εσωτερική πολιτική διαμάχη ως ενδεχομένως εφεκτικοί. Βεβαίως… όταν στα διεθνή media γράφεται κάτι για την περιοχή, ποιος χάρτης θα χρησιμοποιηθεί; Ο ευκολότερα διαθέσιμος…).

Επειδή όμως αυτή η συζήτηση είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, θα την συνεχίσουμε και αύριο.