Οικονομική Επιθεώρηση, Σεπτέμβριος 2020, τ. 998

Του Αντώνη Κεφαλά

 

 

 

 

Φέτος τα μπάνια του λαού είχαν την αίσθηση της απώλειας. Ο κορονοϊός άλλαξε δεδομένα και συνθήκες – πάνω απ’ όλα ψυχολογία. Οι ανεγκέφαλοι της Πάρου, της Μυκόνου και της Κρήτης πληρώνουν ήδη τις απερισκεψίες τους, αν και το τίμημα είναι μικρό γι’ αυτούς, υψηλό για την κοινωνία. Το φθινόπωρο θα φέρει ακόμη μεγαλύτερο κόστος. Η αισιοδοξία για περιορισμένη ύφεση είναι αβάσιμη. Η προετοιμασία για τα περίφημα 32 δισ. ευρώ της ΕΕ δεν μπορεί να ολοκληρωθεί αν δεν υπάρξουν πρώτα οι ευρωπαϊκές προδιαγραφές. Ο κόσμος βρίσκεται στο κατώφλι ριζικών αλλαγών, με αιχμή την τεχνολογία και τους κορονοϊούς. Τα εμβόλια μπορεί να προσφέρουν ανακούφιση αλλά όχι απαλλαγή. Και η χώρα μας καλείται να υπερβεί τα εσκαμμένα προκειμένου να επιβιώσει.

Σύμφωνα με κυβερνητικές διαρροές, εκτιμάται ότι το ποσό των περίπου 5,5 δισ. ευρώ, ή χονδρικά του 3% του ΑΕΠ, μπορεί να απαλύνει την ύφεση. Ανάλογα με το ποιος κάνει την εκτίμηση, ο τουρισμός από μόνος του συνεισφέρει περίπου το 15%-20% του ΑΕΠ – δηλαδή από 28 έως 37 δισ. ευρώ. Αν θεωρήσουμε με ρεαλισμό ότι η τουριστική ύφεση ανέρχεται στο 75%-80%, τότε η απώλεια κυμαίνεται από κατ’ ελάχιστο 21 έως το μέγιστο 30 δισ. ευρώ. Μόνο από την πηγή αυτή η ύφεση κυμαίνεται από 11% έως 16%. Επομένως, η αισιοδοξία ότι τα 5,5 δισ. θα περιορίσουν την ύφεση κάτω από το 10% είναι μάλλον υπερβολική. Διότι θα πρέπει να συνυπολογιστούν οι επιπτώσεις στους άλλους τομείς από τη μείωση της συνολικής εγχώριας και ξένης ζήτησης για να υπάρξει ένα ρεαλιστικό νούμερο – οπότε και ρεαλιστικές προσδοκίες.

Μέχρι σήμερα οι πλήρεις επιπτώσεις δεν έχουν φανεί, διότι η οικονομία προχώρησε κουτσαίνοντας με τις κρατικές ενέσεις ρευστότητας. Όμως, καθώς η έκταση της κρίσης θα αρχίζει να φαίνεται, η τάση για αποταμίευση θα αυξάνει, οι προσωπικές και επιχειρηματικές προσδοκίες θα αναδιπλώνονται, οι χρεοκοπίες θα πληθαίνουν και η ανεργία θα μεγεθύνεται. Με ένα ΑΕΠ της τάξης των 160-170 δισ. ευρώ (που είναι η καλύτερη περίπτωση) το πρωτογενές έλλειμμα θα ξεπεράσει κατά πολύ το 3% (το διπλάσιο είναι συντηρητική εκτίμηση) και το χρέος θα πλησιάσει (μάλλον θα υπερβεί) το 200% του ΑΕΠ.

 

«Είναι πολλά τα λεφτά, Άρη»

Η κυβέρνηση έχει δημιουργήσει έναν αξιόλογο μηχανισμό προκειμένου να αξιοποιηθούν με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο τα κοινοτικά δάνεια και οι επιχορηγήσεις. Από τις πληροφορίες που διαρρέουν διαφαίνεται μια τάση να χρησιμοποιηθούν τα κεφάλαια αυτά (περίπου 5 δισ. ευρώ τον χρόνο ή το 3% του ΑΕΠ του 2019) για τη χρηματοδότηση σωρείας μεταρρυθμίσεων. Είναι, όμως, μεταρρυθμίσεις που στην πλειονότητά τους αφορούν τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας πριν από τον κορονοϊό. Σε ποιο βαθμό, λοιπόν, λαμβάνουν υπόψη τους τις αλλαγές που οφείλουμε να κάνουμε μετά τον κορονοϊό; Μήπως πρέπει να αλλάξει ο σχεδιασμός και αντί να βλέπουμε τι δεν κάναμε μέχρι τώρα να δούμε τι οφείλουμε να κάνουμε για το νέο μέλλον; Η διαφορετική προσέγγιση αυτόματα θα προσδιορίσει νέα μήτρα προτεραιοτήτων και στόχων τόσο γι’ αυτά που δεν κάναμε στο παρελθόν και τώρα οφείλουμε να υλοποιήσουμε όσο και για το μέλλον. Διαφορετικά θα προσπαθούμε να διορθώσουμε τις πληγές από το παρελθόν χωρίς ουσιαστική σύνδεση με τις προκλήσεις του μέλλοντος.

Η Ευρώπη ήδη κινείται προς τις νέες κατευθύνσεις, κι αυτό φαίνεται στις λακωνικές ανακοινώσεις όσον αφορά τόσο τη μορφή των επενδύσεων που θα υποστηριχτούν όσο και τον βαθμό της εποπτείας που θα ασκηθεί. Πολύ ορθά, η τάση της Ένωσης είναι να κατευθυνθούν τα κεφάλαια αυτά σε πανευρωπαϊκές δράσεις. Πολύ ορθά, επίσης, η εποπτεία φαίνεται ότι θα είναι αυστηρή. Για την Ελλάδα της ρεμούλας, της γραφειοκρατίας και της έλλειψης σχεδιασμού, αυτό είναι ευχής έργον. Ευχής έργον θα είναι να υπάρξει από την κυβέρνηση η ανάλογη προετοιμασία. Διαβάζω ότι έχει ζητηθεί από τα υπουργεία να υποβάλουν τις προτάσεις τους σε πέντε επιτροπές και οι προτάσεις των πέντε επιτροπών θα κριθούν από μία 6η σε ανώτατο κυβερνητικό επίπεδο.

Ως δύο βασικοί άξονες φέρονται η πράσινη ανάπτυξη και ο ψηφιακός μετασχηματισμός. Αλλά στην Ελλάδα η πράσινη ανάπτυξη ερμηνεύεται πρωταρχικά ως αλλαγή στην παραγωγή ενέργειας. Το Ντουμπάι φτιάχνει πράσινη ανάπτυξη με γεωργία που θα του αποφέρει πάνω από 50 δισ. δολάρια τον χρόνο. Τι προβλέπεται για την ελληνική γεωργία, όταν εισάγουμε λεμόνια από την Αργεντινή και σκόρδα από την Κορέα; Μιλά κανείς για σύγχρονη συμβολαιακή γεωργία; Για σύγχρονες μονάδες και μεθόδους καλλιέργειας;

Δύο τομείς θα εξακολουθήσουν να έχουν ανελαστική ζήτηση: τα τρόφιμα και τα φάρμακα. Στα διάφορα σχέδια, πλάνα, προτάσεις που κατακλύζουν τα ΜΜΕ δεν είδα πουθενά αναφορές γι’ αυτά. Συνειδητοποιούμε ότι οφείλουμε να αλλάξουμε το μοντέλο ανάπτυξης – όχι με αναφορά στην εξωστρέφεια αλλά στη δομή της παραγωγής; Ο τουρισμός υπέστη πλήγμα από το οποίο δύσκολα θα συνέλθει. Το ίδιο και το λιανικό εμπόριο. Κάνουμε σχέδια, έχουμε προτάσεις, σκεφτόμαστε καν ποιοι νέοι τομείς θα πρέπει να σηκώσουν το βάρος; Κατανοούμε ότι στη μετά-covid εποχή χρειαζόμαστε υποκατάσταση εισαγωγών – τουλάχιστον στο πλαίσιο μιας αντίστοιχης ευρωπαϊκής προσπάθειας;

Τα υπουργεία θα υποβάλουν προτάσεις για την αξιοποίηση των 32 δισ. ευρώ. Έχουν τα ελληνικά υπουργεία τη νοοτροπία, τις γνώσεις, το όραμα να ετοιμάσουν προτάσεις που να εντάσσονται στο νέο παγκόσμιο οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον; Τέσσερις είναι οι μεγάλες προκλήσεις σήμερα: υγεία, κλιματική αλλαγή, ανισότητα και δημοκρατία. Κάθε σκέψη, κάθε πρόταση πρέπει πρώτα να περνά τον έλεγχο ότι εντάσσεται στους τέσσερις αυτούς άξονες, μετά ότι συνάδει με τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές και, στη συνέχεια, πως συμβαδίζει με τους εθνικούς στόχους. Υπάρχει αυτός ο σχεδιασμός; Υπάρχουν καν οι νέοι εθνικοί στόχοι; Μιλάμε ακόμη για κατάρτιση. Δισεκατομμύρια έχουν ξοδευτεί, κατάρτιση δεν έγινε. Τα λεφτά τα τσέπωσαν επιτήδειοι «διδάσκαλοι» και ευυπόληπτοι «επιχειρηματίες». Πάλι στην ίδια παγίδα θα πέσουμε;

 

Θέμα δημοκρατίας

Παγκόσμια αναγνωρίζεται ότι η δημοκρατία περνά κρίση. Το μοντέλο του αυταρχικού καπιταλισμού προβάλλεται ως πιο αποτελεσματικό στην επίτευξη στόχων και στην παροχή μιας ελάχιστης κοινωνικής προστασίας. Στην Ελλάδα, η τετραετία του ΣΥΡΙΖΑ ανέδειξε τις αδυναμίες των θεσμών που θεωρητικά προστατεύουν τη δημοκρατία. Τι μέτρα έχουν ληφθεί για να ενισχυθούν οι ανεξάρτητοι θεσμοί; Ποιος ελέγχει το καρτέλ των τραπεζών; Ποιος αυτό των εταιρειών τηλεπικοινωνίας; Ποιος έστω εισηγείται αποφάσεις και πράξεις για να θωρακιστεί η δικαιοσύνη από τα σκάνδαλα που την ταλανίζουν εδώ και τουλάχιστον 15 χρόνια;

Παγκόσμια είναι αποδεκτό ότι στην εποχή του κορονοϊού ο κρατικός παρεμβατισμός οφείλει να αυξηθεί. Πώς θα επιτευχθεί αυτό με το γραφειοκρατικό, πελατειακό, διεφθαρμένο ελληνικό κράτος; Υπάρχει σχέδιο για να μπολιαστεί όλος ο κρατικός μηχανισμός με την έννοια του επιτελικού κράτους; Διότι, προς το παρόν, αυτό έχει μείνει στο επίπεδο του πρωθυπουργού. Υπάρχουν προτάσεις να αντιμετωπιστεί η διαφθορά; Διότι σήμερα ενδημεί όπως και παλαιότερα.

Δυστυχώς, είναι ορατός και πραγματικός ο κίνδυνος ότι αντιμετωπίζουμε την πανδημία ως ένα παροδικό φαινόμενο. Φαίνεται να πιστεύουμε ότι αύριο, όταν θα έρθει το πολυπόθητο εμβόλιο, θα επιστρέψουμε στην προηγούμενη κανονικότητα. Είναι τραγική εθελοτυφλία.

Ας ξυπνήσει η κυβέρνηση προτού να είναι αργά. Οι νότες αισιοδοξίας αντηχούν κούφιες στον επαγγελματία, στον άνεργο, στον συνταξιούχο. Το αύριο είναι εδώ. Και είναι σκοτεινό. Ας προετοιμαστούμε για το χειρότερο, για να αντέξουμε το καλύτερο. Διαφορετικά, το χειρότερο θα μας καταποντίσει.