Είναι επίκαιρος ο Ανδρέας ο οικονομολόγος;

 

Οικονομική Επιθεώρηση, Φεβρουάριος 2019, τ. 979
Ματιές στο μέλλον του Νίκου Παπανδρέου

 

Με την έκδοση του νέου μου βιβλίου Ο Ανδρέας Παπανδρέου ο Οικονομολόγος, μια ερώτηση που μου τίθεται είναι: γιατί τώρα μια τέτοια ανάλυση του ακαδημαϊκού του έργου; Έχει κάτι να μας πει για το σήμερα; Και όμως έχει. Ας τα πάρουμε απ’ την αρχή: Για πολλούς που βρίσκονται έξω από την ακαδημαϊκή κοινότητα και ίσως και για ορισμένους μέσα σε αυτήν που δεν γνωρίζουν ωστόσο το ακαδημαϊκό του έργο, υπάρχει η εντύπωση ότι ήταν πάντα μαρξιστής. Πιθανόν να έχουν ακούσει ότι στα νιάτα του ήταν τροτσκιστής. Σίγουρα γνωρίζουν ότι ίδρυσε ένα σοσιαλιστικό κόμμα του οποίου ηγήθηκε. Ορισμένοι ίσως να έχουν ακούσει τον τίτλο Πατερναλιστικός Καπιταλισμός, που είναι ένα από τα 15 βιβλία του. Ο τίτλος του βιβλίου ενισχύει την εντύπωση ότι ήταν αιρετικός, επικριτής του συστήματος. Φυσικά και ήταν. Αλλά τις ριζοσπαστικές, νεομαρξιστικές του θέσεις τις απέκτησε σιγά-σιγά, αν και προϋπήρχαν –έστω και σε εμβρυϊκή μορφή– απ’ τα πρώτα του φοιτητικά χρόνια.

Έτσι, το μελλοντικό του «σκίρτημα», όταν μέσα σε λίγα χρόνια, με το βάρος της χούντας στην πλάτη του, έφυγε απ’ τη στενή «καθεστωτική» επιστημονική του οικογένεια, που ως μέλη είχε και πολλούς Νομπελίστες, και παντρεύτηκε τους «εξόριστους» αριστερούς κριτές του καπιταλισμού δεν πρέπει να μας ξαφνιάζει. Ήταν ένας θεωρητικός ακαδημαϊκός που κατόρθωσε να είναι και εντός του κατεστημένου και εκτός – κάπως όπως ο Τσόμσκι, που είναι καθηγητής στο ΜΙΤ, με σοβαρή προσφορά στην επιστήμη της γλωσσολογίας, αλλά και γνωστός ως έντονος κριτής του αμερικανικού συστήματος. Έτσι και ο Ανδρέας κατόρθωσε να παίζει πάντα εντός και εκτός του επίσημου ακαδημαϊκού ταμπλό, με σοβαρό επιστημονικό έργο και στα δύο. Την ίδια στιγμή που δίδασκε τη νεοκλασική ορθόδοξη θεωρία στο πανεπιστήμιο του York στο Τορόντο του Καναδά στις αρχές της δεκαετίας του 1970, δίδασκε θεωρίες της πολιτικής οικονομίας του Μαρξ σε φοιτητές στο πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, στον Αν Άρμπορ. Την ίδια στιγμή που εξέδιδε την επίθεσή του στο καπιταλιστικό σύστημα με τίτλο «Πατερναλιστικός Καπιταλισμός» εξέδιδε λίγο αργότερα το καθαρά ορθόδοξο βιβλίο για τον προγραμματισμό των εθνικών δημόσιων δαπανών με τίτλο «Evaluation and Selection in the Context of a National Plan».

Άρα, ένα πρώτο και παράδοξο δίδαγμα είναι ότι μια προοδευτική κριτική του συστήματος επιτάσσει να καταλαβαίνεις πρωτίστως πώς λειτουργεί το ίδιο το σύστημα από μέσα. Αριστερίστικα φληναφήματα που συζητούνται στον καναπέ με καφέ και κρουασάν θα οδηγήσουν σε μια «αυταπάτη» για το πώς λειτουργεί το καπιταλιστικό σύστημα. Όπως είδαμε στη δική μας περίπτωση, έχει και αρνητικές συνέπειες για τη χώρα μας. Θα ήθελες να σε λένε αριστερό; Μάθε τουλάχιστον πώς δουλεύει το σύστημα στο οποίο ζεις και που έτρεφε με την ελευθερία που σου χάρισε την ανάπτυξη των προοδευτικών σου θέσεων… Γιατί έτσι δεν θα λες σε μια ολόκληρη χώρα ότι οι αγορές θα χορεύουν τσάμικο στο κάλεσμά σου…

Πάμε στο επόμενο δίδαγμα; Για να έχεις κοινωνικό κράτος, πρέπει να έχεις μια εύρωστη και ανταγωνιστική οικονομία.

Πριν δοθεί ολοκληρωτικά στην πολιτική της Ελλάδας, ο Ανδρέας κατόρθωσε να διατυπώσει μια ολοκληρωμένη πρόταση. Η πρότασή του εξηγεί πώς βλέπει εκείνος τη λειτουργία του σύγχρονου καπιταλισμού. Στη συνέχεια προτείνει πώς μια χώρα σαν την Ελλάδα μπορεί να επιζήσει μέσα σε ένα παγκόσμιο σύστημα. Πρώτον, με ένα δημοκρατικό πολίτευμα που «ακούει» και ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κόσμου. Δεύτερον, η δική του πρόταση για το πώς μπορεί μια χώρα να αντέξει τον ανταγωνισμό: αναπτύσσοντας και υποβοηθώντας τις πετυχημένες μικρομεσαίες και μεσαίες επιχειρήσεις έτσι ώστε να αντέξουν στις μεγάλες πολυεθνικές. Μόνο αν οι δικές μας επιχειρήσεις, που η κάθε μια μπορεί να θεωρηθεί μικρομεσαία σε σχέση με τους παγκόσμιους γίγαντες, βρούνε στήριξη από το κράτος θα μπορούν, πρώτον, να «αντισταθούν» στην επέλαση των μεγάλων
πολυεθνικών και, δεύτερον, να γίνουν και εκείνες μεγαλύτερες και πιο ανταγωνιστικές. Να έχουμε ένα ελληνικό Zara ή ένα ελληνικό Ikea. Δεν είναι τυχαίες οι τόσες αναφορές στις ομιλίες του τη δεκαετία του 1970 και του 1980 στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις της χώρας. Βασίζονταν στη δική του ανάγνωση για το πώς θα επιβιώσει η χώρα από την επέλαση
των οικονομικών γιγάντων.

Τρίτον: θα συμφωνούσε με ένα είδος ευρωπαϊκού «New Deal» για την έξοδο από την κρίση. Δηλαδή το κράτος να ρίξει χρήματα για να λύσει τον γόρδιο δεσμό της σημερινής στασιμότητας, σε αντίθεση με τις θεωρίες της λιτότητας που ασπάζονται τόσοι ξένοι συντηρητικοί ηγέτες. Αυτό προκύπτει καθαρά από όλες τις προτάσεις για την ανάπτυξη της Ελλάδας. Άλλωστε, όταν έφτασε στην Αμερική στις αρχές του 1940, το New Deal είχε σώσει την Αμερική και την είχε βγάλει από το κραχ – κι έτσι ο ίδιος γαλουχήθηκε μέσα σ’ αυτό το προοδευτικό τότε κλίμα της Αμερικής.

Τέταρτον, ως προς τις τεράστιες ανισότητες που παράγει το σημερινό σύστημα, θα πρότεινε πιστεύω τη διάσπαση των μεγάλων μονοπωλίων τύπου Apple, Google και Microsoft, ώστε να μειωθεί η εξουσία τους και τα λόμπι που πληρώνουν για να τους προστατεύουν παγκοσμίως. Είναι δυνατόν 28 άτομα σήμερα να έχουν το εισόδημα του μισού πλανήτη, ή ο πρόεδρος του Amazon να έχει μετοχές αξίας 160 δισ.; Αυτή η ανισότητα–θα μας έλεγε– πολεμιέται μόνο αν μειωθεί η δύναμη των μεγάλων αυτών πολυεθνικών εταιρειών.

Σχετικό απόσπασμα από το βιβλίο του Πατερναλιστικός Καπιταλισμός: «Η εξουσία, η ουσιαστική εξουσία ασκείται σε τεράστια κλίμακα από τα αόρατα, τα μη συγκεκριμένα διαμερίσματα εξουσίας. Οι μεγάλες επιχειρήσεις, οι σύγχρονες συσσωματώσεις οικονομικών συγκροτημάτων, τα παρασκήνια (lobbies), τα όργανα που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του Κράτους (ιδιαίτερα η γραφειοκρατία), κάθε ομάδα που είναι δεμένη με κάποιο «ομαδικό πνεύμα» (Esprit de corps), όπως γίνεται στην περίπτωση των αξιωματικών του στρατού, όλοι αυτοί οι παράγοντες ασκούν πολιτική επιρροή. Τούτο είναι το κύριο χαρακτηριστικό όλων αυτών των μη σαφώς συγκροτημένων πηγών επιρροής, που είναι αποτελεσματικές όταν δρουν στο σκοτάδι, μακριά από το βλέμμα του κοινού, στους προθαλάμους των εθνικών συνελεύσεων των υπουργείων».

Αυτή η ανάλυση θυμίζει φυσικά τη σημερινή παγκόσμια «ελίτ», αν θέλετε. Αν και δεν μπορεί κανείς να αποδείξει ότι έτσι δουλεύει το σύστημα, σίγουρα το σύστημα έχει οδηγήσει σε μια πρωτοφανή ανισότητα εισοδήματος και πλούτου.

Για να ελεγχθούν οι μεγάλες επιχειρήσεις, που διατηρούν τη δύναμή τους και τα υψηλά τους κέρδη και μερίσματα, απαιτείται μια κυβέρνηση ή μια ένωση κυβερνήσεων (βλέπε Ευρωπαϊκή Ένωση) που μπορεί να τιθασεύσει τις τεράστιες πολυεθνικές σε επίπεδο κερδών, χωρίς φυσικά να τους εμποδίσει να προσφέρουν στην κοινωνία. Για τον ώριμο ριζοσπάστη Ανδρέα, τις μεγάλες επιχειρήσεις και το όλο σύστημα εξουσίας θα τα αντιμετώπιζε με «περισσoτερη Ευρώπη», όπως λέμε σήμερα, μαζί με μια προοδευτική Αμερική, γιατί η Ευρώπη πια, μόνη της, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το τρομακτικό φαινόμενο της ανισότητας.

Τέλος, απ’ το ακαδημαϊκό του έργο και τις πράξεις του, βλέπουμε ότι ο Ανδρέας δεν ήθελε την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος, ούτε ήθελε ποτέ το μεγάλο και παρεμβατικό κράτος εκτός για τις μεγάλες ξένες πολυεθνικές. Σε αντίθεση με τη σημερινή κυβέρνηση, θα ήθελε έναν υγιή και σφριγηλό ιδιωτικό τομέα, θα επεσήμαινε την ανάγκη στενής σχέσης πανεπιστημίου και ιδιωτικού τομέα για την ανάπτυξη νέων προϊόντων στη χώρα μας και θα καυτηρίαζε την πολιτική της υπερφορολόγησης που πνίγει τον σημερινό πολίτη. Δεν είναι ο υψηλός συντελεστής φορολογίας που σου δίνει το αριστερό πρόσημο, αλλά το βιώσιμο κοινωνικό κράτος που στηρίζεται στις υγιείς δυνάμεις της αγοράς. Αυτά ως μικρά μαθήματα για εκείνους που θα ήθελαν να τον αντιγράψουν.