Η διατήρηση της αφθονίας των αγαθών

 

Το παγκόσμιο σύστημα τροφοδοσίας φάνηκε έως τώρα ανθεκτικό στις προκλήσεις του covid-19…
…όμως τα πράγματα μπορούν ακόμη να πάνε στραβά

 

Στα τέλη του Ιανουαρίου η Κίνα απαγόρευσε τις οργανωμένες εκδρομές εξωτερικού για τις διακοπές του Κινεζικού νέου έτους. Κρύος ιδρώτας έλουσε τον υπουργό εμπορίου της Νέας Ζηλανδίας, David Parker. Ο μειωμένος αριθμός τουριστών προκάλεσε απογοήτευση όμως τα αεροσκάφη που δεν θα μετέφεραν τουρίστες προς τη μια κατεύθυνση δεν θα μετέφεραν προς την αντίθετη κατεύθυνση αγροτικά προϊόντα, γεγονός πολύ πιο ανησυχητικό δεδομένου ότι η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος πελάτης της Νέας Ζηλανδίας όσον αφορά τα είδη διατροφής που αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο ποσοστό των εξαγωγών της.

Έτσι λοιπόν, ενώ  οι αεροπορικές εταιρείες άρχισαν να καθηλώνουν τα αεροπλάνα τους, η κυβέρνηση έκανε μια συμφωνία με την Air New Zealand: η αεροπορική εταιρεία θα έπαιρνε ένα δάνειο αν διατηρούσε ανοικτά τα δρομολόγια με την Κίνα, την Σιγκαπούρη και την Αμερική, επιτρέποντας έτσι να μεταφέρονται τα ακτινίδια και άλλα εκλεκτά εδέσματα σε όλο τον κόσμο ακόμη και όταν οι καμπίνες  επάνω από τους χώρους αποθήκευσης φορτίων ήταν άδειες. Ο κ. Parker προσέφερε στήριξη ακόμη και σε αεροπορικές εταιρείες με έδρα στη Μέση Ανατολή. «Είναι δύσκολο να καλλιεργήσουν κάποια προϊόντα που ευδοκιμούν εδώ» σημειώνει. «Υπήρξε αμοιβαίο ενδιαφέρον για την διατήρηση της συνδεσιμότητας».

Η συνδεσιμότητα είναι η πεμπτουσία του παγκόσμιου αγροτοβιομηχανικού τομέα.  Τα τέσσερα πέμπτα από τα 8 δις στόματα του πλανήτη τρέφονται εν μέρει από εισαγόμενα προϊόντα.  Το 1,5 τρις δολ που κόστισαν τα προϊόντα αυτά τον περασμένο χρόνο, ήταν τρεις φορές μεγαλύτερο ποσό από το αντίστοιχο του 2000.  Ορδές φορτηγών και στόλοι πλοίων συνδέουν δεκάδες εκατομμύρια αγροκτήματα με εκατοντάδες εκατομμύρια καταστήματα και κουζίνες νοικοκυριών. Η εξελιγμένη μορφή του συστήματος και η προνοητικότητα κάποιων βασικών δρώντων του όπως ο κ. Parker, είχαν ως αποτέλεσμα να επιδείξει καλή αντοχή στις επιπτώσεις του covid-19 τόσο στην προσφορά όσο και στην ζήτηση μέσω της επιδέξιας αλλαγής των πηγών εφοδιασμού και αλλαγών στην διαδρομή των αλυσίδων εφοδιασμού. Οι τιμές των περισσότερων τροφίμων έχουν κινηθεί πτωτικά μέχρι στιγμής.

Η σύνθετη αρχιτεκτονική του συστήματος σημαίνει ότι υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες εμφάνισης σημείων συμφόρησης, και η εξάπλωση της πανδημίας οδήγησε στην εκδήλωση αρκετών τέτοιων φαινομένων. Κάποια αντιμετωπίστηκαν αρκετά ικανοποιητικά. Οι τεράστιες ουρές φορτηγών που παρατηρήθηκαν στην κεντρική Ευρώπη τον Μάρτιο, όταν οι ανησυχίες σχετικά με την περιοχή από την οποία έρχονταν οι άνθρωποι έγιναν κοινός τόπος, περιορίστηκαν σε μεγάλο βαθμό με άμεσους ελέγχους. Άλλα ανάλογα φαινόμενα, όπως η ανάσχεση της δραστηριότητας επεξεργασίας νωπού κρέατος στην Αμερική  λόγω της αναστολής λειτουργίας των σφαγείων, πρέπει ακόμη να διευθετηθούν.

Αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν έγκειται στα σημεία συμφόρησης του συστήματος. Έγκειται στις επιπτώσεις στα περίπου 1 δις εισοδήματα των καταναλωτών που μειώθηκαν ή χάθηκαν. Ο ΟΗΕ εκτιμά ότι o οικονομικός αντίκτυπος από τον  covid-19 ενδέχεται να οδηγήσει σε διπλασιασμό του αριθμού των ανθρώπων που υποφέρουν από ακραία πείνα, ο οποίος θα διαμορφωθεί στα 265 εκ. κατά τη διάρκεια του έτους. Οι ανεπτυγμένες χώρες δεν θα μείνουν αλώβητες. Στην Αμερική οι ουρές στις Τράπεζες τροφίμων για την καταπολέμηση της πείνας, σε μερικές πόλεις εκτείνονται σε χιλιόμετρα. Σε αυτές τις συνθήκες ακόμη και μικρές αναταραχές στο σύστημα εφοδιασμού τροφίμων θα μπορούσαν μέσω της περαιτέρω αύξησης των τιμών να οδηγήσουν σε μεγάλη ταλαιπωρία.

 

Το παιχνίδι συνεχίζεται
Παρά το γεγονός ότι τα αγροκτήματα είναι από τη φύση τους τοπικής εμβέλειας, ένα μεγάλο μέρος από τον κλάδο της βιομηχανίας τροφίμων είναι παγκόσμιας εμβέλειας. Οι προμήθειες σπόρων, λιπασμάτων, μηχανημάτων και καυσίμων που χρειάζονται οι αγρότες πρέπει να έρθουν από μακριά. Οι εταιρείες που κρατούν το σύστημα σε συνοχή –τεράστιοι μεσάζοντες όπως οι αμερικανικές εταιρείες adm, Bunge and Cargill, η εταιρεία Louis Dreyfus, με έδρα την Ολλανδία, και η Olam International με έδρα την Σιγκαπούρη –ασκούν στο σύνολό τους παγκόσμιας κλίμακας δραστηριότητες προμήθειας, αποθήκευσης και αποστολής αγροτικών προϊόντων για εταιρείες παρασκευής τροφίμων όπως η Kraft ή η Unilever. Το μέγεθός τους και η παγκόσμια εμβέλειά τους, τους επιτρέπει να κερδίζουν πολλά χρήματα στη βάση μικρών περιθωρίων κέρδους. Μπορούν πολύ γρήγορα να υποκαθιστούν μια πηγή προμηθειών με μια άλλη ώστε να εξισορροπούν μεταβολές στην προσφορά ή στην ζήτηση, εξομαλύνοντας τις τιμές και διατηρώντας την ευελιξία του συστήματος.

Κατά το διάστημα των τελευταίων 20 ετών έχει σημειωθεί στον συγκεκριμένο κλάδο αυξημένη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας καθώς οι εταιρείες επιδιώκουν τα πλεονεκτήματα της οικονομίας κλίμακας. Το ήμισυ της παραγωγής πουλερικών της Αμερικής -της μεγαλύτερης στον κόσμο- ελέγχεται πλέον από μόλις τέσσερις εταιρείες. Δύο από τις έξι μεγαλύτερες συγχωνεύσεις της δεκαετίας του 2010 ήταν μεταξύ εταιρειών τροφίμων και ποτών. Στις αναδυόμενες αγορές όπου η αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες και η αστυφιλία δημιουργούν καινούργια ζήτηση, έχουν εμφανιστεί εγχώριοι κολοσσοί. Στη Βραζιλία η jbs είναι η μεγαλύτερη εταιρεία επεξεργασίας προϊόντων κρέατος στον κόσμο. Η μεγαλύτερη εταιρεία παρασκευής τροφίμων της Κίνας cofco, έχει εξαφανίσει ολόκληρη συνομοταξία εμπόρων εξασφαλίζοντας μια ομαλή ροή δημητριακών προς το Πεκίνο.

Η δυνατότητα για αποδοτική χρήση των πόρων και η ικανότητα απορρόφησης του σταθερού κόστους που εξασφαλίζει το μεγάλο μέγεθος, είχε ως αποτέλεσμα να γίνεται το σύστημα αυτό ολοένα και πιο εξελιγμένο. Οι σιτοβολώνες της υφηλίου γίνονται όλο και πιο πολύ έντασης κεφαλαίου.  Αυτοκινούμενα τρακτέρ οργώνουν τεράστιες εκτάσεις, εξελιγμένα μηχανήματα ανυψώνουν και μετακινούν φορτία. Εικόνες από δορυφόρους, που όλο και πιο πολύ παρακολουθούνται από φακούς τεχνητής νοημοσύνης, κρατούν δεδομένα για τα πλοία και τις καταιγίδες αλλά και δίνουν εκτιμήσεις για την σοδειά της τρέχουσας περιόδου.

 

Επάρκεια
Αυτή η εξέλιξη, επιτρέπει στα δίκτυα παραγωγής να είναι πολύ σύνθετα. Τα τρόφιμα, ακριβώς όπως και τα αυτοκίνητά, συχνά συναρμολογούνται και παίρνουν την τελική τους μορφή κοντά στον τόπο κατοικίας του καταναλωτή, από επιμέρους κομμάτια τα οποία έρχονται από αλλού. Το  ουκρανικό σιτάρι, το οποίο αλέθεται και γίνεται αλεύρι στην Τουρκία, μπορεί να γίνει ζυμαρικά νούντλς στην Κίνα. Ο Frank van Lierde, υπεύθυνος του τομέα συστατικών τροφίμων  και βιομηχανικών βιοπροϊόντων της Cargill, σημειώνει ότι η εταιρεία έχει ένα «πολύ πιο διαφορετικό αποτύπωμα» από ότι 20 χρόνια πριν. Το προσεχές έτος η εταιρείας θα ανοίξει ένα εργοστάσιο στη Βραζιλία για την κατασκευή πηκτίνης, ενός εκχυλίσματος του φλοιού του πορτοκαλιού που χρησιμοποιείται για την πήξη της μαρμελάδας και του γιαουρτιού, και το οποίο θα διαθέτει στην παγκόσμια αγορά.

Αυτή η παγκοσμιοποίηση σημαίνει ότι περισσότερες χώρες εξαρτώνται από τις εισαγωγές. Μια έρευνα που έγινε για λογαριασμό του περιοδικού The Economist  από τον Josef Schmidhuber και την Bing Qiao σχετικά με την Διεθνή Οργάνωση Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ, έδειξε ότι  οι περισσότερες χώρες είναι περισσότερο εξαρτώμενες από τις εισαγωγές σήμερα από όσο ήταν 20 χρόνια πριν (Βλ. χάρτη). Αυτό έκανε τους αναλυτές να ανησυχήσουν ότι οι δυσλειτουργίες από τον covid-19 θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν μια επανάληψη της κρίσης τροφίμων της περιόδου  2007-08, όταν μια κατακόρυφη αύξηση που σημειώθηκε στις τιμές επιδεινώθηκε από τον πανικό των κυβερνήσεων. Περίπου 75 εκατ άνθρωποι βρέθηκαν κάτω από το όριο της πείνας, με αποτέλεσμα να ξεσπάσουν  επεισόδια και ταραχές από το Μπαγκλαντές και την Μπουρκίνα Φάσο έως την Μαυριτανία και το Μεξικό, συντελώντας στη δημιουργία των συνθηκών εκείνων που ευνόησαν την εκδήλωση του εμφυλίου πολέμου στη Συρία.