Χρυσάφης Ι. Ιορδάνογλου

Η ελληνική οικονομία μετά το 1950 Τόμος Α΄, Περίοδος 1950-1973: Ανάπτυξη, νομισματική σταθερότητα και κρατικός παρεμβατισμός

Εκδόσεις Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα 2020, σελίδες 524,

τιμή εκδότη: 18,00 €

Πρώτο μόλις μέρος μιας τρίτομης παρουσίασης σε λογική opus magnum της μεταπολεμικής οικονομικής ιστορίας της Ελλάδας, ο ήδη ογκώδης αυτός τόμος διά χειρός Χρυσάφη Ιορδάνογλου –ο ίδιος έχει πλείονες της μίας φοράς εγκύψει στη μελέτη αυτής της περιόδου, είτε σε συλλογικά έργα είτε στο μικρό/ κλασικό Η ελληνική οικονομία στη «Μακρά Διάρκεια»: 1954-2005, Εκδ. Πόλις– επιχειρεί να ξεκινήσει το ξαναδιάβασμα όλης της οικονομικής ιστορίας, της τόσο πολυκύμαντης, της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Ήδη εξαρχής, στον πρώτο αυτό τόμο προαναγγέλλεται ότι οι δύο επόμενες περίοδοι –του 1973-2000, δηλαδή από τις παραμονές της δρομολόγησης προς την ΕΕ (τότε ΕΟΚ), μετά το σοκ της πετρελαϊκής κρίσης και μέχρι την πρόσδεση στην Ευρωζώνη· και εν συνεχεία του 2000 μέχρι και πρόσφατα, δηλαδή από τη συμμετοχή στον κήπο θαυμάτων του ευρώ μέχρι την παρ’ ολίγον μοιραία περιδίνηση της de facto χρεοκοπίας, των Μνημονίων και της προσπάθειας επανεκκίνησης– θα αποτελέσουν δύο επόμενες συγγραφικές/εκδοτικές καταθέσεις. Με πρόδηλη την πρόθεση να δοθεί μια μεγάλη νωπογραφία, διαθέσι- μη τόσο στον πιο ειδικευμένο μελετητή της ελληνικής πραγματικότητας (όχι δε μόνον αυστηρά οικονομικών ενδιαφε- ρόντων: το κοινωνικό, ή και το πολιτικό στοιχείο δεν διαφεύγουν από τη ματιά του Ιορδάνογλου, όπως όταν βλέπει με κριτική ματιά το Ασφαλιστικό, ή πάλι την αυστηρή πλαισίωση των εργασιακών κατά τρόπο που δύσκολα θα ανταποκρινόταν σε μια ανοιχτή κοινωνία…) όσο και στον γενικότερα ενδιαφερόμενο πολίτη που αναζητά στο παρελθόν κλειδιά κατανόησης του σήμερα, αν μη εκδοχές του αύριο.

Βέβαια, στην περιοδολόγηση που έχει επιλέξει ο Ιορδάνογλου θα είχε κανείς αρκετά να παρατηρήσει/διερωτηθεί. Αν είναι αλήθεια απόλυτα διαφωτιστικό το διάγραμμα των αναπτυξιακών επιδόσεων της ελληνικής οικονομίας, με τις μικρές μόνον υποχωρήσεις στις αρχές της δεκαετίας του ‘50 και του ‘60 και τις συνακόλουθες υψηλές πτήσεις των επόμενων περιόδων σε διψήφιους αναπτυξιακούς ρυθμούς, με τη βύθιση του 1973-74 και τις άνευρες αναπτυξιακά περιόδους του ‘80 και των αρχών του ‘90 με την επαναφορά στα μέσα της δεκαετίας στην περιοχή του 5% ετήσιας ανάπτυξης που τερματίστηκαν άδοξα με την πρόσκρουση και καταβύθιση του 2008-2016 και το έκτοτε μπουσούλημα, δεν είναι εξίσου αυτονόητη η επιλογή ως σημείου έναρξης του 1953 (ούτε καν του 1950, που είναι η τυπική αρχή), ούτε εκείνη του 1973 ως σημείου καθοδικής καμπής. Πράγ- ματι, τόσο τα χρόνια της νομισματικής αστάθειας που προηγούνται του 1950 μετά τον Πόλεμο και την Κατοχή αποτελούν φάσεις σποράς της ανάπτυξης (αν μη τι άλλο λόγω Σχεδίου Μάρσαλ), που «εισπράττεται» στην υπόλοιπη δεκαετία του ‘50 και του ‘60· αλλά και η πετρελαϊκή κρίση του 1973 έχει ως προηγούμενο τη νομισματική αποσταθεροποίηση του 1971 και την αμήχανη αντιμετώπισή της.

Εκείνο όμως που είναι αδιαμφισβήτητο σ’ αυτήν την πρώτη φάση του έργου Ιορδάνογλου είναι η διεξοδική κάλυψη των επιμέρους σταθμών της οικονομικής διαδρομής, η ερμηνευτική συνεισφορά των διάφορων παραγό- ντων που έφεραν την ανάπτυξη μέσω επενδύσεων (σ’ αυτές ασφαλώς έπαιξε ρόλο η επιλογή της νομισματικής σταθερότητας, όμως και λιγότερο ευχάριστοι παράγοντες συντέλεσαν, όπως –ήδη το αναφέραμε– η αυστηρή πλαισίωση των εργασιακών σχέσεων)· τέλος, η σύνδεση της επιλογής της εκβιομηχάνισης με τη διεθνή μάλιστα, την ευρωπαϊκή ανοδική συγκυρία. Ο συνδυασμός, με άλλα λόγια, ενός κρατικού παρεμβατισμού με ισχυρά στοιχεία πατερναλισμού με μια επιλογή χλομής ελεύθερης οικονομίας που –όταν προσέκρουσε στο βαθύ κύμα της δίδυμης, νομισματικής και ενεργειακής, κρίσης της δεκαετίας του ‘70– έδειξε τα όριά του.

Δεν θα ‘πρεπε να λείψει το βιβλίο Ιορδάνογλου από καμιά βιβλιοθήκη. Το Κέντρο Πολιτισμού και Τεκμηρίωσης της ΤτΕ χρειάζεται να μεριμνήσει για την ευρύτερη κυκλοφορία του.

Αντώνης Δ. Παπαγιαννίδης