27oς economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

3o Βραβείο Ομαδικής Εργασίας

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ.

Σουζάννα Μποντίνη, Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης, Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Σταυρούλα Παπάκου, Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης, Πανεπιστήμιο Πειραιώς

 

Εισαγωγή

Με τον όρο καινοτομία αναφερόμαστε γενικότερα σε οποιαδήποτε νέα και πρωτοποριακή ιδέα που αποσκοπεί στην υλοποίηση κάποιου πράγματος ή στη νέα διαδικασία αυτής της υλοποίησης, ενώ παράλληλα ως καινοτομία μπορεί να χαρακτηριστεί και η εφαρμογή νέων εφευρέσεων ή ανακαλύψεων με σκοπό την πραγματοποίηση ενός αποτελέσματος .

Παρ’ όλα αυτά, η έννοια της καινοτομίας αντιμετωπίζεται διαφορετικά από τον κάθε μελετητή. Πλέον αποτελεί παγκοσμίως την κινητήρια δύναμη κάθε επιχειρηματικού και εμπορικού πλαισίου μιας επιχείρησης και της οικονομίας γενικότερα, ενώ αξίζει να θεωρηθεί ως ένα από τα βασικότερα ανταγωνιστικά όπλα που διαθέτει κάθε επιχείρηση και οικονομία ενάντια στους εμπορικούς τους αντιπάλους. Παρ’ όλα αυτά, στην Ελλάδα η καινοτομία περιορίζεται και υστερεί σε πολλούς τομείς, με αποτέλεσμα πληθώρα αξιοσημείωτων πρωτοποριακών ιδεών να αδυνατούν να βρουν το κατάλληλο έδαφος για να αναπτυχθούν και να εξελιχθούν στα πλαίσια της ελληνικής αγοράς. Σκοπός μας είναι, αφού εντρυφήσουμε λίγο περισσότερο στην έννοια της καινοτομίας με στόχο την καλύτερη κατανόηση της, να παραθέσουμε τα προβλήματα που αντιμετωπίζει στο ελληνικό επιχειρηματικό και εμπορικό πλαίσιο και σε ποιους τομείς υστερεί, και να προτείνουμε στρατηγικές και λύσεις, οι οποίες θα αποσκοπούν στην ανάπτυξη των καινοτόμων ιδεών και την καλύτερη δυνατή υλοποίηση τους.

1. Κατηγορίες καινοτομίας

Σύμφωνα με το τμήμα καινοτομίας του Υπουργείου Εσωτερικών, η καινοτομία χωρίζεται σε 4 μεγάλες κατηγορίες:

• Διασπαστική καινοτομία: Εφαρμόζεται σε μια δημόσια οργάνωση και αποσκοπεί ή στη δημιουργία ενός καινούριου ή στην ουσιαστική βελτιστοποίηση ενός ήδη υπάρχοντος προϊόντος, υπηρεσίας ή διαδικασίας, ή ακόμα και σε αλλαγή ενός μοντέλου λειτουργίας.
• Ριζική καινοτομία: Αναφερόμαστε σε μια πρωτοποριακή λύση που στοχεύει στην εφαρμογή εξολοκλήρου νέων και μοναδικών συστημάτων και διαδικασιών ή στην παροχή νέων υπηρεσιών, ενώ μπορεί να δημιουργήσει αλλαγές στο σύνολο της λειτουργίας μιας δημόσιας οργάνωσης, να οδηγήσει στην ανακάλυψη μιας νέας δομής ή και στην αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του δημόσιου τομέα.
• Σταδιακή καινοτομία: Αποσκοπεί στην επιτυχή βελτίωση και απλούστευση των ήδη υπαρχόντων διαδικασιών και συστημάτων σε μια δημόσια οργάνωση, με αποτέλεσμα την εξοικονόμηση πόρων, την αύξηση της απόδοσης των παρεχόμενων υπηρεσιών και την βελτιστοποίηση της ποιότητας των υπηρεσιών.
• Διατηρήσιμη καινοτομία: Η δημόσια οργάνωση έχει ήδη επιλέξει την καινοτομία που θα εφαρμόσει και αυτή η καινοτόμα λύση προσαρμόζεται και αναβαθμίζεται με το πέρασμα του χρόνου, ώστε να αντιμετωπίσει επιτυχώς τις διαρκώς και με γρήγορο ρυθμό μεταβαλλόμενες ανάγκες των χρηστών.

Σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), οι καινοτομίες χωρίζονται σε 4 μεγάλες κατηγορίες:

• Τεχνολογικές καινοτομίες: Αναφέρονται σε δημιουργία νέων προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και σε σημαντικές τεχνολογικές αλλαγές που αφορούν τα προϊόντα και τις διεργασίες.
• Κύριες καινοτομίες προϊόντος: Αναφέρονται σε χαρακτηριστικά ενός προϊόντος, όπως η προβλεπόμενη χρήση του, τα χαρακτηριστικά απόδοσής του, οι ιδιότητες σχεδιασμού του, η χρήση των υλικών για την κατασκευή του ή κάποια γενικά χαρακτηριστικά του, τα οποία διαφέρουν συγκριτικά με προηγούμενα προϊόντα που έχουν κατασκευαστεί.
• Στοιχειώδεις καινοτομίες προϊόντος: Αναφέρονται σε ήδη υπάρχοντα προϊόντα, των οποίων η απόδοση έχει ενισχυθεί σε σημαντικό βαθμό ή έχει καταφέρει να αναβαθμιστεί.
• Καινοτομίες διαδικασιών: Αναφέρονται στην υιοθέτηση νέων και σημαντικά βελτιωμένων μεθόδων παραγωγής.

Έχοντας αναλύσει τις κατηγορίες καινοτομίας είναι φρόνιμο να πούμε, πως δεν είναι αρκετό στους γρήγορους ρυθμούς της σύγχρονης εποχής να επαναπαυτούμε σε μια μορφή καινοτομίας, αλλά οφείλονται να συνδυαστούν έξυπνα και στρατηγικά μερικές από τις προαναφερθείσες καινοτομίες, ανάλογα με τις ανάγκες της επιχείρησης, του δημόσιου οργανισμού, της εγχώριας και παγκόσμιας αγοράς και της οικονομίας.

2. Η καινοτομία στην Ελλάδα

Η επιχειρηματική δραστηριότητα στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται ως επιχειρηματικότητα ανάγκης, μιας και ο λόγος που ολοένα και περισσότεροι Έλληνες στήνουν τις δικές τους επιχειρήσεις οφείλεται στα υψηλά ποσοστά ανεργίας της χώρας. Άρα η σύσταση νέων επιχειρήσεων στην Ελλάδα αφορά κυρίως βιοποριστικούς λόγους, αφού οι Έλληνες επιχειρηματίες είναι πάνω από όλα εργαζόμενοι που επιθυμούν να εξασφαλίσουν ένα ελάχιστο επίπεδο εργασιακής ασφάλειας. Αξιοσημείωτο είναι άλλωστε το γεγονός, πως ενώ στην Ευρώπη η επιχειρηματική δραστηριότητα καταλαμβάνει ένα ποσοστό της τάξης του 11.7%, στην Ελλάδα το ποσοστό αυτό αγγίζει το 19%. Επομένως, δεν τίθεται καν ερώτημα πως το συγκριτικό πλεονέκτημα του Έλληνα επιχειρηματία δεν αποτελεί η καινοτομία, αλλά η άμισθη προσωπική εργασία, τόσο του ιδίου όσο και μελών της οικογενείας του. Ήδη λοιπόν, από αυτό το σημείο παρατηρούμε πως η καινοτομία δεν ευνοείται ιδιαίτερα στην ελληνική αγορά. Από εκεί και έπειτα, μέρος παίρνουν διάφοροι κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες που επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την ανάπτυξη και τη διάχυση της καινοτομίας στην Ελλάδα, τόσο σε εθνικό όσο και σε επίπεδο επιχειρήσεων.
3. Ανάλυση της Ελληνικής επιχειρηματικότητας

3.1 Μικρομεσαίες επιχειρήσεις στην Ελλάδα: Ποια η σύσταση τους και τα προβλήματα που δημιουργούν στην ελληνική οικονομία;

Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οικογενειακού χαρακτήρα, έχουν αποτελέσει τη βάση της οικονομικής δραστηριότητας στην Ελλάδα και η συνεισφορά τους στο ΑΕΠ ήταν μεγάλη ακόμα και κατά τη διάρκεια της κρίσης. Παρακάτω θα αναφερθούμε στη δομή τους και θα παραθέσουμε τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν μέχρι και σήμερα.
Αρχικά, χαρακτηρίζονται ως εσωστρεφείς, διότι το κεφάλαιο τους είναι περιορισμένο για την εφαρμογή καινοτόμων μεθόδων και η ανάληψη αποφάσεων γίνεται συνήθως από τον ιδιοκτήτη, με αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις να αδυνατούν να αναπτύξουν συνεργατική κουλτούρα ώστε να γίνουν πιο ανταγωνιστικές στην αγορά. Η έλλειψη ενημέρωσης σχετικά με προγράμματα χρηματοδότησης και εκπαίδευσης του προσωπικού τους εμποδίζει την ανάπτυξη νέας γνώσης και τεχνολογίας. Η συνεχής εισαγωγή ξένων προϊόντων σε πολύ χαμηλές τιμές έχει σαν αποτέλεσμα χαμηλά επίπεδα ανταγωνιστικότητας και επενδύσεων σε καινοτομικά προϊόντα και υπηρεσίες. Όσον αφορά τις συνθήκες που επικρατούν για την ελληνική πραγματικότητα, κάθε επιχειρηματίας γνωρίζει τα θέματα που πρέπει να αντιμετωπίσει, όπως η υψηλή φορολογία, τα προβλήματα σε θέματα νομοθεσίας, δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και γραφειοκρατίας. Κάθε μέρα λοιπόν, είναι μια πρόκληση για να κρατήσουν ζωντανές τις επιχειρήσεις τους και να συνεχίσουν να αποτελούν τον κύριο τομέα απασχόλησης.

 

3.2. Κάνοντας ένα άλμα στο μέλλον: Η νέα επιχειρηματική Ελλάδα και ο ρόλος των startup

Η Ελλάδα έχοντας διανύσει μια δύσκολη περίοδο οικονομικής κρίσης, έδειξε να μην πτοείται και να στρέφεται προς την νεοφυή επιχειρηματικότητα με τις startups. Αναφερόμαστε ουσιαστικά σε κάθε επιχείρηση ή προσωρινό οργανισμό που έχει στόχο να αναπτύξει ένα κλιμακούμενο επιχειρηματικό μοντέλο και βρίσκονται σε στάδιο ανάπτυξης και έρευνας για τις περισσότερες αγορές . Στόχος τους είναι να δημιουργήσουν μια νέα αγορά ή να εξελίξουν δυναμικά μια υπάρχουσα. Σύμφωνα με την Ετήσια Έκθεση Επιχειρηματικότητας 2019-2020, το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), αναφέρει ότι το ποσοστό που εντάσσεται σε αρχικά στάδια επιχειρηματικής δραστηριότητας ενισχύεται στο 8,2% για το έτος 2019. Το ζήτημα είναι ότι ενώ υπήρξε αύξηση σε σχέση με το 2018 συνεχίζουν να υπάρχουν αποτυχίες λόγω των δυσμενών συνθηκών στην οικονομία. Αυτό συνεπάγεται και το αίσθημα φόβου αποτυχίας για πολλούς επιχειρηματίες, με 2 στους 5 να μην προχωρούν τελικά στην υλοποίηση των επιχειρηματικών σχεδίων τους .

3.2.1 Εμπόδια που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι startup επιχειρήσεις

Όσο δελεαστική και αν ακούγεται η ιδέα των startups δεν παύει να κρύβει κινδύνους, ενώ και τα εμπόδια που εμφανίζονται στη πορεία της λειτουργίας τους είναι ποικίλα και χρήζουν προσεκτικής αντιμετώπισης. Επομένως, σε αυτό το σημείο θα παραθέσουμε την μελέτη του ΙΟΒΕ (2012) , η οποία διέκρινε πέντε ομάδες εμποδίων:

Πίνακας 1.

Παρ’όλο που η έρευνα έλαβε μέρος εννιά χρόνια πριν, το ανησυχητικό είναι πως τα ίδια προβλήματα συνεχίζουν να υπάρχουν μέχρι και σήμερα. Επομένως, γίνεται κατανοητό πως απαιτείται σύντομα αλλαγή τρόπου σκέψης και πορείας, αναδιάρθρωση και αναβάθμιση. Αξίζει να γίνει μια σύντομη αναφορά και στις μεγαλύτερες υστερήσεις της καινοτομίας και τις καλύτερες επιδόσεις σε υποδείκτες καινοτομίας έπειτα από εξέταση που πραγματοποιήθηκε στις εξής τρεις εκθέσεις: Ευρωπαϊκός Πίνακας Καινοτομίας, Παγκόσμια Επετηρίδα Ανταγωνιστικότητας και Έκθεση Παγκόσμιας Ανταγωνιστικότητας .

Πίνακας 2.

Αδιαμφισβήτητο είναι το γεγονός πως η υστέρηση της καινοτομίας στην Ελλάδα είναι συστημική, με τα δυνατά σημεία να είναι ιδιαίτερα ελάχιστα. Ναι μεν η ελληνική κουλτούρα είναι ανοιχτή σε νέες ιδέες σε σημαντικό βαθμό, αλλά πολλά στοιχεία της κουλτούρας, όπως είναι για παράδειγμα η αποφυγή αβεβαιότητας δεν βοηθούν τις καινοτόμες ιδέες να αξιοποιηθούν με αποτέλεσμα να μην μπορούν εν τέλη να υλοποιηθούν. Παράλληλα, δεν βοηθάει καθόλου το γεγονός πως η εθνική πολιτική δεν είναι εστιασμένη στην καινοτομία, ενώ τα προγράμματα καινοτομίας είναι πλήρως κατακερματισμένα.

4. Λύσεις και στρατηγικές

Σε αυτή την ενότητα θα επινοήσουμε μια στρατηγική καινοτομίας, όπου θα πρέπει να εφαρμοστεί στα σημεία εκείνα που η χώρα μπορεί να πετύχει καλύτερες επιδόσεις. Ας δούμε λοιπόν, δύο τέτοιες στρατηγικές, με την πρώτη να είναι πιο άμεσης απόδοσης και τη δεύτερη να αποσκοπεί σε μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, ενώ συνυπάρχει με τη πρώτη.
• 1ος άξονας: Υιοθέτηση και ένταξη τεχνολογίας που παράγεται από άλλους και προσαρμογή της στις τοπικές συνθήκες διάδοσης.
 Αναφέρεται σε ένα μοντέλο διάχυσης με μικρή πρωτογενή Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α).
 Μοιάζει σε ένα μοντέλο “ανοιχτής καινοτομίας” και δίνει λύσεις σε ήδη εφαρμοσμένες λύσεις.
 Οι λύσεις αυτές αποσκοπούν και σε προϊόντα και σε διαδικασίες.
 Περιλαμβάνουν νέους τρόπους του επιχειρείν και δεν δίνουν έμφαση μόνο στην υψηλή τεχνολογία.
 Αναπτύσσεται σταδιακά η ικανότητα ενδογενούς Ε&Α, γεγονός που βοηθάει στην ανάπτυξη του δεύτερου άξονα που θα εξεταστεί ευθύς αμέσως.
• 2ος άξονας: Παραγωγή έρευνας και ενδογενούς επιχειρηματικής καινοτομίας.
 Ενισχύει την πρωτογενή Ε&Α.
 Βοηθάει στην παραγωγή πρωτοποριακών λύσεων από τις επιχειρήσεις, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα.
 Αξιοποιεί το νοητικό κεφάλαιο και το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό όπου έχει τις δυνατότητες που παρέχονται από την ελληνική παράδοση και τις τοπικές αξίες για ποιότητα, ασφάλεια και οικολογία.
 Απαιτεί μεγάλο βάθος χρόνου για να μπορέσει να ξεπεράσει το σημείο εκκίνησης της χώρας, ενώ παρουσιάζει μεγαλύτερη αβεβαιότητα ως προς τα αποτελέσματα του.
 Δίνει μεγαλύτερη βάση σε θέματα, όπως Ε&Α, διαθεσιμότητα κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου και διασύνδεση πανεπιστημίων/εταιρειών, πατεντών, γραφειοκρατίας.

4.1 Στρατηγικές ανοιχτής καινοτομίας

Αξίζει να αναφερθούμε και σε στρατηγικές μιας πιο σύγχρονης καινοτομίας, της “ανοιχτής καινοτομίας”, καθώς και στα πλεονεκτήματα τους.

Διάγραμμα 1: Chesbrough, H.W. (2003)

Σύμφωνα με τους Chesbrough & Crowther (2006) έχουμε:

• Την εισερχόμενη ανοιχτή καινοτομία: Οι εταιρείες παρακολουθούν το περιβάλλον τους σε γνώσεις και τεχνολογίες και έτσι αναπτύσσουν εσωτερικές δραστηριότητες Ε&Α.
• Την εξερχόμενη ανοιχτή καινοτομία: Παρακολουθούν τις εσωτερικές διαδρομές αγοράς και αναζητούν εξωτερικούς φορείς που αναπτύσσουν ή εμπορευματοποιούν μια τεχνολογία ή καινοτομία.

Σύμφωνα με τους Gassmann & Enkel (2004) έχουμε:

• Την έξω προς τα μέσα διαδικασία: Οι εξωτερικές πηγές γνώσης μια εταιρείας ενισχύουν την εσωτερική διαδικασία της καινοτομίας.
• Την μέσα προς τα έξω διαδικασία: Οι εσωτερικές ιδέες αξιοποιούνται εκτός του χώρου της εταιρείας, σε διάφορες αγορές, οδηγώντας τις λύσεις προς το εξωτερικό περιβάλλον.
• Την αμφίδρομη διαδικασία: Η εταιρεία δημιουργεί συνέργεια με άλλες εταιρίες, με σκοπό την ενίσχυση των εταιρικών σχέσεων και την επιλογή της καλύτερης δυναμικής για την απόκτηση της επιτυχίας.

Σύμφωνα με τους Dahalander & Gann (2010) έχουμε:

• Την αποκαλυπτική: Αποκτάται νομιμότητα από το εξωτερικό περιβάλλον και προωθείται στοιχειώδης και σωρευτική καινοτομία.
• Την εμπορεύσιμη: Εμπορεύονται τα προϊόντα που βρίσκονται στο “ράφι” και οι εξωτερικοί συνεργάτες εξοπλίζονται καλύτερα για την εμπορευματοποίηση των εφευρέσεων στα πλαίσια των αμοιβαίων συμφερόντων των δύο οργανισμών.
• Την προμηθευόμενη: Παρέχεται πρόσβαση σε μια μεγάλη ποικιλία ιδεών και γνώσης με σκοπό την ανακάλυψη νέων ριζοσπαστικών λύσεων για την επίλυση προβλημάτων.
• Την αποκτούμενη: Αποκτάται πρόσβαση στους πόρους και την γνώση των εταίρων, μέσω της αξιοποίησης της συμπληρωματικότητας με τους εταίρους.

4.2 Ο ρόλος του συνανταγωνισμού στην καινοτομία

Φαίνεται λοιπόν, πως κάθε επιχείρηση θα πρέπει να εντάξει την καινοτομία για να αποκτήσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην αγορά. Και εδώ παίρνει θέση η έννοια του συνανταγωνισμού, ο οποίος, ενισχύει την καινοτομία και τη δημιουργία αξίας στην παγκόσμια οικονομία της γνώσης, καλλιεργώντας μια νοοτροπία που υποστηρίζει τις εντάσεις μεταξύ ανταγωνισμού και συνεργασίας και σχετικών συγκρούσεων γενικότερα. Έτσι, μειώνεται ο προστατευτισμός και παρέχεται πρόσβαση στην απαιτούμενη ποικιλία για την κάλυψη των αναγκών κάθε εξατομικευμένου πελάτη.

Διάγραμμα 2: Johannessen & Olsen, (2010)

Ενδεικτικά αναφέρουμε μερικά οφέλη που αποκόμισαν επιχειρήσεις, οι οποίες υιοθέτησαν στρατηγικές συνανταγωνισμού την τελευταία δεκαετία:

• Αμοιβαία μάθηση
• Διέγερση της καινοτομικότητας
• Δημιουργία και τελειοποίηση νέων τεχνολογιών
• Μειώσεις στις δαπάνες της Ε&Α και του κόστους των συναλλαγών
• Αύξηση της αξίας της επιχείρησης
• Πρόσβαση σε πόρους
• Ενίσχυση της θέσης τους ενάντια ανταγωνιστών που δεν συμμετέχουν στον συνανταγωνισμό
• Πληρέστερη αξιοποίηση των ευκαιριών της αγοράς
• Διευρυμένη κλίμακα της λειτουργίας και της πρόσβασης σε νέες αγορές

Παρ΄ όλα αυτά ενέχουν και αρκετοί κίνδυνοι από τους οποίους οι εταιρείες πρέπει να προστατευθούν, αλλά τα οφέλη υπερτερούν των πιθανών απειλών και τα αποτελέσματα οδηγούν στην ανάπτυξη για όλα τα συμβαλλόμενα μέρη που μετέχουν στη διαδικασία του συνανταγωνισμού.

Συμπεράσματα

Η καινοτομία μπορεί να προσθέσει αξία στις επιχειρήσεις. Συγκεκριμένα, η καινοτομία και η διαφοροποίηση προϊόντων μπορούν να οδηγήσουν σε πλεονασματικό Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών ώστε οι επιχειρήσεις να ξεφύγουν από τις διακυμάνσεις της εγχώριας ζήτησης. Οι επιχειρήσεις στην Ελλάδα πρέπει να ακολουθούν εξωστρεφείς ιδέες. Η ενίσχυση αυτή θα αποτελέσει το «κλειδί» τόσο για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της χώρας όσο και για τη γρήγορη ανάπτυξη τους με θετικές οικονομίες κλίμακας. Η αύξηση της παραγωγικότητας θα αυξήσει τις εξαγωγές και την οικονομική δραστηριότητα γενικότερα. Τέλος, θα αποτελέσει και το κατάλληλο περιβάλλον για σταδιακή διάχυση της γνώσης και αύξηση του εγχώριου προϊόντος.

 

Βιβλιογραφία

1. 1.Kuratko, D., (2018) « Επιχειρηματικότητα: Από τη Θεωρία στην Πράξη», Γενική Επιμέλεια: Φαφαλιού, Ε., Επιμέρους Επιμέλεια: Παπαγρηγορίου, Α., http://www.brokenhill.com.cy

2. Cabral, L., (2018) «Βιομηχανική οργάνωση», Επιμέλεια: Φαφαλιού Ε., Πολέμης Μ., Κριτική β’ έκδοση, www.kritiki.gr

3. Παλαιολόγου, Γ., Πολέμης, Μ., (2016) «Μικροοικονομική θεωρία», Εκδόσεις Σταμούλη, http://www.stamoulis.gr

4. Λεβεντάκης, Ι., (2019) «Διεθνής Μακροοικονομική & Χρηματοοικονομική», Εκδόσεις Σταμούλη, http://www.stamoulis.gr
5. Wikipedia:Ορισμός καινοτομίας
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CE%B9%CE%BD%CE%BF%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%AF%CE%B1

6. Υπουργείο Εσωτερικών Τμήμα Καινοτομίας: Κατηγορίες καινοτομίας

7. Γκούρμα, Α., (2016) « Συν ανταγωνισμός και καινοτομία στρατηγική για τη δημιουργία αξίας
https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/bitstream/handle/unipi/8736/Gourma_Adriana.pdf?sequence=1&isAllowed=y&fbclid=IwAR0HRe5oe3khG64ZRGu1SNhvB2hL8KGzC0ngZexxIXWmDCdtRts1J0xGAyY

8. Wikipedia: Ορισμός startup
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CE%B5%CE%BF%CF%86%CF%85%CE%AE%CF%82_%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%87%CE%B5%CE%AF%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%B7

9. IOBE, (2020) «Ετήσια Έκθεση Επιχειρηματικότητας 2019-2020: Ισχυρή άνοδος της νέας επιχειρηματικότητας
http://iobe.gr/docs/research/RES_02_23122020_REP_GR.pdf

10. Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας (ΓΓΕΤ), (2020) « Προτάσεις επίλυσης των εμποδίων για την ανάπτυξη και τη διάχυση καινοτομίας»
http://www.gsrt.gr/Financing/Files/ProPeFiles15/Final_Study_InnoBarriers_September_2020.pdf

11. Ίδρυμα Κόκκαλη, (2009) « Η Καινοτομία στην Ελλάδα» http://sev4enterprise.org.gr/wp-content/uploads/2014/12/Report_on_Innovation_gr1.pdf

12. Πρίφτη, Α., (2016) Διπλωματική Εργασία «Διαχείριση καινοτομίας στις ελληνικές επιχειρήσεις. Μελέτη περίπτωσης ανάλυσης κλάδου», Πανεπιστήμιο Πειραιώς https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/bitstream/handle/unipi/9994/Prifti_Aleksandra.pdf?sequence=1&isAllowed=y

13. Γιαννούτσου, Ν., (2019) Διπλωματική Εργασία « Εξωστρεφής Επιχειρηματικότητα», Πανεπιστήμιο Πειραιώς https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/bitstream/handle/unipi/12509/Giannoutsou_emba1612.pdf?sequence=5&isAllowed=y