Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2021, τ.1012

Ανάλυση του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

 

Κλίμα, ακρίβεια, όρια της οικονομίας – και από δίπλα οι προσδοκίες από ελληνογαλλική και ελληνοαμερικανική συμφωνία

 

Σιγά-σιγά εγκαταστάθηκε στο κέντρο της δημόσιας συζήτησης μια έκφραση που άμα τη σκεφτεί κανείς με δεδομένη την έκταση και την ταχύτητα των αλλαγών που ζούμε –κλιματική αλλαγή που «πέρασε» σε φάση κλιματικής κρίσης, πανδημία που δεν λέει να φύγει, οικονομική αβεβαιότητα πάνω στο βουνό δημιουργημένης ρευστότητας, νέα ενεργειακή κρίση σε εξέλιξη, γεωπολιτικές ανακατατάξεις στην παγκόσμια αλλά και την πλησιέστερη σ’ εμάς κλίμακα της Ανατ. Μεσογείου, ακόμη και κυκλοφοριακό αδιέξοδο στην Αθήνα– ηχεί σαν έκκληση να σταματήσει η ζαλιστική ροή των πραγμάτων· να επανέλθει κάτι πιο προβλεπτό στις ζωές μας. Κυοφορείται εδώ και καιρό, διεθνώς, ως έκφραση το«the new normal». Ήδη έχει ενταχθεί και στη δική μας δημόσια συζήτηση ως «η νέα κανονικότητα».

Πλην όμως,«μήπως η κρίση είναι η νέα κανονικότητα;» Με ό,τι αυτό συνεφέλκει ως συμβιβασμό σχετικά με το τι αποτελεί πολιτική: εκεί που τη ζούσαμε την πολιτική ως διαδικασία επίλυσης προβλημάτων, ή πάντως ως προβολή απόψεων και αναζήτηση νομιμοποίησης για την αντιμετώπιση προβλημάτων, τώρα πλέον θα τη ζούμε ως ανάθεση της εξουσίας για διαδοχικές εκδοχές διαχείρισης κρίσεων; [Αυτή, άμα το προσέξει κανείς, ήταν η υπορρέουσα ανάλυση/πρόταση στο πιο πρόσφατο συνέδριο που οργάνωσε ο Κύκλος ιδεών του Βαγγέλη Βενιζέλου, στη σειρά «Ελλάδα Μετά». Ρητορικά έθετε το ερώτημα: «Από την κρίση στην κανονικότητα ή η κρίση ως κανονικότητα;», σαφώς κλίνοντας προς τη δεύτερη εκδοχή. Όσο κι αν η πολιτική τάξη υπόσχεται έξοδο από την κρίση και επιστροφή στην κανονικότητα προκειμένου να εισπράξει ως δικό της μέρισμα την κατοχή της εξουσίας.]

 

Από τις πλημμύρες μέχρι την κρίση της ακρίβειας

Οι εικόνες που χαράχθηκαν στον νου με το πέρασμα της καταιγίδας «Μπάλλος» στα μέσα Οκτωβρίου –ένα λεωφορείο πνιγμένο σε κομβική διάβαση στο Δέλτα Φαλήρου, δίπλα στο Κέντρο Πολιτισμού «Σταύρος Νιάρχος»· μαθητές να βγαίνουν σε αυτοσχέδια γέφυρα από πλημμυρισμένο σχολείο στη Νέα Φιλαδέλφεια· επαλήθευση προεξαγγελμένου νέου χτυπήματος στα καμένα της Βόρειας Εύβοιας– ήρθαν να δέσουν στη συλλογική μνήμη με τις εικόνες του χιονιά της «Μήδειας» τον περασμένο Φεβρουάριο στα αποκλεισμένα βόρεια προάστια της Αττικής. Και, «φυσικά», με τις τρομερές πυρκαγιές του καλοκαιρού, σε Βόρεια Εύβοια, Αττική/Βαρυμπόμπη, Ηλεία ως συνέχεια του καύσωνα Ιουλίου/Αυγούστου.

Εικόνες ανεπάρκειας των υποδομών συνοδεύονταν από αγωνιώδεις προσπάθειες των αρμοδίων να δείξουν κινητοποίηση: το στριγκό σήμα του «112», οι εκκενώσεις περιοχών και η απαγόρευση κυκλοφορίας έδωσαν τον τόνο των ημερών – πάντως χωρίς ανθρώπινα θύματα. Οι εκκλήσεις Χρήστου Ζερεφού δείχνουν μιαν άλλη κατεύθυνση: «Οι πολίτες θα πρέπει να προσαρμοσθούν στο νέο αποσταθεροποιημένο κλίμα […] Πρόληψη και αυτοπροστασία, οι δύο βασικές αρχές για να επιβιώσουμε στο νέο περιβάλλον στο οποίο ζούμε».Πάντως ριζική αναμόρφωση του επενδυτικού σχεδιασμού για αντιμετώπιση της έκτασης της κλιματικής κρίσης δεν δείχνει να μας προκύπτει…

Στο άλλο μέτωπο, εκείνο «της ακρίβειας»,βαθμιαία συνειδητοποιείται ότι η εκτίναξη των τιμών της ενέργειας –ο διπλασιασμός στο φυσικό αέριο είναι η αιχμή, η αύξηση της τιμής του ρεύματος (εν μέρει λόγω της ενεργειακής μετάβασης) παρακολουθεί–συνδυάζεται με γενικευμένες ανατιμητικές τάσεις σε είδη πρώτης ανάγκης και δημιουργεί πρωτόγνωρες για μια γενιά καταστάσεις πίεσης.Δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα αυτή η εκ νέου γνωριμία με το ξορκιζόμενο φάσμα του πληθωρισμού, που τροφοδοτήθηκε από τη διατάραξη των εφοδιαστικών αλυσίδων με την πανδημία και από τη ρευστότητα που δημιούργησε η διευκολυντική νομισματική πολιτική και η δημοσιονομική χαλαρότητα – παντού. Ωστόσο, η διαπίστωση του «πρόκειται για γενικευμένο πρόβλημα», ή πάλιν οι εκτονωτικές προτάσεις για δημιουργία ευρωπαϊκού συστήματος προμήθειας ενεργειακών προϊόντων ως λύση στη διαφαινόμενη κρίση τροφοδοσίας,έγινε φανερό ότι δεν επαρκούν.

Ήδη, από βδομάδα σε βδομάδα πυκνώνει το δίχτυ ασφαλείας με το οποίο επιχειρείται να περιορισθεί με μέτρα στήριξης το σοκ της ακρίβειας όσον αφορά πιο αδύναμα στρώματα του πληθυσμού. Αν και κανενός δεν διαφεύγει της προσοχής ότι ήδη… και τα μεσοστρώματα διεκδικούν τη δική του(;)στήριξη:από τα 150 εκατ. ευρώ μέτρων στη ΔΕΘ, φθάσαμε στα 500 εκατ. – και έπεται συνέχεια, ιδίως αν επιβεβαιωθεί βελτίωση στα δημοσιονομικά έσοδα.

Ήδη, ο Προϋπολογισμός 2022 ενσωματώνει την υποχρεωτική αισιοδοξία, με τον στόχο ρυθμού ανάπτυξης για το 2021/έτος βάσης –από 3,6% που ήταν αρχικά στο (πρόσφατο) Μεσοπρόθεσμο, ήδη στο 5,9% στη ΔΕΘ από χειλέωνπρωθυπουργού– να αναθεωρείται πλέον στο 6,1%. Ταυτόχρονα, η προσδοκώμενη σωρευτική ανάπτυξη για το 2021-22 τοποθετείται στο 10,8%, σε αισθητή υπέρβαση του επιπέδου του 2019, προ πανδημίας. (Στην 3μηνιαία του έκθεση το ΙΟΒΕ πήρε πάνω του να κάνει πρόβλεψη για ανάπτυξη άνω του 8% φέτος αλλά μειωμένη 4% το 2022) Βέβαια, φρόντισαν και ο ΥΠΟΙΚ Χρ. Σταϊκούρας και ο αναπληρωτής Θ. Σκυλακάκης να κρατήσουν κάποιες επιφυλάξεις. Για «συντηρητικές εκτιμήσεις, ρεαλιστικές προβλέψεις, φιλόδοξους στόχους» μίλησε ο πρώτος. Ο δεύτερος, που απηύθυνε έκκληση «να διατηρούμε [στη Βουλή] επαφή με τους αριθμούς, ασχέτως των απόψεών μας», προειδοποίησε για επιφυλακτική στάση τους μήνες που θα ακολουθήσουν.

Τη διάσταση της αβεβαιότητας που επιτείνει ήδη το εντεινόμενο φαινόμενο της ακρίβειας («με τεράστια πολιτική, κοινωνική και πολιτική επίπτωση») προσέγγισε η ΈφηΑχτσιόγλου από την αξιωματική αντιπολίτευση, θέτοντας όμως την έμφαση κυρίως στην εμβάθυνση των ανισοτήτων και προβλέποντας ότι «εφεξής οι κρίσεις θα πυκνώνουν».

Αυτή, λοιπόν, η εύκολα διακυβευόμενη ισορροπία της νέας κανονικότητας έρχεται να επιταθεί από την εικόνα της πανδημίας, η οποία στην είσοδο του φθινοπώρου-χειμώνα έχει διαμορφωθεί σε υψηλά επίπεδα όχι απλώς/όχι τόσο κρουσμάτων, όσο του «σκληρού» όσο τίποτε μέτρου των θανάτων. Βάθρο αυτής της κατάστασης η όλο και σαφέστερη καταγραφή υστέρησης των εμβολιασμών στην ελληνική περίπτωση. Που… συνοδεύεται από την απόφαση γενικευμένου ανοίγματος της κοινωνικής ζωής «για τους εμβολιασμένους», σε μια λογική έμμεσης πίεσης προς τους ανεμβολίαστους να προσέλθουν. Και με μιαν αίσθηση πορείας «με βάρκα την ελπίδα».

 

Ξαναβλέποντας την ελληνογαλλική συμφωνία(συν φρεγάτες Belh@rra) και την ελληνοαμερικανική/ΜDCA(συν επιστολή Blinken)

Πάντως, αν μια νέα αμφιλεγόμενη κανονικότητα πάει να εγκατασταθεί σε κρίσιμο πεδίο για το διάστημα που έρχεται, αυτή είναι στο πλέγμα συμφωνιών με τις οποίες η Ελλάδα επιχειρεί να συγκρατήσει/αποκρούσει τον τουρκικό αναθεωρητισμό (μέχρις επιθετικότητας) στην περιοχή. Ήδη, συγκομιδή δύο συμφωνιών – ελληνογαλλικής, μαζί με την προμήθεια φρεγατών Belh@rra, ελληνοαμερικανικής με ανανέωση της MDCA, μαζί και με επιστολή του ΥΠΕΞ ΆντονιΜπλίνκεν.

Στην ελληνογαλλική συμφωνία, με στοιχείο αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής (πέραν του πραγματικού στοιχείου των πρόσθετων εξοπλιστικών), εκείνο που θα κρίνει το πράγμα θα είναι κατά πόσον τη συγκεκριμένη στιγμή απειλής «τα Μέρη διαπιστώσουν από κοινού ότι μια ένοπλη επίθεση λαμβάνει χώρα εναντίον της επικράτειας ενός από τα δύο». Δηλαδή κατά πόσον θα κριθεί ότι μια κίνηση της Τουρκίας αποτελεί τέτοιο γεγονός, συν ότι «επικράτεια» είναι π.χ. εκείνα τα χωρικά ύδατα της Ελλάδας που θα προέκυπταν από μιαν επέκταση πέραν των 6 μιλίων, αφού στην «επικράτεια» οι θαλάσσιες ζώνες όπως ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα δεν «χωρούν». (Το γαλλικό ΥΠΕΞ το διευκρίνισε ρητώς, αυτό).

Στην αντίστοιχη ελληνοαμερικανική συμφωνία για τις Βάσεις/MDCA, ήδη 5ετούς διάρκειας, το ανάλογο ερώτημα είναι κατά πόσον οι δεσμεύσεις για «περιφρούρηση και αμοιβαία προστασία […] της κυριαρχίας και εδαφικής ακεραιότητας των Μερών κατά ενεργειών [που περιλαμβάνουν] την ένοπλη επίθεση ή την απειλή επίθεσης» και «για ενεργό και ανεπιφύλακτη αντίταξη σε κάθε τέτοια απόπειρα και ενέργεια» έρχονται να καλύψουν τουρκική επιθετικότητα στο Αιγαίο. Για παράδειγμα, στην κατεύθυνση του casus belli που απειλείται εδώ και 25 χρόνια για την περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων πέραν των 6 μιλίων. Απ’ εκεί και πέρα, στην ελληνοαμερικανική περίπτωση, λειτουργεί στις βάσεις –πέραν της καθοριστικής Σούδας– πρόσθετων εγκαταστάσεων στην παραμεθόρια Αλεξανδρούπολη, πέρα από τις επεκτάσεις Λάρισας/Λιτόχωρου, Στεφανοβίκειου. Συν, η έμμεση αναφορά σε από κοινού εκπαίδευση και ασκήσεις «σε όλη/throughout την Ελλάδα» στη συνοδευτική επιστολή Μπλίνκεν. Και –κυρίως– η αμερικανική διαβεβαίωση ότι ο σεβασμός της κυριαρχίας και εδαφικής ακεραιότητας συμπληρώνεται με εκείνο «των κυριαρχικών δικαιωμάτων και δικαιοδοσίας/sovereign rights and jurisdiction, κατά τρόπο σύμφωνο με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας» (Βέβαια, με τις ΗΠΑ να μην έχουν προσχωρήσει στην UNCLOS…).

Πάντως, και στις δύο περιπτώσεις συμφωνιών, η επί του πεδίου ενεργοποίηση είναι εκείνο που θα μετρήσει. Τίποτε δεν θα είναι απλό και σ’ αυτή τη νέα κανονικότητα.