Οικονομική Επιθεώρηση, Σεπτέμβριος 2021, τ.1010

ΕΛΛΆΔΑ 1821-2021 • ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μερικές από τις προσωπικότητες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση του νέου κράτους, αξιοποιώντας υλικό από το Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν του Κωνσταντίνου Βοβολίνη, ένα πεντάτομο έργο αναφοράς με 400 βιογραφίες

 

Είναι μια παλιά υπόθεση, αλλά την ίδια στιγμή και μια σύγχρονη και ενδιαφέρουσα ιστορία: κάποιες φορές η προσωπική διαδρομή του ενός γίνεται ένα με τη μεγάλη Ιστορία που μας αφορά όλους. Και εδώ, αναμφίβολα, έχουμε μια τέτοια περίπτωση. Λέγεται Κωνσταντίνος Βέλιος και βοήθησε μάλλον συγκινητικά και σίγουρα αποφασιστικά στη δημιουργία και τη διαμόρφωση του νέου ελληνικού κράτους. Στους ιστορικούς προφανώς κάθε άλλο παρά είναι άγνωστος. Κι όμως, δεν είναι ευρέως τόσο γνωστός όσο του αναλογεί…

Ο βαρόνος Κωνσταντίνος Βέλιος (ή Βέλλιος ή Μπέλλιος), του Δημητρίου και της Δέσποινας, γεννήθηκε στη Βλάστη ή Βλάτση, ένα χωριό της Δυτικής Μακεδονίας την 9η Μαρτίου 1772 και πέθανε στη Βιέννη στις 23 Δεκεμβρίου 1838. Είχε αδελφούς τον Στέφανο Βέλιο (Βλάστη 1767-Βουκουρέστι 1835), ο οποίος διετέλεσε λογοθέτης (υπουργός) Δικαιοσύνης στη Βλαχία, και τον Γεώργιο Βέλιο. Όπως προκύπτει από τις σωζόμενες πηγές, ο Κωνσταντίνος Βέλιος έτυχε επιμελούς ανατροφής και παιδείας. Εξάλλου, σε ηλικία μόλις 20 ετών μετέφρασε από τα γερμανικά και εξέδωσε το 1792 το δίτομο έργο Του νέου Ρομπινσόν συμβάντα.

Η οικογένειά του μετανάστευσε από τη Βλάστη το 1776 στην Κωνσταντινούπολη, όπου πρέπει να έμειναν αρκετό καιρό, διότι αλλιώς δεν εξηγείται το γεγονός ότι το 1802 ακολούθησαν στο Βουκουρέστι τον Ιωάννη Καρατζά, τον (από το 1812 έως το 1818) ηγεμόνα της Βλαχίας. Εκείνη την εποχή, όταν οι Φαναριώτες μετέβαιναν σε παραδουνάβιες περιοχές για να αναλάβουν διοικητικές θέσεις, συνοδεύονταν πάντοτε από πολλούς φίλους και συγγενείς. Και τα δύο αδέρφια, ο Κωνσταντίνος και ο Στέφανος, ως φίλοι της οικογένειας Καρατζά μετέβησαν στο Βουκουρέστι, το οποίο είχε καταστεί σπουδαίο κέντρο ελληνισμού.

 

Βαρόνος στη Βιέννη

Στη συνέχεια, ο Κωνσταντίνος μετοίκησε στη Βιέννη, στην οποία υπήρχε τότε πολυπληθής ελληνική παροικία που ήταν ακμαία και ισχυρή. Και κάπου εδώ χάνονται τα ίχνη του – κανείς δεν γνωρίζει πώς ακριβώς πλούτισε! Υπάρχει η πληροφορία ότι έκανε μεγάλη σταδιοδρομία στο εμπόριο και τις χρηματιστηριακές εργασίες, χωρίς όμως να γνωρίζουμε τίποτα περισσότερο. Πάντως, το γεγονός ότι έγινε τάχιστα διάσημος και πανίσχυρος το αποδεικνύει ο τίτλος του βαρόνου που του απένειμε (στις 24 Φεβρουαρίου 1817) ο αυτοκράτορας της Αυστρίας Φραγκίσκος Α΄. Το βέβαιο είναι ότι από τη Βιέννη ενίσχυσε οικονομικά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, βοήθησε τους επαναστάτες στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μακεδονία και διέθεσε τεράστια ποσά για την αναγέννηση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.

Άλλωστε, αυτός είναι ο λόγος που το 1836 ο βαρόνος Κωνσταντίνος Βέλιος έγινε δεκτός με τιμές από τον βασιλιά Όθωνα στην Αθήνα. Εκείνη η επίσκεψη χαρακτηρίζεται ως ιστορικής σημασίας, αφού ο Μακεδών ευεργέτης κατά την παραμονή του στην Αθήνα έκανε μια σειρά από ιδιαίτερα σημαντικές παρεμβάσεις και δωρεές.

 

Ιδρύει την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία

Αρχικά, αποφασίζει να ενισχύσει οικονομικά τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Εκεί γνωρίστηκε με τον Κυριακό Πιττάκη, ο οποίος ήταν Έφορος της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Η συνάντησή τους και η περιήγησή του στα αρχαιολογικά μνημεία της Αθήνας τον συγκίνησαν. Κι έτσι αποφάσισε την ίδρυση και την οικονομική υποστήριξη της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, το 1837. Το αυθεντικό πρακτικό αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η ελευθέρωσις της Ελλάδος ήτο συμβάν, όχι μόνον χαράς πρόξενον εις τας φιλανθρώπους και γενναίας καρδίας, αλλά και τα μέγιστα σπουδαίον διά την ιστορίαν και την αρχαιολογίαν, επί της οποίας εχύθη νέον φως ανελπίστως […]. Άμα η Ελλάς απηλλάξη του ξένου ζυγού, η ελληνική κυβέρνησις δεν ημέλησε το σπουδαιότατον τούτο αντικείμενον και ιδίως επί της βασιλείας της Α.Μ. του βασιλέως Όθωνος, έγιναν πολλού λόγου άξιαι ανασκαφαί και ανακαλύψεις. Επί σκοπώ επομένως να επιταχυνθούν αι ανασκαφαί, αι ανεγέρσεις και συμπληρώσεις των αρχαίων ελληνικών μνημείων, αποφασίζουν οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι, λαβόντες και της ρηθείσης κυβερνήσεως την συγκατάθεσιν, τα ακόλουθα…». Ακολουθούν τα άρθρα του οργανισμού συστάσεως της Αρχαιολογικής Εταιρείας, η ημερομηνία ίδρυσής της (6 Ιανουαρίου 1837) και τα ονόματα των ιδρυτών της, με πρώτο εκείνο του Κωνσταντίνου Βέλιου.

Προσφορά στο δημοτικό νοσοκομείο Ελπίς

Κατά το διάστημα της παραμονής του στην Αθήνα ο Κ. Βέλιος επισκεπτόταν συχνά το δημοτικό νοσοκομείο Ελπίς και, όπως αναφέρει η εφημερίδα Αθηνά: «Ούτος ελυπήθη κατάκαρδα όταν είδεν ασθενή, ημιθανή κοιτώμενον εις την θύραν του νοσοκομείου και περιμένοντα τον ιατρόν διά να έλθη να του επιτρέψη την είσοδον. Έφριξε δε, όταν ερωτήσας πότε έρχεται ο ιατρός, έμαθεν ότι κάποτε και τρεις ημέρες περνώσι και δεν πατεί εκεί και αντελήφθη ότι οι ασθενείς δεν είχον σκεπάσματα, αλλ’ ούτε την αναγκαίαν και κατάλληλον τροφήν των». Τότε αποφάσισε να προχωρήσει σε μια μυθική δωρεά προς το νοσοκομείο και, όπως αναφέρει το σχετικό έγγραφο: «Ο βαρώνος κ. Κωνσταντίνος Βέλιος αφιερώνει εις το δημοτικόν νοσοκομείον την ενταύθα οικίαν, το οικόπεδον, περιβόλιον εις Σεπόλια και το παρακείμενον αμπέλιον». Συνολικά, η προσφορά του (ακίνητα και μετρητά) υπολογίστηκε σε 60.000 δραχμές. Μάλιστα, έπειτα από την ανακοίνωση της δωρεάς έγινε πρόταση πολιτογράφησής του από το δημοτικό συμβούλιο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το άρθρο της εφημερίδας Αθηνά, που σχολιάζει το γεγονός με ειρωνεία: «Δημοτικοί σύμβουλοι επρότειναν να πολιτογραφήσουν και τον αφιερώσαντα εσχάτως εις το νοσοκομείον της πόλεως ταύτης υπέρ τας 60.000 δραχμάς κύριον Κωνσταντίνον Μπέλιον, μακεδόνα έλληνα. Αλλ’ ο κ. Μπέλιος ήλθεν εδώ, όχι διά να ωφεληθή, ως άλλοι πολιτγραφηθέντες από τους αθηναίους, αλλά διά να ωφελήση τον δήμον των, να συντείνει εις τον πολιτισμόν των. Ο καθαρός προς την πατρίδα έρως, εμψύχωσε σήμερον και τον κύριον Μπέλιον διά να εγχαράξη το όνομά του εις τας καρδίας των ελλήνων».

 

Η δωρεά της πολύτιμης βιβλιοθήκης του

Μετά από την αποτυχία της Επανάστασης του 1821 στη Μακεδονία, αρκετοί Μακεδόνες αγωνιστές κατέφυγαν σε διάφορα μέρη της Νότιας Ελλάδας για να αποφύγουν τους διωγμούς των Τούρκων. Με το Βασιλικό Διάταγμα του 1837 αποφασίστηκε ο σχηματισμός δήμου των Μακεδόνων στην Πέλλα Αταλάντης για την εγκατάσταση προσφύγων. Ο Κωνσταντίνος Βέλιος έδειξε ξεχωριστό ενδιαφέρον για την αποκατάσταση των συμπατριωτών του και κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα συναντήθηκε με την «επί του συνοικισμού των μακεδόνων επιτροπή». Μετά από αυτό, αποφάσισε να βοηθήσει ποικιλοτρόπως και να συνδράμει με όλα τα μέσα που διέθετε.

Έτσι, ιδρύει το Βελίειον Κληροδότημα για τη χορήγηση υποτροφιών σε Μακεδόνες από τη Βλάστη, τη Σιάτιστα, την Καστοριά ή άλλες πόλεις της Μακεδονίας και, φυσικά, από τη Νέα Πέλλα Αταλάντης. Επιπλέον, δέχεται να ενεργοποιήσει όλες τις γνωριμίες που είχε και να διεξαγάγει εράνους στο Βουκουρέστι και τη Βιέννη – όπως και έπραξε, συγκεντρώνοντας σεβαστά ποσά που έστελνε στην ελληνική κυβέρνηση για να δημιουργηθεί στη Νέα Πέλλα εκκλησία και σχολείο. Αλλά ακριβώς επειδή αντιλαμβανόταν πόσο σημαντική είναι η εκπαίδευση των νέων, προχώρησε σε μία ακόμη προσφορά κατά τη διαμονή του στην Αθήνα: τη δωρεά της πολύτιμης βιβλιοθήκης του, αποτελούμενης από 1.866 σπάνιες εκδόσεις.

Στη συναφή συμβολαιογραφική πράξη αποκαλύπτει τις ευγενείς προθέσεις του: «Ο υποφαινόμενος, γέννημα ως της ενδόξου Μακεδονίας και τρέφων αισθήματα ευγνώμονος και φιλοπάτριδος τέκνου προς αυτήν, θέλων να γίνω λυσιτελής εις τε τους συγχρόνους και μεταγενεστέρους των συμπατριωτών, αφιερώ εις την Μακεδονίαν τα βιβλία μου». Και αυτή η προσφορά έγινε δεκτή με ενθουσιασμό. Ενδεικτικά είναι τα σχόλια της αθηναϊκής εφημερίδας Ταχυδρόμος: «Εκτός του πλουσίου δωρήματος, το οποίον έκαμεν εις το δημοτικόν νοσοκομείον των Αθηνών, ο βαρώνος κύριος Κωνσταντίνος Μπέλιος αφιέρωσεν εσχάτως εις τον δήμον των εν Πέλλη της Λοκρίδος συνοικιζομένων μακεδόνων, αξιόλογον βιβλιοθήκην. Η μετ’ επιμελείας γενομένη αυτή συλλογή περιέχει πολλά συγγράμματα των ενδοξότερων ελλήνων συγγραφέων, των ορθοτέρων και σπανιωτέρων εκδόσεων, πολλά γαλλικά, γερμανικά, και τινά λατινικά και ιταλικά. Είναι δε προσδιωρισμένη από τον αφιερωτήν, μέχρις ότου να φθάση η Νέα Πέλλη εις κατάστασιν να συστήση ανάλογα εκπαιδευτικά καταστήματα, να παρακατατεθή εις την εν Αθήναις Εθνικήν Βιβλιοθήκην και να είναι εις κοινήν χρήσιν του δημοσίου».

 

Το «σιδηρούν κιβώτιον»

Επιπλέον, ο Κωνσταντίνος Βέλιος κατά την παραμονή του στην Αθήνα προσέφερε στην ελληνική κυβέρνηση το «σιδηρούν κιβώτιο», δηλαδή το πρώτο χρηματοκιβώτιο – κάτι που μέχρι το 1836 δεν είχε καταφέρει να αποκτήσει το νεοπαγές κράτος. Ο υπουργός της Επικρατείας επί των Εξωτερικών Ι. Ρίζος απέστειλε σχετικό ενημερωτικό έγγραφο στον Κ. Βέλιο: «Το σιδηρούν κιβώτιον, το οποίο εδωρήσατε εις την ελληνικήν κυβέρνησιν, παρεδόθη, άμα μετά την άφιξίν του ενταύθα, εις την επί των Οικονομικών Γραμματείαν, ήτις το έθεσεν εις χρήσιν του γενικού ταμείου έκτοτε».

Στην Αθήνα ο Κωνσταντίνος Βέλιος παρέμεινε περίπου τρεις μήνες, όπως προκύπτει από το ημερολόγιό του – αφίχθη στις 2 Δεκεμβρίου 1836 στην Πάτρα και η 4η Μαρτίου 1837 είναι η τελευταία καταγραφή του ταξιδιού του στην πατρίδα. Λίγο πριν από την αναχώρησή του, στις 11 Μαρτίου, απηύθυνε (δημοσιευμένες) συστάσεις γεμάτες φορτισμένο πατριωτικό αίσθημα, «Προς τους συμπατριώτας μακεδόνας»: «Άπαντες εν Ελλάδι διεσκορπισμένοι ένθεν και ένθεν μακεδόνες, να συναχθήτε εις την Νέαν Πέλλην και να θεωρήτε αυτήν πατρίδα σας. Να αγαπάσθε και να συντρέχητε αλλήλοις ως αδελφοί, να σέβησθε και να ευλαβήσθε τους πρεσβυτέρους και φρονιμωτέρους και να υπακούητε αυτοίς. Να διαμείνετε, ως μέχρι τούδε, και ως σας εκτίμησα, πιστοί υπήκοοι της Α.Μ. Αυτός είναι ο αρχαίος χαρακτήρ των μακεδόνων, αυτόν ανεκάλυψα και εις υμάς, αυτόν τον ίδιον ν’ αφήσετε κληρονομίαν και εις τα τέκνα σας, εις τα οποία χρεωστείτε να εμπνεύσητε κλίσιν προς την σπουδήν, ήτις μόνη εξευγενίζει τον άνθρωπον».

Η μόλις τριών μηνών επίσκεψή του στην Αθήνα ήταν αρκετή για να μείνει έντονο το αποτύπωμά του. Κατά την αναχώρησή του, η εφημερίδα Αθηνά σημείωνε χαρακτηριστικά: «Ο κ. Κωνστ. Μπέλιος, γνωστός ήδη καθ’ όλην την Ελλάδα διά τα προς αυτήν γενναία αγαθοεργήματά του, αναχωρεί κατ’ αυτάς από την πόλιν μας και επιστρέφει εις Βιέννην. Χρέος μας απαραίτητον κρίνομεν, να τον εφοδιάσωμεν με τας ευχάς μας και να τον παρακαλέσωμεν να έχη πάντοτε προ οφθαλμών την φυσικήν του πατρίδα. Δεν είναι, βέβαια, τίποτε γλυκύτερον και ποθεινότερον εις την πατρίδα μας, όσον η από τα γνήσια τέκνα της συνδρομή εις την επίδοσιν και βελτίωσίν της. Τοιούτον γνήσιον τέκνον ανεδείχθη ο κύριος Μπέλιος».

Ο Κωνσταντίνος Βέλιος δεν έκανε παιδιά, ούτε παντρεύτηκε. Πέθανε στη Βιέννη το 1838. Στον Πολύγυρο Χαλκιδικής υπάρχει προτομή του, όπου αναγράφεται: «Βαρώνος Κωνσταντίνος Δ. Βέλιος – Ευεργέτης των Μακεδόνων Αγωνιστών του 1821». Λιτό και ακριβές…