Μέσα Ενημέρωσης – Αγορά (με διπλή έννοια) – Πόλις: αναζητώντας τα όρια της δημοσιογραφίας

 

Με τον άξιο προβληματισμού, από το ξεκίνημά του ήδη – τίτλο «Media, Polis, Agora» και την διευκρίνηση: «Δημοσιογραφία και Επικοινωνία στην Ψηφιακή Εποχή», γίνεται στην Θεσσαλονίκη με πρωτοβουλία του Ανοιχτού Πανεπιστημίου Κύπρου, του Advanced Media Institute, του Πανεπιστημίου Τουλούζης ΙΙΙ και του LERASS/Εργαστηρίου Εφαρμοσμένων Κοινωνικών Ερευνών (με στήριξη της Γ.Γ. Ενημέρωσης και Επικοινωνίας) ένα 3ήμερο συνέδριο. Που επιχειρεί να προσεγγίσει το πώς η σημερινή πραγματικότητα των Μέσων Ενημέρωσης ισορροπεί/προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στον δημόσιο χώρο (η Πόλις) και τις εντάσεις του ιδιωτικού (Αγορά). Εδώ, η Ελληνική γλώσσα έχει μια σαγηνευτική παγίδα καθώς η Αγορά είναι ο τόπος διασταύρωσης των οικονομικών συμφερόντων, όμως Αγορά είναι και ο τόπος όπου εκφέρεται ο δημόσιος λόγος – όπου δηλαδή συγκροτείται η βάση της Πόλεως.

Στο ξεκίνημα αυτής της προσπάθειας αναστοχασμού γύρω από τα Μέσα στην σημερινή εποχή, είχε ενδιαφέρον η τοποθέτηση της αμφιτρύωνος της διοργάνωσης – της Σοφίας Ιορδανίδου του Ανοιχτού Πανεπιστημίου Κύπρου – που θέλησε να «διαβάσει» την πορεία της Μεταπολίτευσης μέσα απ’ αυτήν την οπτική.

Επιλέγουμε μερικές πτυχές:

«Τα Μέσα (θα λέγαμε ο Τύπος στο ξεκίνημα της υπό αξιοποίηση περιόδου ως test case/υπόθεση εργασίας) λειτουργούν/λειτούργησαν ως κεντρικό εργαλείο της δημόσιας συζήτησης, της Αγοράς ως χώρου ανάδειξης απόψεων. η οποία Αγορά οδήγησε στην μορφοποίηση της Πόλεως/της δημόσιας ζωής στην Ελλάδα της εποχής.

Άμα ξεκινήσει κανείς από τα χρόνια της χούντας στην Ελλάδα – γιατί η ρίζα της Μεταπολίτευσης βρίσκεται εκεί, στα χρόνια της ανελευθερίας λόγου και δημόσιας ζωής – βλέπει τον Τύπο να λειτουργεί μεν υπό συνθήκες αυστηρά περιορισμένης ελευθερίας, όμως να αναζητεί τα όρια ελεύθερης έκφρασης. Από την αναπαράσταση των κινημάτων κατά του Πολέμου του Βιετνάμ μέχρι π.χ. ανάδειξη των θεμάτων περιβαλλοντικής ευαισθησίας, ύστερα με την σταδιακή εναντίωση στις εκφάνσεις καταστολής και περιορισμών της έκφρασης στο εσωτερικό (από το Πολυτεχνείο προηγήθηκε, για παράδειγμα, η Νομική), ο Τύπος της εποχής δημιουργεί συνθήκες δημόσιου διαλόγου/Αγοράς.

Όταν φθάνει η πτώση της Χούντας, ο Τύπος – μπουσουλητά και υπό στενή πλαισίωση η Τηλεόραση της εποχής – γίνεται κεντρικός εκφραστής του τρόπου με τον οποίο η δημόσια συζήτηση, η απελευθερωμένη από περιορισμούς Αγορά, συμπράττει στην διαμόρφωση ή και στην θέσμιση της Πόλης/της Πολιτείας. Η ίδια η δημόσια ζωή, ακόμη-ακόμη και η δόμηση του Συντάγματος του 1975, οδηγείται από την δημόσια συζήτηση: ας θυμηθεί κανείς, κοιτώντας προς τα πίσω, πώς το διαβόητο (σήμερα) Άρθρο 16 δημιούργησε ασυζήτητα το μονοπώλιο του Κράτους στην ανώτατη εκπαίδευση, ή πώς αποτύπωσε την περιβαλλοντική ευαισθησία το άρθρο 24Σ, ή και την ενσωμάτωση της λογικής των κρατικοποιήσεων (όσο κι αν σήμερα ηχεί απόμακρη) στο άρθρο 106 παρα 3-5, θα αναγνωρίσει την επιρροή του Τύπου της εποχής».

Με βάση αυτή την προσέγγιση, επιδιώχθηκε εν συνεχεία να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του Τύπου/των Μέσων παράλληλα με την δημόσια ζωή στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης:

«Την ίδια στιγμή, με την επανέκδοση/ελεύθερη επανακυκλοφορία εφημερίδων – Καθημερινή, Βραδυνή – ακόμη όμως περισσότερο με την κυκλοφορία της Ελευθεροτυπίας και με τον άνεμο έντονης δημοσιογραφικής ελευθεριακότητας (κορύφωση η μεγάλη απεργία του Μαΐου 1975) ο Τύπος της εποχής οδηγεί την δημόσια συζήτηση, πρωτοστατεί στην Αγορά. Η πολιτική ακολουθεί, όσο κι αν αυτό δεν αναγνωρίζεται. Μείζονες πολιτικές αλλαγές – όπως η ανάδυση του ΠΑΣΟΚ, ή πάλι η μετάβαση στην ριζοσπαστικοποίηση των αρχών της δεκαετίας του ΄80, οδηγείται μ’ αυτόν τον τρόπο. Η Πόλις/Πολιτεία, έτσι μετεξελίσσεται».

Όμως τίποτε δεν μένει στατικό! Και η εξέλιξη της επιχειρηματικής εικόνας/λειτουργίας των Μέσων – το διαβόητο business model τους – δεν αργεί να γίνει αισθητό. Και στην Ελληνική εμπειρία:

«Από την δεκαετία του ΄80, ωστόσο, η βαθμιαία αλλαγή του business model του Τύπου και η εισαγωγή/επικράτηση επιχειρηματικών προσεγγίσεων – χαρακτηριστικά η έκδοση του ΕΘΝΟΥΣ στην αρχή της δεκαετίας, ή πάλι το φαινόμενο Κοσκωτά στο τέλος της – αλλοιώνει αυτό το σχήμα. Όταν ανοίξει και η εποχή της «ελεύθερης» (=ιδιωτικής) ραδιοτηλεόρασης, το επιχειρηματικό δεν αργεί να κυριαρχήσει.

Μπορεί οι άνθρωποι των media – οι υπό μετεξέλιξη δημοσιογράφοι – να γίνονται ακόμη πιο καθοδηγητικοί στην δημόσια συζήτηση/Αγορά (η έκφραση «Το είπε το Mega» γίνεται ταυτόσημη της αλήθειας), μπορεί η κάθαρση (ή «κάθαρση») του 1989/90 να οδηγήθηκε από τα media, όμως βαθμιαία στην διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης επικυριαρχεί άλλου είδους εξουσία. Και η Πόλις/Πολιτεία που προκύπτει δεν αργεί να το φανερώσει, αυτό. Οι «σωστές αλήθειες» της δεκαετίας του ΄90 /του Εκσυγχρονισμού αξιοποιούν τα media, δεν πηγάζουν απ’ αυτές. Και η Αγορά επηρεάζεται από όλο και πιο προκαθορισμένες δυνάμεις.

Αυτή η εξέλιξη βαθαίνει στην εποχή της οικονομικής ακμής, που συμπίπτει και με το μεγάλο στοίχημα της πρόσδεσης της Ελλάδας στην Ευρωζώνη. Η πολιτική της pensée unique, της μοναδιάστατης σκέψης «μπολιάζει» την Αγορά (ως δημόσια συζήτηση) με καθοδήγηση από την Αγορά (ως οικονομικό σύστημα). Τα media καλούνται να ακολουθήσουν , ενώ η Πόλις/Πολιτεία προκύπτει όλο και περισσότερο ως αυτονόητη έκβαση αυτής της εξέλιξης».

Και – εύκολα μαντεύει κανείς την συνέχεια! – ύστερα έρχεται η κρίση. Πείτε την χρηματοπιστωτική , πείτε την οικονομική, δείτε την κοινωνική. Σίγουρα όμως συμπαρασύρει τα Μέσα:

«Όταν πλέον προκύψουν τα πρώτα σημάδια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, που δεν αργεί να εξελιχθεί σε «εποχή των Μνημονίων» και σε βαθύτερη οικονομική και εν τέλει κοινωνική κρίση χωρίς προηγούμενο,, οι ρόλοι έχουν σαφώς αντιστραφεί. Η Αγορά (ως οικονομικό σύστημα/Market) οδηγεί την δημόσια συζήτηση (την «άλλη» Αγορά (Agora). Τα media, αληθινά πλέον δεν είναι παρά μεταβιβαστική/διαμεσολαβητική διαδικασία ενός εν πολλοίς προκαθορισμένου μηνύματος, αυτονόητης/μονοδιάστατης/αδιαμφισβήτητης σκοπιμότητας. Ή, μάλλον αυτό ισχύει για τους ανθρώπους των media, τους άλλοτε δημοσιογράφους. Γιατί οι επιχειρηματικοί φορείς των media, ανήκουν πλέον σαφώς στην Aγορα/Market. Η Πολις/Πολιτεία, απλώς θα προκύψει ως αποτέλεσμα της μετα-την-κρίση-εποχής».

Και η κατακλείδα, με την οποία ξεκίνησαν οι αναζητήσεις του τριημέρου:

«Ενας κύκλος δείχνει να έχει κλείσει. θα ανοίξει άραγε, άλλος, ή θα μείνουμε εκεί»;