Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, 3η έκδοση, Ευάγγελος Βενιζέλος

Η νέα αυτή έκδοση του Συνταγματικού του Βαγγέλη Βενιζέλου –τρεις ολόκληρες δεκαετίες μετά την πρώτη του, ως νεότατου τότε καθηγητή του ΑΠΘ και ακριβώς προτού εκτοξευθεί στο πολιτικό προσκήνιο (ως μέλος της ομάδας υπεράσπισης του Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο…), και δεκατρία χρόνια μετά τη δεύτερη, αναθεωρημένη έκδοση που ενσωμάτωνε τη σημαντική συνταγματική αναθεώρηση του 2001– μοιράζεται τριπλό χαρακτήρα. Ο Β. Βενιζέλος παρεμβαίνει τακτικά στην πολιτική πράξη αλλά και τη δημόσια νομική συζήτηση, και το καταστάλαγμα αυτού του χαρακτηριστικού οδηγεί/πλουτίζει τη γραφή και την επιχειρηματολογία του· ο ίδιος έχει διαδραματίσει κομβικό ρόλο σ’ όλη τη διάρκεια της αναθεώρησης του 2001, ως –σταθερά– εισηγητής της πλειοψηφίας/ΠΑΣΟΚ, αλλά βρισκόταν στην πρώτη γραμμή και εκείνης του 2008 (την οποία χαρακτηρίζει «σημειακή», με ακαδημαϊκή αυτοσυγκράτηση που δεν επιτρέπει να γίνει λόγος για «χαμένη ευκαιρία»), καθώς και της πλέον πρόσφατης και αρκετά ταραχώδους αναθεώρησης, του 2019· τέλος, υπήρξε σταθερός παρατηρητής, όταν δεν ήταν συνδιαμορφωτής, των εξελίξεων στη θεωρία και τη συνταγματική πρακτική, δικαστική και πολιτική (το βαρύ προνόμιο του Συνταγματικού), σε εθνικό αλλά και διεθνές, και πάντως σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Είναι να ζηλεύει κανείς τους φοιτητές του Βαγγέλη Βενιζέλου –γιατί σ’ αυτούς, συνειδητά και όχι προσχηματικά, επικεντρώνει την προσέγγισή του (πέραν του ότι τη δεύτερη έκδοση αφηγείται ότι την είχε «τάξει» στην κόρη του Ελβίνα, που θα ακολουθούσε σπουδές Νομικής στο ΑΠΘ…)– που είχαν πρόσβαση σ’ αυτήν την τριπλή εμπειρία. Όμως και ο γενικότερα ενδιαφερόμενος αναγνώστης, σίγουρα ο πολιτικά/νομικά προβληματιζόμενος, έχει να ωφεληθεί – ιδιαίτατα μάλιστα στα ζητήματα που κουβαλάνε πολιτικό φορτίο, αλλά που ο συγγραφέας αυτοπειθαρχείται ώστε να μην αφήσει εύκολα να του ξεφύγει το νήμα της νομικής προσέγγισης.

Έτσι, μπορεί κανείς να απολαύσει (η διατύπωση δεν χρησιμοποιείται χαλαρά!) την πραγμάτευση πολύκροτων θεμάτων όπως του «βασικού μετόχου», δηλαδή της κρίσης ενώπιον του ευρωπαϊκού δικαίου του περιβόητου/διαβόητου άρθρου 14 παρ. 9 του Συντάγματος, με την (καταρρεύσασα) απαγόρευση κάθε σχέσης των μέσων ενημέρωσης με τις κρατικές εργολαβίες. Αντίστοιχα, και κάπως βαρύτερη, την ανάλυση της συνταγματικής συμβατότητας των μέτρων των Μνημονίων, στις διαδοχικές φάσεις επιβολής και υλοποίησής τους, όπως κρίθηκε ενώπιον της ελληνικής Δικαιοσύνης. Και βέβαια, τις σελίδες που προσεγγίζουν την προσπάθεια σύμπλευσης του εθνικού δικαίου –ακόμη εκείνου συνταγματικής περιωπής…– με το κοινοτικό/ενωσιακό και με εκείνο που απορρέει από την ΕΣΔΑ.

Εκεί όπου και ο γενικότερων ενδιαφερόντων αναγνώστης θα απολαύσει, κατά κυριολεξία, το ξεδίπλωμα της σκέψης του Βαγγέλη Βενιζέλου είναι στην περιγραφή των δυνατοτήτων και των ορίων της ερμηνείας του Συντάγματος, και μάλιστα στην αντιπαράθεση της ευρωπαϊκής προσέγγισης του δικαστή –με τον «πρακτικό, εμπειρικό εκλεκτικισμό» του– με τις συγκροτημένες σχολές σκέψης που έχουν διαμορφωθεί στις ΗΠΑ. Χειρίζεται τη συζήτηση περί «πολιτικής» και «νομικής» ερμηνείας, έστω με το ένδυμα της ερμηνευτικής πολλαπλότητας που παρέχει (πολιτικά) πολύτιμες δυνατότητες επηρεασμού ως προς το πού θα καταλήγει και –κυρίως– πού θα οδηγεί η ερμηνεία. Στο διακεκαυμένο πεδίο της πανδημίας του κορονοϊού και της διαχείρισης των επιπτώσεών της στη ζωή των ανθρώπων, της ευκολίας με την οποία έρχονται και επανέρχονται στον δημόσιο λόγο «συνταγές» περί υποχρεωτικότητας και περί προνομίων κ.ο.κ., και με δεδομένο ότι στο τέλος-τέλος οι όποιες αποφάσεις θα κριθούν (ή: θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι θα κριθούν…) δικαστικά, ότι δηλαδή ο νομοθέτης λειτουργεί με περιορισμούς, η ανάλυση αυτή Βενιζέλου περί ερμηνείας μπορεί/θα ‘πρεπε να λειτουργήσει ως προειδοποίηση.

Πάντως, πέρα και πάνω απ’ όλα, τα Μαθήματα Συνταγματικού παραμένουν ένα δομημένο Σύστημα –ακριβώς αυτό– Συνταγματικού Δικαίου στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα.

του Α.Δ.Παπαγιαννίδης
Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, 3η έκδοση, Ευάγγελος Βενιζέλος, Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2021, σελίδες 644, τιμή: 55,00 ευρώ