Μια διαιρετικότητα χωρίς νόημα

 

Οικονομική Επιθεώρηση, Mάρτιος 2019, τ. 980
ΕΥΡΩΠΗ από τον Τhe Economist

Η λογική μιας διαίρεσης Ανατολής-Δύσης στην ΕΕ είναι υπεραπλουστευτική και ηττοπαθής

Η Βουδαπέστη τον χειμώνα δεν είναι κατάλληλος τόπος για πολιτική δράση: ο παγωμένος άνεμος σαρώνει την ουγγρική πεδιάδα και μαστιγώνει τις μεγαλόπρεπες λεωφόρους του 19ου αιώνα. Οι δρόμοι γυαλίζουν από τον πάγο και το λιωμένο χιόνι. Όμως, στις αρχές Ιανουαρίου, υπήρξαν πάλι διαδηλώσεις, με ουγγρικές και ευρωπαϊκές σημαίες, με λάβαρα κομματικών παρατάξεων και πανό συνδικάτων, φιλανθρωπικών οργανώσεων ή ΜΚΟ. «Έξω ο Όρμπαν!» ήταν το βασικό σύνθημα. «Πρόκειται για τη μεγαλύτερη εκδήλωση διαμαρτυρίας μέχρι τώρα», λέει ο Αντράς Λέντερερ, βετεράνος παρόμοιων διαδηλώσεων.

Δεν υπάρχει επίσημη εκδήλωση στις Βρυξέλλες, το Παρίσι ή το Βερολίνο που να γίνεται χωρίς να ακουστεί η παρατήρηση ότι στην κεντρική Ευρώπη απλώνεται ένα πέπλο αντι-φιλελευθερισμού. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν έχει κυριαρχήσει επί των μέσων ενημέρωσης, των δικαστηρίων και των πανεπιστημίων της χώρας του, ενώ ήδη επιχειρεί να υποχρεώσει τους εργαζομένους να δέχονται υπερωριακή απασχόληση με έναν νόμο που βαφτίστηκε «νόμος δουλείας». Στην Πολωνία, το λαϊκίστικο-εθνικιστικό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη, που βρίσκεται στην κυβέρνηση, έχει γεμίσει τα δικαστήρια και τις δημόσιες επιχειρήσεις με δικά του στελέχη. Σκάνδαλα διαφθοράς, δημοκρατικές υποχωρήσεις και επιθέσεις κατά του Τύπου ταλαιπωρούν άλλες ανατολικές χώρες της ΕΕ – όπως τη Ρουμανία, που ήδη ασκεί την κυλιόμενη προεδρία της Ένωσης από την 1η Ιανουαρίου.
Αυτού του είδους οι ειδήσεις αναζωπυρώνουν παλιές προκαταλήψεις σχετικά με τις χώρες της ανατολικής Ευρώπης. Από την εποχή του αυτοκράτορα Καρλομάγνου, ο πολιτικός πυρήνας της ηπείρου βρισκόταν στην παλιά αυτοκρατορία των Φράγκων και στις μεγάλες της πολιτείες: Άαχεν, Παρίσι, Στρασβούργο, Φρανκφούρτη, Βρυξέλλες, Μιλάνο. Αυτή η Ευρώπη συχνά κοιτούσε υποτιμητικά Πολωνούς, Ούγγρους και Τσέχους –πόσο μάλλον Εσθονούς ή Ουκρανούς– για την υποτιθέμενη καθυστέρηση ή τον εξωτισμό τους. Ο ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας την αποκαλεί αυτή τη στάση «ενδο-ευρωπαϊκό οριενταλισμό», ενώ ο παλιός φιλόσοφος Ζαν Ζακ Ρουσσώ χαρακτήριζε τους Πολωνούς «ευγενείς αγρίους», ο δε ποιητής Χάινριχ Χάινε έβλεπε ρομαντικά αλλά και υποτιμητικά τους λαούς εκείνους που βρίσκονταν ανατολικά της Γερμανίας. Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, όλοι μιλούσαν για το πώς η Ανατολή θα «φτάσει» τη Δύση.
Σήμερα, αυτή η παράδοση συνεχίζεται με την εκτενή κάλυψη των φαινομένων αντι-φιλελευθερισμού στην περιοχή, αλλά και με την άποψη ότι το μέλλον της Ευρώπης συνίσταται από μια μόνιμη, αποκλειστικής λογικής, πρωτοπορία που θα οδηγεί στην ενοποίηση με έναν πιο επιφυλακτικό εξωτερικό κύκλο χωρών.
Η τυχόν αναζωπύρωση αυτής της παράδοσης είναι εσφαλμένη για τρεις λόγους. Πρώτον, αποτελεί ακραία γενίκευση. Οι καταχρήσεις της ουγγρικής ή της πολωνικής κυβέρνησης αποτελούν μια πραγματικότητα. Ούτε όμως αποτελούν ενιαίο φαινόμενο (η Πολωνία διαθέτει πιο δυναμική αντιπολίτευση και ιδεολογική ηγεσία), ούτε και χαρακτηρίζουν ολόκληρη την περιοχή. Ένας φιλελεύθερος πλουραλισμός παραμένει υγιής στην Τσεχική Δημοκρατία. Οι χώρες της Βαλτικής διαθέτουν υποδειγματική κοινωνία πολιτών και παράδοση ψηφιακής συμμετοχής (π.χ., τα επιτυχή πειράματα των Λετονών με ηλεκτρονικές ψηφοφορίες διαμαρτυρίας). Την ίδια στιγμή, το 34% που έλαβε η Μαρίν Λε Πεν στις τελευταίες γαλλικές εκλογές, οι επιθέσεις του κυβερνώντος Κόμματος της Ελευθερίας της Αυστρίας στους θεσμούς της χώρας και η απόφαση της Δανίας να απομονώνει τους αιτούντες άσυλο σε ένα νησί που προηγουμένως είχε χρησιμοποιηθεί για ζώα με μεταδοτικές ασθένειες, όλα αυτά διαψεύδουν την εντύπωση ότι η δυτική Ευρώπη έχει κάποια ανοσία στη λαϊκίστικη συνωμοσιολογία. Η Ιταλία, ιδρυτικό μέλος της ΕΕ, όπου οι περιπτώσεις ιλαράς έχουν απογειωθεί λόγω της αντιεμβολιαστικής υστερίας και της οποίας η
κυβέρνηση συναντήθηκε με την πολωνική προκειμένου να διαμορφωθεί μια νέα εθνικιστική ευρωπαϊκή συμμαχία, είναι μία ακόμη διάψευση του ίδιου αυτού τεμπέλικου μύθου.
Η διχοτομική προσέγγιση Ανατολής-Δύσης τείνει να αποκρύψει τις φωνές διαφωνίας που υπάρχουν στην ίδια την κεντρική Ευρώπη. Κάθε Σάββατο, τα «κίτρινα γιλέκα» κάνουν στη Γαλλία πορείες διαμαρτυρίας μ’ έναν κατάλογο αιτημάτων που περιλαμβάνει την απαγόρευση του γάμου ομοφυλοφίλων, την άρνηση της μετανάστευσης και την έξοδο από την ΕΕ. Τα σαββατοκύριακα πάλι, σε Βαρσοβία, Πράγα, Μπρατισλάβα και Βουδαπέστη, λαϊκές συγκεντρώσεις και πορείες απαιτούν ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, ελευθερία του Τύπου και  συχνά– πληρέστερη προσέγγιση με τις Βρυξέλλες. Η Ουγγαρέζα κοινωνιολόγος Zsofia Nagy, οργισμένη με την αντίδραση της κυβέρνησης Όρμπαν στην Έκθεση Σαργκετίνι (που
περιέγραφε τις αντιδημοκρατικές πρακτικές Όρμπαν), πέρασε μία εβδομάδα χωρίς ύπνο προκειμένου να διαψεύσει λέξη-λέξη τους ισχυρισμούς της κυβέρνησής της. Το κείμενό της γνώρισε μεγάλη διάδοση σε ανεξάρτητα διαδικτυακά Μέσα.
Ο νέος δήμαρχος της Βαρσοβίας Rafael Trzaskowski, ερωτώμενος για την ύπαρξη διχασμού Ανατολής-Δύσης, απαντά μονολεκτικά: «Τρίχες». Πολωνός αναλυτής υπολογίζει ότι η λαϊκή στήριξη της σημερινής κυβέρνησης δεν ξεπερνά το 30% – και τούτο αφού συνυπολογισθεί η βελτίωση της ευημερίας που επήλθε στη χώρα αυτή από την οικονομική ανάπτυξη λόγω της προηγούμενης κυβέρνησης στη χώρα.

Μην τους βλέπετε πατερναλιστικά
Η αλήθεια είναι ότι, στις μετακομμουνιστικές χώρες, οι δημοκρατικοί θεσμοί διαθέτουν ρίζες πιο ρηχές από εκείνες που έχουν διαμορφωθεί στην άλλη πλευρά του Σιδηρού Παραπετάσματος. Η δε ΕΕ δικαίως εναντιώνεται στις καταχρήσεις Ουγγαρίας ή Πολωνίας. Αποτελεί όμως ηττοπάθεια το να πιστεύει κανείς ότι τα καλά στοιχεία αυτών των χωρών είναι καταδικασμένα. Και όμως: αυτή η στάση είναι εκείνη που αποτυπώνεται στην εμμονή να επανεκκινήσει η γαλλο-γερμανική μηχανή, η οποία όμως είναι ανεπαρκής για μια διευρυμένη ΕΕ, αντί να επιχειρηθεί η ενσωμάτωση στην κίνηση χωρών όπως η Πολωνία. Το ίδιο φαίνεται και από τη χαλαρότητα που δείχνει το βασικό κεντροδεξιό κόμμα ΕΛΚ (που περιλαμβάνει τους Χριστιανοδημοκράτες της Άνγκελα Μέρκελ) απέναντι στον Β. Όρμπαν και το Fidesz του. Όταν προσωπικότητες όπως ο Μάνφρεντ Βέμπερ (υποψήφιος του ΕΛΚ για την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) καλοπιάνουν τον αυταρχικό Ούγγρο ηγέτη, ουσιαστικά δρουν σαν να μην υπήρχαν οι πιεζόμενες φιλελεύθερες τάσεις της ουγγρικής κοινωνίας.

Οι ηγέτες της Ευρώπης, σε Ανατολή και Δύση, έχουν μπροστά τους μιαν επιλογή. Μπορούν να αντιμετωπίσουν την ευρωπαϊκή ήπειρο σαν μια ενότητα: προϊόν μιας δύσκολης ιστορίας με γεωγραφικά διαφοροποιημένα άλματα προς τα εμπρός και υποχωρήσεις, όπου καμιά χώρα δεν διαθέτει το μονοπώλιο της προόδου, όπου απ’ όλους προσδοκάται η τήρηση των ίδιων κανόνων αλλά και σε όλους αναγνωρίζεται το ίδιο κύρος. Ή μπορούν να αποδεχθούν τη διχοτομία Ανατολής-Δύσης και να ελπίζουν –στην καλύτερη των περιπτώσεων– ότι θα χτίσουν ασταθείς γέφυρες μεταξύ των δύο. Η πρώτη προσέγγιση εξασφαλίζει την καλύτερη οδό προς τα εμπρός. Η δεύτερη δείχνει προς την κατάρρευση.

 

© The Economist. Μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε από τις Εκδόσεις Κέρκυρα Α.Ε., έπειτα από ειδική άδεια. Το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο βρίσκεται στο www.economist.com