Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2021, τ.1012

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ του Κώστα Μπλιάτκα

 

Το κτήριο του εργοστασίου σχεδίασε ο Ξενοφώντας Παιονίδης, ένας από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες του νεοκλασικισμού με πλούσιο έργο στη Θεσσαλονίκη. Τα θεμέλια μπήκαν το 1908.

Το Κέντρο Βιομηχανικής Κληρονομιάς Νάουσας-ΕΡΙΑ, ένα πολιτιστικό και ιστορικό τοπόσημο για την περιοχή, μπορεί να συμβάλει στην αναγνώριση της αξίας της βιομηχανικής κληρονομιάς του τόπου και της σημασίας της στη διαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας

 

Το πρώην βιομηχανικό συγκρότημα της εταιρείας ΕΡΙΑ και μετέπειτα τμήμα της γνωστής Βέτλανς, βρίσκεται στο απώτερο ανατολικό άκρο της Αράπιτσας, πάνω στη νότια όχθη του ποταμού, σε άμεση σχέση με τον Πολυχώρο Πολιτισμού Χρήστος Λαναράς, το Γενικό Νοσοκομείο και το Δημοτικό Πάρκο της πόλης.

Το κτήριο του εργοστασίου της Εταιρείας Χατζηλάζαρος, Αγγελάκης & Σία σχεδίασε ο Ξενοφώντας Παιονίδης, ένας από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες του νεοκλασικισμού με πλούσιο έργο στη Θεσσαλονίκη. Τα θεμέλια μπήκαν το 1908.

Το κτήριο του εργοστασίου παρέπεμπε σε αντίστοιχα βιομηχανικά κτήρια της Ευρώπης, καθώς και της Ερμούπολης, του Πειραιά, της Αθήνας και της Έδεσσας.

Οι εγκαταστάσεις του αγοράστηκαν και δωρήθηκαν στον Δήμο Νάουσας το 2000 από τον Χρήστο Λαναρά.

Αρχικά, στεγαζόταν το εργοστάσιο της ομόρρυθμης εταιρείας Χατζηλάζαρος, Αγγελάκης & Σία, η οποία συστάθηκε το 1907 με πρωτοβουλία του Αθανασίου Μακρή, που διετέλεσε γενικός διευθυντής του εργοστασίου. Αρχικοί εταίροι ήταν άνδρες με σημαντική επιχειρηματική δραστηριότητα στη Θεσσαλονίκη, ο Περικλής Χατζηλάζαρος, ο Δημοσθένης Αγγελάκης, ο ΚωσταντίνοςΧονδροδήμος, και τα αδέρφια Ιωάννης και Κωνσταντίνος Λαμνίδης, στο οικόπεδο των οποίων κτίστηκε και το εργοστάσιο.

Το 1922 η εταιρεία διαλύθηκε και αντικαταστάθηκε από την ΕΡΙΑ, Νέα Ανώνυμος Ελληνική Υφαντουργική Εταιρεία Ναούσης. Η ακμή που γνώρισε η επιχείρηση οφειλόταν κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι από την αρχή της λειτουργίας της παρήγε χακί ύφασμα για τον οθωμανικό και στη συνέχεια για τον ελληνικό στρατό.

Ωστόσο, το 1926 ξεκίνησε η πτώση της εταιρείας με αποτέλεσμα τον Ιούνιο του 1933 η τότε διοίκηση να αναγκαστεί να διακόψει τη λειτουργία του εργοστασίου και να το υπενοικιάσει σε τρίτους.

Τον Μάρτιο του 1938 η εταιρεία διέκοψε οριστικά τις εργασίες της και απέλυσε το σύνολο του προσωπικού της. Από το 1938 μέχρι και το τέλος του πολέμου το εργοστάσιο παρέμεινε κλειστό, ενώ κατά τον Εμφύλιο, το 1949, οι μονάδες του καταστράφηκαν.

Παρότι μεταπολεμικά κάποιοι από τους μετόχους προσπάθησαν να επαναλειτουργήσουν το εργοστάσιο με την ενίσχυση και του Σχεδίου Μάρσαλ,το 1960 η εταιρεία εξαγοράστηκε από τη ΒΕΤΛΑΝΣ ΝΑΟΥΣΑ Α.Ε. των Γρηγόρη και Γιάννη Λαναρά και Πέτρου Καράτζια.

Από τότε και σχεδόν για τρεις δεκαετίες το εργοστάσιο της Βέτλανς παρήγε τις περίφημες κουβέρτες «Βέτλανς Νάουσα», με το κτήριο του πρώην ΕΡΙΑ να αποτελεί τα βαφεία της επιχείρησης.

 

Επανάχρηση

Η αποκατάσταση και επανάχρηση του εργοστασίου του ΕΡΙΑ από τον Δήμο Ηρωικής Πόλης Νάουσας ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2009, επί δημαρχίας Τάσου Καραμπατζού, με τη Μελέτη Αποκατάστασης και την Οριστική Αρχιτεκτονική Μελέτη του συγκροτήματος. Ακολούθησε το 2012 η διαδικασία εξεύρεσης συλλογής αντικειμένων μέσα από επιτόπια έρευνα και η διενέργεια προφορικών συνεντεύξεων από πληροφορητές της πόλης, καθώς και η καταγραφή και τεκμηρίωση του υλικού που συγκεντρώθηκε. Πρόκειται κυρίως για έγγραφα, φωτογραφίες, προσωπικά αντικείμενα, καθώς και μηχανήματα και όργανα μέτρησης που βρέθηκαν μέσα στα ερειπωμένα εργοστάσια ή δωρήθηκαν από πολίτες της πόλης και τους τωρινούς ιδιοκτήτες των επιχειρήσεων.

Το 2015 πραγματοποιείται η μουσειολογική και η αρχιτεκτονική-μουσειολογική μελέτη για τον σχεδιασμό της έκθεσης «Ιστορίας Νήματα. Η βιομηχανία της κλωστοϋφαντουργίας στη Νάουσα», της οποίας η υλοποίηση ολοκληρώνεται το 2021.Η εργασία των αρχαιολόγων-μουσειολόγων Βάλιας Αμοιρίδου και Γιώργου Αδαμίδη υπήρξε πολύτιμη και καθοριστική.

Η έκθεση παρουσιάζει τη βιομηχανική ιστορία της κλωστοϋφαντουργίας της πόλης ενταγμένη κατά το δυνατόν στα ιστορικά, οικονομικά και κοινωνικά της συμφραζόμενα. Αναδεικνύει όλα τα σχετικά μνημεία βιομηχανικής κληρονομιάς της πόλης, δηλαδή όλα τα εργοστάσια-πρώηνεπιχειρήσεις, παρουσιάζοντας παράλληλα τις παραγωγικές διαδικασίες, τον ρόλο και τη λειτουργία των μηχανών και την οργάνωση της εργασίας.

 

 «Μπορεί να γίνει τοπόσημο για τη Νάουσα»

Το ΚΒΚΝ ΕΡΙΑ αποτελεί την αφορμή για τη συγκέντρωση νέων υλικών τεκμηρίων και προφορικών μαρτυριών για την πληρέστερη, διεπιστημονική καταγραφή και μελέτη της κλωστοϋφαντουργίας της πόλης, που ήταν από τον 19ο αιώνα ονομαστή στα Βαλκάνια. Σύμφωνα με τον δήμαρχο Νάουσας Νικόλα Καρανικόλα,το ΚΒΚΝ ΕΡΙΑ «έχει τη δυναμική να μετατραπεί σε έναν πυρήνα γνώσης, εκπαίδευσης και έρευνας πάνω σε θέματα βιομηχανικής κληρονομιάς, ένα τοπόσημο για την πόλη, που θα τοποθετήσει τη Νάουσα στον σύγχρονο πολιτισμικό-βιομηχανικό χάρτη και σε ένα δίκτυο μουσείων βιομηχανικής κληρονομιάς ανά την Ελλάδα».

«Το ΕΡΙΑ παράλληλα», σύμφωνα με τον ίδιο, «μπορεί να καταστεί ένας ζωντανός οργανισμός στην πόλη, ένας χώρος με πολύπλευρη δραστηριότητα και ανοιχτές πόρτες, ένας χώρος ψυχαγωγίας, ενημέρωσης και αναψυχής μέσα από τη διοργάνωση πλήθους εκδηλώσεων, όπως φεστιβάλ, παράλληλες εκδηλώσεις, προβολές ταινιών, διαλέξεις, ημερίδες, εκπαιδευτικές δράσεις κ.ά.».