Μνήμη Γρηγόρη Βάρφη: «πώς παίζεται το παιχνίδι στην Ευρώπη»

 

Πέθανε, στο ερημητήριο του της Αίγινας, ο Γρηγόρης Βάρφης. Που υπό περισσότερες της μιας έννοιες «σφράγισε» την πορεία της Ελλάδας στην Ευρώπη.
Πρώτα, η τυπική περιγραφή της διαδρομής του: Με κεντρικό ρόλο στην διαπραγμάτευση για ένταξη της Ελλάδας στην (τότε) ΕΟΚ επί Κωνσταντίνου Καραμανλή, βρέθηκε εν συνεχεία στο επιτελείο του Ανδρέα Παπανδρέου σε ό,τι αφορούσε τα Ευρωπαϊκά. Ως υφυπουργός Εξωτερικών της πρώτης Κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ έπαιξε καθοριστικό ρόλο για την επανατοποθέτηση των όρων ένταξης (μέσω του τότε… Μνημονίου), που κατέληξε στην – βαθμιαία, αλλά εντυπωσιακή – μεταστροφή στην Ευρωπαϊκή πολιτική του ΠΑΣΟΚ (με αντίστοιχη, όμως, επαναδιατύπωση και των Ευρωπαϊκών πλαισίων για τα Ελληνικά θέματα…). Μετέπειτα διετέλεσε πρώτος Επίτροπος της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συντελώντας – επί Ζακ Ντελόρ – στην δημιουργία της πολιτικής συνοχής, αλλά και στην εξ αποστάσεως πλοήγηση του Ελληνικού σκάφους στα «Ευρωπαϊκά» νερά την δεκαετία του ΄80.

Ύστερα, μερικά στοιχεία πιο ουσιαστικά από το πώς επηρέασε τα Ελληνικά πράγματα. Ορισμένα απ’ αυτά είναι προσωπικές μνήμες του υπογράφοντος αυτό το blog, άλλα προέρχονται από την προσωπική μαρτυρία που μας έδωσε πριν 5 χρόνια (φιλοξενώντας μας στην Αίγινα): η πλήρη καταγραφή της μαρτυρίας του βρίσκεται στο Αρχείο Προφορικών Μαρτυριών Βοβολίνη.

Εκείνο που αντιπροσώπευσε ο Βάρφης ήταν αρχικά μεν μια κριτική στάση απέναντι στην λογική Καραμανλή «μην κάνετε καμιά τεχνική διαπραγμάτευση, να μπούμε!» (έτσι άλλωστε βρέθηκε στο πλευρό του Ανδρέα…), στην κρισιμότατη δε συνέχεια μια πρακτική «εκπαίδευσης» του ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας τού 80, αλλά και του ίδιου του ηγέτη του στο τι εστί, πως λειτουργεί, πώς μπορεί να αποδώσει εκείνο που ονομάζεται «Ευρώπη».

Είχε προσέλθει ως «Ευρωπαϊκή» φωνή στην ομάδα Παπανικολάου, Ρουμελιώτη, Αρσένη, Παπαντωνίου, Λούκας που λειτουργούσαν ως μηχανισμός προετοιμασίας του ΠΑΣΟΚ. Όταν τέθηκε το ζήτημα του Προγράμματος – Απ. Λάζαρης, Μιλτ. Παπαϊωάννου, Γ. Γεννηματάς, Μόραλης – τον «φύτεψε» ο Ανδρέας με την αποστολή: «Να βλέπεις μήπως λένε πράγματα που δεν συμβιβάζονται καθόλου με την συμφωνία με την ΕΟΚ». Κάποια μέρα ολοκληρώθηκε το Πρόγραμμα (ήταν τότε η εποχή των Προγραμμάτων!…), «μισό μέτρο ύψος κείμενα», οπότε ο Ανδρέας του ζήτησε να βοηθήσει σε μια περίληψη, που υπήρξε το πρόπλασμα του πράσινου βιβλιαρακίου – το οποίο οριστικοποιήθηκε μετά από μύρια κύματα και κόντρες (με κύριο συντονιστή Γεννηματά, με Μόραλη για την διατύπωση).

Όταν όμως έφθασε η ώρα της ορκωμοσίας της πρώτης Κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ, υπουργός Συντονισμού ο Απόστολος Λάζαρης, Εξωτερικών ορκίστηκε ο Γιάννης Χραλαμπόπουλος, Αναπληρωτής ο Κάρολος Παπούλιας – ο Βάρφης πουθενά! Τρεις μέρες μετά τον σχηματισμό Κυβέρνησης, καλεί τον Βάρφη η Αγγελα Κοκκόλα, του περνάει στον Παπανδρέου: «Γρηγόρη , σε ξέχασα! έρχεσαι αύριο να ορκισθείς;». Έτσι προέκυψε ο Βάρφης υφυπουργός Εξωτερικών, επί θεμάτων ΕΟΚ, με λογική domaine reservé έναντι Χαραλαμπόπουλου – Παπούλια.

Η συνέχεια είναι ακόμη πιο κρίσιμη: πώς η στάση του Ανδρέα και του ΠΑΣΟΚ μεταστράφηκε;  «Ο Ανδρέας έως τότε μιλούσε για δημοψήφισμα: δυο μήνες αργότερα, ήταν κάποια Σύνοδος Κορυφής – στο Λονδίνο – και εκεί τον ρώτησε ένας ξένος δημοσιογράφος: «θα μείνετε στην ΕΟΚ, ή θα κάνετε δημοψήφισμα να φύγετε;». Ποια ήταν η απάντηση του Αντρέα; «Τις εκλογές κέρδισα, δεν έκανα επανάσταση».

Η ουσία πάντως όμως βρίσκεται στην «πολιτική  έξοδο σωτηρίας» που διαμορφώθηκε με την πρωτοβουλία, σκηνοθέτηση, τεχνική στήριξη του Βάρφη (και των ανθρώπων του: ιδίως του Αχιλλέα Μητσού). «Το θέμα ήταν πλέον η διατύπωση του Μνημονίου που συντάχθηκε με διεκδικήσεις έναντι της Κοινότητας. Είχε ασφαλώς το κείμενο εκείνο και μια ουσία, είχε ένα τεχνικό περιεχόμενο διεκδικήσεων: μεταβατικές περιόδους, ειδικές ρυθμίσεις όπως στις μεταφορές κλπ. Όμως η ουσία ήταν να δοθεί μια πολιτική διέξοδος».

Υπήρξαν σ’ αυτή την μεθόδευση αντιδράσεις «Κάποιοι πρασινοφρουροί της εποχής μεταξύ των οποίων, π.χ. και ο Πέτρος Κωστόπουλος – επιδίωξαν να μπει μια τελευταία φράση που θα έλεγε «άμα δεν τα δεχθείτε και δεν τα κάνετε αυτά, εμείς θα φύγουμε». Βέβαια κάτι τέτοιο, κατ’ εμέ, δεν ήταν εφικτό. Δεν γινόταν όμως να μην το δει ο Αντρέας. Τον πήρα, τον ενημέρωσα. «Άσε Γρηγόρη, να σκεφθώ, θα σου απαντήσω αύριο». Με παίρνει την άλλη μέρα, μου λέει; «Γράψτο όπως το διατύπωσες εσύ, όπως το εκτιμάς εσύ». Και έτσι φθάσαμε στην τελική διατύπωση που προκρίθηκε και που δεν έλεγε «εμείς θα φύγουμε», αλλά «εμείς εν πάση περιπτώσει θα προστατεύσουμε τα εθνικά συμφέροντα που είναι πάνω απ’ όλα». (Πολύ αργότερα, χαρακτήρισα μπροστά στον Βάρφη την επιδρασή του σε εκείνη την εποχή ως «θηριοδαμαστή». Με ένα σιβυλλικό χαμόγελο, πάντως δεν εναντιώθηκε).

Και η κατακλείδα του Βάρφη, η διδαχή του κατά κάποιον τρόπο. «Όταν πλέον βρίσκεσαι μέσα, μέσα στους μηχανισμούς και τις διαδικασίες, τότε είσαι πολύ ισχυρότερος. Μπορείς να διαμορφώσεις συμμαχίες, να δώσεις κάτι εδώ, να πάρεις κάτι εκεί- αρκεί να ξέρεις και εσύ, να ξέρουν και αυτοί πώς παίζεται το παιχνίδι».