Οι αγρότες διαφεντεύουν την Ευρώπη

Οι πολιτικοί συνεχίζουν να φοβούνται να αγγίζουν τα υπερβολικά προνόμιά τους

Άμα κανείς οπλιστεί με μια συσκευή που έχει επινοηθεί ώστε να πετάει μπαλάκια του τένις για την εκγύμναση των σκύλων, μπορεί να εκτοξεύσει ένα αυγό στη σεβαστή απόσταση των 60 μέτρων. Άμα πάντως πορευθεί κανείς στην έδρα των θεσμών της ΕΕ τη σωστή μέρα, μπορεί να συναντήσει αγρότες απ’ όλα τα μέρη της Ευρώπης να πετάνε διάφορα είδη αγροτικών προϊόντων από εντυπωσιακή απόσταση προς τη βελγική Αστυνομία. Σ’ αυτού του είδους τις καμπάνιες διαμαρτυρίας απέναντι στα κτήρια της ΕΕ, αποκαλύπτεται στην πλήρη έκτασή της η ευρηματικότητα, η γενναιότητα και η επιμέλεια των Ευρωπαίων αγροτών. Σ’ ένα τέτοιο επεισόδιο αναμέτρησης, δύο τρακτέρ ξήλωσαν ένα φράγμα από αγκαθωτό συρματόπλεγμα, με τους αστυνομικούς να τρέπονται σε φυγή. Όταν επί σκηνής εμφανίσθηκε τεθωρακισμένο όχημα της Αστυνομίας, οι αγρότες στράφηκαν εναντίον και αυτού. Χρειάστηκε να χρησιμοποιηθούν εκτοξευτήρες νερού υπό μεγάλη πίεση για να υποχρεωθούν τα τρακτέρ να υποχωρήσουν. Επί χρόνια και χρόνια, τα ΜΑΤ του Βελγίου αντιμετωπίζουν στωικά τσαντισμένους αγρότες που τους πετάνε μαζικά αυγά, άχυρα και φρέσκο γάλα.

Οι διαδηλώσεις μπορεί να αποτελούν τη φωνή όσων δεν ακούγονται. Μπορεί όμως να είναι και η εκνευριστική έκρηξη όσων διαθέτουν γελοία προνόμια. Οι Ευρωπαίοι αγρότες έχουν πολιτική δύναμη: πρόκειται για αλήθεια αυταπόδεικτη, όπως το να πει κανείς ότι ο ουρανός είναι γαλανός. Πρόκειται για μιαν αλήθεια τόσο γενικής αποδοχής, ώστε συνήθως δεν αξίζει καν να μνημονεύεται. Αυτή η πολιτική ισχύς των αγροτών ήταν καταφανής όταν, τον Μάιο, ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις διπλωματών, μελών του Ευρωκοινοβουλίου και γραφειοκρατών σχετικά με τους όρους υπό τους οποίους οι αγρότες θα λάβουν 270 δισ. ευρώ στην πενταετία 2023-2027. Το ότι οι αγρότες θα το λάβουν το ποσό αυτό είναι δεδομένο. Εκείνο που βρέθηκε υπό συζήτηση ήταν ποιοι και πόσοι όροι θα συνοδεύουν τις επιδοτήσεις αυτές – από όχι και τόσο πολλοί μέχρι και πολύ-πολύ λίγοι.

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική/ΚΑΠ αποτελεί καρκίνωμα στο πολιτικό σώμα της ΕΕ. Απομυζά το ένα τρίτο του προϋπολογισμού της Ένωσης και αποτελεί κλασικό παράδειγμα των προσπαθειών που καταβάλλει για να μεταρρυθμιστεί προς κάτι καλύτερο. Ξεκίνησε η ΚΑΠ πριν από 6 δεκαετίες ως αντιπαροχή από τη Γερμανία προς τη Γαλλία (αγροτικές επιδοτήσεις έναντι πρόσβασης στις αγορές), αλλ’ ακόμη συνεχίζει να λειτουργεί. Πρόκειται για ένα παράξενο είδος αναδιανομής, καθώς 20% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων λαμβάνουν 80% των χρημάτων. Αριστοκράτες, γίγαντες του αγροτικού τομέα, συν η Καθολική Εκκλησία συμμετέχουν ζωηρά στη μοιρασιά αυτή. Εταιρείες με διασυνδέσεις με τον δισεκατομμυριούχο Τσέχο πρωθυπουργό Αντρέι Μπάμπις ενθυλάκωσαν επιδοτήσεις 34 εκατ. ευρώ μέσα σε μία χρονιά. Τα χρήματα μεταβιβάζονται από τους Ευρωπαίους φορολογούμενους στους γαιοκτήμονες: πρόκειται για μιαν απροκάλυπτη φεουδαλική φάρσα. Συνήθως τηρούνται τα προσχήματα, με τον ισχυρισμό ότι θα βελτιωθούν τα πράγματα. Αυτή τη φορά, όμως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραιτήθηκε: «Οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι δεν θα υπάρξει επανάσταση σε ό,τι αφορά την ΚΑΠ», δηλώνει ο Φρανς Τίμερμανς, ο Επίτροπος που ως αποστολή του έχει το πρασίνισμα της Ευρώπης.

Η ιστορία είναι γεμάτη από συντρίμμια ισχυρών ομάδων συμφερόντων, οι οποίες εν συνεχεία υποβαθμίστηκαν. Οι ανθρακωρύχοι σε Γερμανία και Πολωνία θα συνεχίσουν να εισπράττουν πολλές επιδοτήσεις, όσο ο κλάδος τους θα φθίνει στο πλαίσιο της «δίκαιης μεταβίβασης» προς μια πιο πράσινη οικονομία. Αυτό όμως είναι κάπως σαν το δωρεάν κονιάκ σε κηδεία. Σε αντίθεση με μια τέτοια κατάσταση, οι αγρότες παραμένουν σήμερα τόσο ισχυροί όσο και παλιότερα. Αυτό ανάγεται εν μέρει στην ίδια τη φύση της τροφής. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να ενδιαφέρονται περισσότερο για το τι θα βάζουν στο στόμα τους, παρά για το πώς θα θερμαίνουν τα σπίτια τους ή πώς θα είναι τα καινούργια τους Audi. Αντιθέτως προς ό,τι ισχύει με το κάρβουνο ή το ατσάλι, το φαγητό δεν είναι αληθινά εμπόρευμα μαζικά ανταλλάξιμο. Ο Ιταλός μπορεί εύκολα να αρνηθεί μια ντομάτα που έρχεται από την Ισπανία, ακόμη περισσότερο μια από το Μαρόκο – κι ας μην αναφέρουμε καν μια ντομάτα γενετικά τροποποιημένη από τις ΗΠΑ. Για μια ευρωπαϊκή ήπειρο που δεν διαθέτει κοινή γλώσσα, η ζηλοτυπία γύρω από τα τοπικά προϊόντα αποτελεί ένα είδος γενικής γλώσσας συνεννόησης.

Ο τρόπος με τον οποίο η ΕΕ μαγειρεύει τη γεωργική της πολιτική συμβάλλει στο να διατηρούν οι αγρότες την υπέρμετρη δύναμή τους. Κανονικά, στις Βρυξέλλες η διαμόρφωση πολιτικής λειτουργεί σαν ανατολίτικο παζάρι: τα πάντα πουλιούνται, φθάνει να προσφερθεί η σωστή τιμή. Οι γραφειοκράτες των επιμέρους χωρών τσακώνονται, υποχωρούν στο ένα ζήτημα για να κερδίσουν αυτό που επιδιώκουν σ’ ένα άλλο. Το σύστημα είναι αδιαφανές, πλην όμως είναι και λειτουργικό. Σε αντίθεση όμως μ’ αυτόν τον κανόνα, η ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική διαμορφώνεται απομονωμένα από τα άλλα πεδία αντιπαράθεσης – της έχει διατεθεί γι’ αυτό μια ειδική επιτροπή. Αποτέλεσμα: οι κυβερνήσεις προσπαθούν να αρπάξουν όσα λεφτά μπορούν, αντί να ψάχνουν να δουν αν τα λεφτά αυτά θα έπρεπε καν να είναι διαθέσιμα. Παρ’ όλα όσα λέγονται περί δημοκρατικού ελλείμματος της ΕΕ, η γεωργία αποτελεί τομέα όπου παρατηρείται υπερβολική δημοκρατία. Οι ψυχροί τεχνοκράτες ευχαρίστως θα περιέκοπταν τις αγροτικές επιδοτήσεις, πλην όμως οι Ευρωπαίοι πολιτικοί δεν τους το επιτρέπουν. Στη Γαλλία, οποιοσδήποτε προεδρικός υποψήφιος σέβεται τον εαυτό του οφείλει να περνάει πολύ καιρό δοκιμάζοντας τυριά σε τοπικές αγροτικές εκθέσεις. Ο αγροτικός τομέας μόλις που γεννά 1% του συνολικού ΑΕΠ της Ευρώπης, πλην όμως η σημασία του ξεπερνά κατά πολύ το οικονομικό του μέγεθος. Αντί για αντιπαράθεση Αριστεράς με Δεξιά, το πολιτικό πεδίο μάχης σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης είναι διαμορφωμένο μεταξύ αστικών κέντρων και γεωργικής περιφέρειας. Το Brexit έσβησε από τον ευρωπαϊκό χάρτη μία από τις λίγες μεγάλες κυβερνήσεις για τις οποίες το μέλλον της γεωργίας είχε λιγότερο νευραλγικό ρόλο (αυτό άλλωστε δείχνει κι ο σημερινός ενθουσιασμός του Λονδίνου για συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με αγροτικές υπερδυνάμεις όπως η Αυστραλία). Για το μεγαλύτερο μέρος της ΕΕ, η περικοπή των αγροτικών επιδοτήσεων θα αποτελούσε επίθεση σε ένα πολιτικά ισχυρό τμήμα της επικράτειας: πρόκειται για μια μάχη που λίγοι θα ήθελαν να δώσουν.

 

Οι γεωργοί εναντίον των Σουηδών εφήβων

Ευτυχώς, υπάρχουν ορισμένοι πρόθυμοι για μια τέτοια μάχη. Η Γκρέτα Τούνμπεργκ (η Σουηδή έφηβη ακτιβίστρια υπέρ του κλίματος) προσήλθε στις προσπάθειες πολλών ΜΚΟ που επιτίθενται στην ΕΕ, επειδή αυτή δεν κάνει αρκετά προκειμένου να περιορισθούν οι αρνητικές επιπτώσεις της γεωργίας στην κλιματική αλλαγή. Μέχρι στιγμής, η οποιαδήποτε φιλοδοξία υπάρχει στην Ευρώπη για διαμόρφωση περιβαλλοντικής πολιτικής κάμπτεται όταν η συζήτηση φθάνει στη γεωργία – και τούτο παρά το γεγονός ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τη γεωργία αμιλλώνται τις αντίστοιχες πολλών βαρύτερων κλάδων της οικονομίας. Οι αγρότες, όμως, δεν μπορούν πλέον να προσπερνούν αυτή την ανησυχία. Η περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ έχει πλέον σαφώς ξεφύγει από το να είναι χόμπι εναλλακτικών: έχει καταλήξει να αποτελεί υπαρξιακή διαμάχη πολιτικής. Από δω και πέρα, οι αγρότες θα βρεθούν αντιμέτωποι με σοβαρές δυνάμεις. Τα πράγματα μπορεί όντως να βελτιωθούν – άλλωστε η ΚΑΠ έχει υπάρξει και πολύ χειρότερη. Οι μέρες όπου ο Ευρωπαίος φορολογούμενος πλήρωνε για την υπερπαραγωγή προϊόντων τα οποία εν συνεχεία διετίθεντο σε τιμές ντάμπινγκ σε φτωχότερες χώρες ανήκουν στο παρελθόν. Χρειάστηκαν όμως χρόνια με συντονισμένες καμπάνιες προκειμένου να μετακινηθούν τα βουνά βουτύρου ή οι λίμνες κρασιού.

Αυτή τη φορά είναι πολύ αργά για να φανεί η διαφορά, έτσι που κλείνει η διαπραγμάτευση για τα 270 δισ. ευρώ της ΚΑΠ. Θα χρειαστεί μια αργή και επίπονη προσπάθεια αν χρειαστεί οι όμοιοι της Τούνμπεργκ να πιέσουν για ριζική μεταρρύθμιση της ΚΑΠ. Μια αρχή θα ήταν πάντως να εξασφαλισθεί ότι οι γεωργοί θα συνεισφέρουν στην προστασία του περιβάλλοντος με τη διακοπή της μεταβίβασης πόρων σε όσους δεν τους έχουν ανάγκη. Η διαδρομή της ευρωπαϊκής πολιτικής είναι ένα μονοπάτι που ακολουθείται επί χρόνια παρά τα σφάλματα – και τούτο μέχρι να διορθωθεί η πορεία (συνήθως ύστερα από μια μεγάλη κρίση). Μέχρι τότε, η ΚΑΠ θα παραμείνει μια ουλή στο σώμα της ΕΕ – υπόμνηση του πόσο δύσκολο είναι να θεραπευθούν τα παλιότερα σφάλματα.

Αν όμως φανεί ότι κάτι πάει να στρώσει, τότε καλύτερα να μην πλησιάζει κανείς την περιοχή των Βρυξελλών όπου βρίσκεται η έδρα των θεσμικών οργάνων της ΕΕ. Φαντασθείτε πόσο τσαντισμένοι θα είναι οι αγρότες άμα πράγματι αρχίσουν κάποτε να χάνουν…

 

© The Economist. Μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε από τις
Εκδόσεις Κέρκυρα Α.Ε., έπειτα από ειδική άδεια. Το πρωτότυπο
αγγλικό κείμενο βρίσκεται στο www.economist.com