Ο ΕΝΦΙΑ στην προβληματική της αποκέντρωσης

 

Σε διοργάνωση του Ινστιτούτου Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής, με θέμα «Η αποκέντρωση ως επιλογή διακυβέρνησης – η περίπτωση του ΕΝΦΙΑ» επιχειρήθηκε μια συνολική προσέγγιση της λογικής να μετακινηθεί προς την Τοπική Αυτοδιοίκηση το προϊόν της φορολόγησης της ακίνητης περιουσίας. Όχι όμως ως μια απλή μετακίνηση ροής χρηματοδότησης, αλλ’ ως παράγοντα υπευθυνοποίησης, ωρίμανσης της αυτοδιοίκησης και εν τέλει μετάβασης σε μια νέα φάση διακυβέρνησης. Ούτως ή άλλως, από την εποχή κατάρτισης του Συντάγματος του 1975 ή εκείνη της έμφασης στην αποκέντρωση επί πρώτης εποχής ΠΑΣΟΚ, μέχρι τις πιο ώριμες προσεγγίσεις του «Καποδίστρια» και του «Καλλικράτη», ο αυτοδιοικητικός λόγος είχε μεγάλη πέραση τα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Όμως τα αποτελέσματα ήταν – και παραμένουν – πενιχρά.

Καθώς, λοιπόν, στην προγραμματική πορεία της Ν.Δ. προς τις εκλογές η ψηφίδα «ΕΝΦΙΑ» έδειξε να διεκδικεί καίριο ρόλο, εύλογο ήταν σε διαδοχικές διοργανώσεις να ξεδιπλωθεί το τι ακριβώς εννοείται – άλλωστε μέχρι και θέματα συνταγματικότητας έδειξαν να εγείρονται πέρα από την δυσπιστία λειτουργικότητας: διαδοχικές εκθέσεις του Γενικού Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης είχαν δείξει την Τοπική Αυτοδιοίκηση ως πηγή σκανδάλων και φυτώριο διαφθοράς. Ήταν πολύ ενδιαφέρον να σημειώσει κανείς ότι στην διοργάνωση μετέσχε – με δυναμισμό που θύμιζε παλιότερες εποχές του – ο Στέφανος Μάνος, που είχε ταυτισθεί με την έννοια του ΕΝΦΙΑ στους Δήμους. Παρεμβαίνοντας κάπου στο μέσο της συζήτησης, επέμεινε πρώτα-πρώτα ότι είναι λάθος (πάντως επικοινωνιακό…) να λέγεται ότι «θε μεταφερθεί» ο ΕΝΦΙΑ στους Δήμους. Η σωστή κατ’ αυτόν τοποθέτηση είναι ότι ο ΕΝΦΙΑ, με τις στρεβλώσεις που έχει, καταργείται (αθέλητη συνήχηση με την θέση Τσίπρα/ΣΥΡΙΖΑ προ του 2015…) και αντικαθίσταται με νέο σύστημα. Το οποίο απευθείας δίνει την δυνατότητα στους Δήμους να καλύπτουν τις ανάγκες τους από τους ίδιους τους κατοίκους τους. (Πάντα σε αναζήτηση της επεξήγησης, ο Στ. Μάνος πρότεινε να χρησιμοποιείται το παράδειγμα της πολυκατοικίας: ποιος θα σκεφτόταν να ζητήσει η κάλυψη των δαπανών των κοινοχρήστων μιας πολυκατοικίας να γίνεται από τους γείτονες, ή πάλι από τον Δήμο;). Όσο για τον επιμερισμό, θύμισε ότι πέραν της δομημένης επιφάνειας, υπάρχει και το περιθώριο που δίνει ο συντελεστής δόμησης – δηλαδή το δικαίωμα που δίνει ο νόμος για εκμετάλλευση. Με αυτήν την προσαρμογή, όμως, κατά Μάνο η επιβάρυνση οφείλει να είναι ευθύγραμμη: ειδικά ο πρόσθετος φόρος (η δεύτερη συνιστώσα του ΕΝΦΙΑ) όπως είναι λειτουργεί δημευτικά. Και ως εκ τούτου «παγώνει» αποτελεσματικά την κτηματαγορά…

Πηγαίνοντας όμως πίσω, στην κανονική ροή των τοποθετήσεων της εκδήλωσης, είχαμε τον Γιώργο Πρεβελάκη (της Σορβόννης) να κάνει μιαν ιστορική αναδρομή στο πώς η δημιουργία του σύγχρονου Ελληνικού Κράτους, σε μια προσπάθεια ταύτισης Έθνους-Κράτους-Εδάφους, προσέτρεξε στα τότε συγκεντρωτικά Ευρωπαϊκά πρότυπα. Και, με αρκετά σαφή τρόπο, μαχήθηκε αποτελεσματικά με την ισχύ των τοπικών κοινοτήτων/τον κοινοτισμό. Οι πολύ μεταγενέστερες προσπάθειες να προωθηθεί η αποκέντρωση – απο τα χρόνια του Βενιζελισμού μέχρις εκείνα της Μεταπολιτευσης – δέχθηκαν μεν την ζωτική σημασία της αποκέντρωσης προκειμένου να επιτεχυθεί μια σχετική αποτελεσματικότητα στην διακυβέρνηση, όμως δεν προχώρησαν ουσιαστικά. Στην σημερινή κατάσταση όπου η λειτουργία των δικτύων και η κυκλοφορία ανθρώπων, πόρων, ιδεών έρχονται να συναντήσουν την παγκοσμιοποίηση, η μετάβαση στην λογική του global (global+local, συνδυασμός του παγκόσμιου με το τοπικό) επαναφέρει το θέμα της αποκέντρωσης με νέα έμφαση. Οπου η συζήτηση για τον ΕΝΦΙΑ έρχεται να προσθέσει την εξασφάλιση της υλικής προϋποθεσης αυτονομίας.

Τα επιχειρήματα υπέρ και κατά της ίδιας της έννοιας της αποκέντρωσης (άλλα ειλικρινή, άλλα πιο προσχηματικά προβαλλόμενα) παρουσίασε σε μια διερεύνηση των βασικών ερωτημάτων – ποιος κυβερνά; για ποιον; σε ποιον λογοδοτεί; – ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης (ΕΚΠΑ) Νίκος Χλέπας: Στα υπέρ η εγγύτητα/η άμεση ανταπόκριση (και ως εκ τούτου η δυνατότητα αποτελεσματικότητας), η γνώση των τοπικών συνθηκών, η λογοδοσία/πρακτική νομιμοποίηση της δράσης, οι οικονομίες εύρους/η αντιμετώπιση των αντι-οικονομιών, η ανάπτυξη κοινωνικού κεφαλαίου/εμπιστοσύνης (στοιχείων που τόσο έχουν υποχωρήσει στα χρόνια μας). Στα κατά ο φόβος αύξησης των ανισοτήτων (κοινωνικών-περιφερειακών) η υποχώρηση της δυνατότητας αναδιανομής, η κοινωνική χωριστικότητα, η αποφυγή των «ακατάρτιστων»-εκλεγμένων, η αποφυγή των φαινομένων NIMBY («όχι στην δικιά μας αυλή οι οχλήσεις»), η υπερπολιτικοποίηση των πάντων.

Το πολύ πιο τεχνικό – αλλά και δυνητικά εκρηκτικό… – ζήτημα της συνταγματικότητας ή μη της μεταφοράς του ΕΝΦΙΑ (δηλαδή της ευθύνης επιβολής, υπολογισμού, καταλογισμού αλλα και είσπραξης: εδώ ειναι που σφίγγει το πράγμα!) στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, ανέπτυξε ο καθηγητής Συνταγματικού (ΕΚΠΑ) Σπύρος Βλαχόπουλου. Ξεχώρισε πρώτα-πρώτα το θέμα των ανταποδοτικών τελών, από τον ΕΝΦΙΑ που δεν έχει άμεσα ανταποδοτική λειτουργία. Ανεγνώρισε τις επιφυλάξεις που δημιουργεί το άρθρο 78 του Συντάγματος καθώς θέτει ως αρχή την μη-επιβολή φόρου χωρίς τυπικό νόμο, με ορισμό του αντικειμένου, του ύψος, των εκπτώσεων/απαλλαγών χωρίς την δυνατότητα νομοθετικής εξουσιοδότησης. Ομως εισέφερε ως διορθωτική ερμηνευτική βάση το άρθρο 102Σ (της αναθεώρησης του 2001, αυτό) που στην τελική του παράγραφο, έχει προνοήσει ρητά για την εξασφάλιση πόρων για την οικονομική αυτοτέλεια των ΟΤΑ, με προϋποθεση την διαφάνεια αλλά με στόχο να υπάρχουν διαθέσιμοι πάντα οι πόροι που αντιστοιχούν στις αρμοδιότητες οι οποίες εκχωρούνται. Μ’ αυτήν την βάση το Συμβούλιο Επικρατείας δέχθηκε, εν Ολομελεία το 2014, ότι μπορεί να υπάρξει (με βάση βέβαια αρχικό νόμο) κανονιστική αρμοδιότητα στους Δήμους μέσα σε πλαίσια: αρκεί να υπάρχει μελέτη, καθορισμός οροφής του φόρου, έλεγχος αναλογικότητας. Ξεκινώντας απο φορολόγηση για την ύδρευση, επεκτάθηκε η πρακτική αυτή στα τέλη διαφήμισης και ιδίως στο διαβόητο ΕΕΤΗΔΕ.

Αυτά – ή κάπως έτσι- εμφανίζονται οι παράμετροι της συζήτηση σιγά την ουσιαστική αποκέντρωση, και μπροστά σ’ αυτό το φόντο έχει νόημα να ξεδιπλωθεί η αντίστοιχη συζήτηση για τον ΕΝΦΙΑ – αύριο.