Οικονομική Επιθεώρηση, Ioύλιος 2020, τ. 996

από τον Τhe Economist

 

Ο μοναχικός μας πλανήτης

Οι τουρίστες βρέθηκαν περιορισμένοι από τα lockdown

Tι τους περιμένει άμα ξανακυκλοφορήσουν;

 

Το πιο εντυπωσιακό είναι οι απουσίες – αυτοκινήτων έξω από το κτήριο, ανθρώπων στο εσωτερικό του, οποιασδήποτε δραστηριότητας γενικότερα. Τόσο έκπληκτος έμεινε ο Άλαμπι (οδηγός της Uber) όταν προσέγγισε το αεροδρόμιο του Χίθροου ένα σαββατιάτικο πρωινό του Μαΐου, ώστε έκανε δυο φορές τον γύρο της πλατείας που οδηγεί στο τέρμιναλ φωνάζοντας: «Δεν μπορεί να είναι αυτό το Χίθροου»! Μέσα βρισκόταν ένας υπάλληλος έτοιμος να δώσει μάσκες – όμως, δεν υπήρχε κανείς για να τις πάρει. Η πελώρια αίθουσα των αναχωρήσεων ήταν σχεδόν έρημη. Στην περιοχή των ελέγχων σεκιούριτι δεν λειτουργούσε παρά μόνο μία σειρά. Τα περισσότερα φώτα σβηστά. Ο πίνακας αναχωρήσεων είχε μόλις 6 πτήσεις για ολόκληρη τη μέρα.

Οι διεθνείς συγκοινωνίες είχαν σχεδόν παγώσει. Τα σύνορα ήταν κλειστά. Τα ξενοδοχεία άδεια. Τον Απρίλιο του 2019 σχεδόν 6,8 εκατομμύρια ταξιδιώτες είχαν περάσει από το Χίθροου: τον φετινό Απρίλιο καταγράφηκαν μόλις 200.000, δηλαδή λιγότεροι από τον ημερήσιο μέσο όρο προ της πανδημίας. Η κίνηση των διευρωπαϊκών πτήσεων έχει υποχωρήσει κατά περισσότερο από 85% (Διάγραμμα 1). Στις ΗΠΑ, η Υπηρεσία Ασφάλειας Επιβατών κατέγραψε τον Απρίλιο 3,2 εκατομμύρια επιβάτες στα αεροδρόμια που ελέγχει, έναντι 70 εκατομμυρίων της ίδιας περιόδου πέρυσι. Ορισμένες χώρες (όπως η Ινδία) πάγωσαν τελείως όλες τις οδικές και σιδηροδρομικές τους μεταφορές και έκλεισαν τα αεροδρόμια. Τώρα, οι χώρες ξανανοίγουν, επιλέγουν ποιες εθνικότητες θα δέχονται. Οι παλιοί κανόνες διαγράφηκαν.

Συνεπώς, για πολλούς το 2020 θα είναι μια χρονιά χωρίς διακοπές. Ο φόβος της ασθένειας θα κρατήσει τον κόσμο σπίτι του. Ήδη τα ταξίδια γίνονται πολυτέλεια. Ακόμη και στην πλούσια Ευρώπη, όπου οι διακοπές αποτελούν γενναιόδωρο δικαίωμα, τρεις στους δέκα δεν μπορούν να κάνουν διακοπές διάρκειας μίας εβδομάδας κάθε χρόνο. Εκείνοι που έχασαν τη δουλειά τους ή που ανησυχούν για την ύφεση πιθανόν να περικόψουν τα ταξίδια από τον προϋπολογισμό τους. Για όσους δεν έπαψαν να ονειρεύονται παραλίες στο εξωτερικό, το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι να πάνε έως εκεί. Πολλοί περιορισμοί –συμπεριλαμβανομένων των κλειστών συνόρων και της καραντίνας σε όσους φθάνουν– δεν έχουν πάψει να ισχύουν.

Ο τουρισμός αποτελεί πελώριο κλάδο της διεθνούς οικονομίας. Το 2018 είχαμε 1,4 δισεκατομμύρια ταξίδια στο εξωτερικό, δηλαδή αριθμό διπλάσιο απ’ ό,τι το 2000 (Διάγραμμα 2). Μέσα σ’ αυτό το διάστημα μια συνήθεια που χαρακτήριζε τις πλούσιες χώρες έγινε παγκόσμιο φαινόμενο. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του κλάδου, 330 εκατομμύρια θέσεις εργασίας –από καλοπληρωμένους πιλότους μέχρι ξεναγούς ή και προσωπικό κουζίνας, που δουλεύει αόρατο στα θέρετρα πολυτελείας– εξαρτώνται από τους ταξιδιώτες. Πολλοί απ’ αυτούς είναι ντόπιοι: κάπου τα ¾ όλης της τουριστικής κίνησης στις πλούσιες χώρες διεξάγονται εντός των εθνικών συνόρων, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ.

Η υγεία των δημόσιων οικονομικών των επιμέρους κρατών, καθώς και η κατάσταση κλάδων της οικονομίας από τα ξενοδοχεία και τα εστιατόρια μέχρι και τα είδη πολυτελείας (τα οποία, συχνά, αγοράζονται από τον κόσμο στις διακοπές του) θα εξαρτηθούν από το πώς θα καταλήξει να είναι ο τουρισμός, όταν του επιτραπεί να λειτουργήσει ξανά κανονικά. Ξενοδοχεία και αεροπορικές εταιρείες αξιοποίησαν την αναταραχή για να επανασχεδιάσουν τον τρόπο λειτουργίας τους. Οι οικογένειες ξανασκέφθηκαν πώς και πού θα μπορέσουν να πάνε διακοπές με ασφάλεια. Πολλές από τις αλλαγές θα ισχύουν μόνο μέχρι να προκύψει εμβόλιο για την Covid-19. Ορισμένες όμως θα συνεχιστούν στο μέλλον. Το πώς θα αρχίσει να ταξιδεύει ξανά ο κόσμος το 2020 (ή το 2021) θα επηρεάσει και το πώς θα ταξιδεύει εφεξής στη συνέχεια.

Υπό κανονικές συνθήκες, οι διασυνοριακοί τουρίστες δαπανούν ανά τον κόσμο 1,6 τρισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο – ποσό μεγαλύτερο, παραδείγματος χάριν, απ’ όλο το ΑΕΠ της Ισπανίας. Οι θέσεις απασχόλησης που δημιουργεί ο τουρισμός δεν μπορούν να εξαχθούν, ενώ συχνά προκύπτουν σε περιοχές όπου υπάρχουν λιγοστές άλλες ευκαιρίες. Το μπαρ στη Βαρκελώνη που πουλάει σαγκρία σε Γερμανό τουρίστα μπορεί να μην θυμίζει εξαγωγέα, όμως η επίπτωση που έχει στους εθνικούς λογαριασμούς είναι εν πολλοίς ταυτόσημη με εκείνη που θα είχε η εξαγωγή μιας μπουκάλας ποτού προς βορράν. Ως συνολική πηγή εσόδων διεθνώς, ο τουρισμός είναι μεγαλύτερος είτε από την αυτοκινητοβιομηχανία είτε από τον αγροδιατροφικό τομέα.

 

Το μικρόβιο του τουρισμού

Οι προβλέψεις όμως για το 2020 είναι από πολύ αρνητικές έως αβυσσαλέες. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού προβλέπει πτώση μεταξύ 910 δισ. και 1,2 τρισ. δολαρίων στην τουριστική δαπάνη για φέτος. Προβλέπει κατάρρευση των αφίξεων κατά 60-80%. Από τους 217 προορισμούς που καλύπτει ο ΠΟΤ, το 72% έχουν κλείσει τα σύνορά τους για διασυνοριακό τουρισμό. Ιδιαίτερα θα πληγεί η Ευρώπη: κάθε χρόνο υποδέχεται πάνω από τους μισούς τουρίστες διεθνώς. Το καλοκαίρι είναι καίριας σημασίας: το 59% όλων των εισπράξεων που συνδέονται με τον τουρισμό στην Ελλάδα κλείνονται για το διάστημα Ιουλίου-Σεπτεμβρίου. Ο τουρισμός είναι από τους σπάνιους τομείς όπου ο Νότος της Ευρώπης ξεπερνάει (και συχνά φιλοξενεί) τον Βορρά.

Ορισμένοι κάνουν βήματα προσπαθώντας να ανοίξουν. Ελλάδα και Ιταλία ελπίζουν να υποδεχτούν αυτό το καλοκαίρι διεθνή τουρισμό. Περιφερειακοί «ταξιδιωτικοί θύλακες» σχεδιάζονται σε μέρη της Ευρώπης και την Ωκεανία. Όμως, πολλοί επίδοξοι τουρίστες θα μείνουν στις χώρες τους […].

Μέχρι τώρα, ηγετικές χώρες της Ευρώπης στον τουρισμό, όπως η Ιταλία ή η Γαλλία, ελπίζουν ότι όσοι από τον ντόπιο πληθυσμό δεν μπορέσουν να φύγουν θα αντικαταστήσουν τους ξένους που δεν μπορούν να έρθουν. Αυτό ενδεχομένως να ισχύσει – μέχρι ενός σημείου και για μερικές μόνο χώρες. Γενικότερα όμως, μπορεί να προκύψει εκείνο που ο Brian Chesky, το αφεντικό της Airbnb, ονομάζει «ανακατανομή τουρισμού»: άνθρωποι που θα κατευθύνονται σε πιο απόμακρους προορισμούς, αντί για τις γνώριμες μητροπόλεις. Η ίδια η Airbnb, που μπορεί και προσφέρει δωμάτια οπουδήποτε, ήδη υπολογίζει σε μια τάση των ανθρώπων να μετακινηθούν σε πιο άγνωστες κατευθύνσεις αντί για τις παραδοσιακές τουριστοπαγίδες. Η προϋφιστάμενη αυτή τάση τώρα εκτοξεύεται. Ο Br. Chesky εξηγεί πως θεωρούσε ότι θα χρειάζονταν 20-30 χρόνια προκειμένου να αλλάξουν οι συνήθειες των ταξιδιωτών. Τώρα πιστεύει πως αυτό θα συμβεί μέσα σε κάποιες εβδομάδες ή μήνες.

Η μεταβολή των τουριστικών συνθηκών παγκοσμίως, έστω και για μερικές εβδομάδες, θα έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις. Άμα οι τουρίστες ανακαλύψουν τις αρετές νέων προορισμών, τότε θα θέλουν να ξαναπάνε σ’ αυτούς.

Οι τουρίστες πλέον είτε αναζητούν πτήσεις για πολύ αργότερα στο μέλλον, είτε πάλι πολύ πιο κοντά στο σήμερα – όχι τόσο της τελευταίας μέρας όσο της τελευταίας στιγμής, χαριτολογεί o Luca Romozzi της συμβουλευτικής Sojern. Το να κλείσει κανείς εισιτήρια ή διαμονή γι’ αργότερα (καθώς και το να πληρώνει αργότερα) θα μεταβάλει το επιχειρηματικό μοντέλο και των δύο κλάδων, που έως τώρα χρηματοδοτούν τη λειτουργία τους από τις προκαταβολές πελατών. Ακόμη χειρότερα: οι περισσότεροι πωλητές ταξιδιών θα χρειαστεί πλέον να συμφωνούν σε ελαστικές ακυρώσεις – αν θέλουν να προσελκύσουν κάποια πελατεία.

 

Πώς θα αναποδογυρίσει ο κόσμος

Η οικονομία των υπηρεσιών ταξιδιού θα αλλάξει και με άλλους τρόπους. Προτεραιότητα θα δοθεί στο να είναι πιο εύκολο να καθαρίζονται τα πράγματα, καθώς και στο να περιοριστούν τα σημεία επαφής. Τα ξενοδοχεία απομακρύνουν τα χαλιά, περνούν στα γυμνά πατώματα. Τα μαξιλάρια εξορίζονται. Οι κατάλογοι των εστιατορίων θα γίνουν ψηφιακοί, ή πάλι θα γράφονται σε μαυροπίνακες. Οι κουζίνες θα προτείνουν λιγότερα πιάτα, ώστε να ελαφραίνει η διαδικασία προετοιμασίας αλλά και να περιορίζονται τα αποθέματα (λόγω του κινδύνου να επιβληθεί πάλι lockdown).

Άλλες απουσίες θα είναι πιο άμεσα αντιληπτές. Τα γεύματα σε μπουφέ μάλλον θα εξαφανιστούν. Το check-in θα είναι πλέον αυτοματοποιημένο. «Ασφαλώς και θα θέλουμε να δίνουμε ένα καλωσόρισμα, αλλά το να τυπώνεις ένα κλειδί-κάρτα δεν είναι παρά μια τεχνική κίνηση. Δεν είναι καλωσόρισμα», εξηγεί ο Arne Sorenson της Marriott, της μεγαλύτερης ξενοδοχειακής αλυσίδας παγκοσμίως. Θα ζήσουμε με check-in στο κινητό, με τα κλειδιά σε εφαρμογές τηλεφώνων και με υπηρεσίες δωματίου με φωνητική εντολή.

Παρόμοιες προτάσεις αποτελούν μέρος μιας άμεσης αντίδρασης στην πανδημία – άμεσα μέτρα υγιεινής που δημιουργούν ένα «υγειονομικό θέατρο». Χώρες σαν την Ελλάδα προωθούν τον εαυτό τους ως λιγότερο μολυσμένες από την Covid-19. Πορτογάλος υπουργός εκθείαζε τις υπέροχες νοσοκόμες που θα συναντήσουν οι ταξιδιώτες αν τυχόν αρρωστήσουν στη χώρα του – σαν εκείνη που περιέθαλψε τον Βρετανό πρωθυπουργό Μπόρις Τζόνσον.

Το να χρησιμοποιείται η υγιεινή ως εργαλείο του μάρκετινγκ αποτελεί εν μέρει επιστροφή σε παλιές συνήθειες. Ο Richard Clarke της συμβουλευτικής Bernstein σημειώνει ότι η Holiday Inn ήδη σε διαφήμιση της δεκαετίας του ‘70 έδινε έμφαση στην καθαριότητα ως βασικό πλεονέκτημα της αλυσίδας ξενοδοχείων της – πάνω και από τοποθεσία ή τις ανέσεις. Αυτή η τάση θα επανέλθει, βοηθώντας τις μεγάλες αλυσίδες. Ήδη η Marriott καυχάται για το «Παγκόσμιο Συμβούλιο Καθαριότητάς» της.

Αλλά και τα αεροδρόμια θα δώσουν πλέον έμφαση στην υγιεινή. Ο επικεφαλής του Χίθροου John Holland-Kaye εξηγεί: «Θεωρώ ότι η τάση για ελαχιστοποίηση των επαφών στα ταξίδια θα μας οδηγήσει σε ανέπαφη εμπειρία. Μόλις μπεις στο τέρμιναλ του αεροδρομίου, θα σκανάρεις το διαβατήριό σου, θα φωτογραφίζεσαι, θα αφήνεις τη βαλίτσα σου στον ιμάντα». Ύστερα περνάς τα διάφορα σημεία ελέγχου, με τις κάμερες να σε αναγνωρίζουν και να σου ανοίγουν τις πύλες. Μπορεί αυτό να ακούγεται ακραίο, όμως οι πολίτες άνω των 30 χωρών ήδη μπορούν να χρησιμοποιούν ηλεκτρονικές πύλες και στο Χίθροου και σε άλλα αεροδρόμια όταν φτάνουν στις αφίξεις – χωρίς να μιλήσουν σε άνθρωπο.

Αντιθέτως, κατά την αναχώρηση οι αλλαγές μάλλον θα είναι λιγότερες. Οι προσεκτικοί πελάτες θα παρατηρήσουν ότι τα περιοδικά θα εξαφανιστούν στις πτήσεις. Το σερβίρισμα γευμάτων θα αντικατασταθεί –για την ώρα τουλάχιστον– από σακούλες με πρόχειρο φαγητό και με μπουκάλια νερού.

 

Το μεσαίο κάθισμα

Πάντως, καίρια στοιχεία (όπως το μεσαίο κάθισμα στα αεροπλάνα) δεν θα εξαφανιστούν. Οι αεροπορικές εταιρείες ήταν ξεκάθαρες ότι κάτι τέτοιο θα κατέστρεφε το επιχειρηματικό τους μοντέλο, που απαιτεί πληρότητα 2/3 αν είναι να γίνονται κερδοφόρες. «Είτε δεν θα πατάμε, είτε θα χρειαστεί να αυξήσουμε τις τιμές των εισιτηρίων κατά 45-50%, σε ορισμένες περιπτώσεις κατά 100%», σύμφωνα με τον Alexandre de Juniac της ΙΑΤΑ. Το χαμηλότερο κόστος καυσίμων θα βοηθήσει λίγο με το λειτουργικό κόστος, όμως οι αεροπορικές εταιρείες έχουν και σταθερά στοιχεία κόστους.

Αντί γι’ αυτό, ο Α. de Juniac τάσσεται υπέρ διεθνούς συντονισμού στα μέτρα ελέγχου και ασφαλείας, που θα συμπεριλάβουν υγειονομικές δηλώσεις των επιβατών, θερμομέτρηση στην αναχώρηση και την άφιξη, εκτεταμένη χρήση μάσκας και βελτιωμένο καθαρισμό των αεροπλάνων […]. Όλα αυτά θα βλάψουν περισσότερο τις εταιρείες χαμηλού κόστους, που στηρίζονται στις γρήγορες ανακυκλώσεις δρομολογίων. Βέβαια, δεν θα είναι όλες οι αλλαγές ταυτόσημες για όλους. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές προτιμήσεις, διαφορετικούς λόγους που ταξιδεύουν και άνιση διάθεση για ανάληψη ρίσκου. Πέραν τούτου, και οι οικογενειακοί προϋπολογισμοί θα υπαγορεύσουν επιλογή προορισμού και δραστηριοτήτων.

Τα πελώρια κρουαζιερόπλοια που μεταφέρουν (συχνά ηλικιωμένους) τουρίστες θα χρειαστούν περισσότερο χρόνο για να ξαναβρούν την ελκυστικότητά τους – αν δηλαδή επιτευχθεί ξανά αυτό. Η κρουαζιέρα αποτελούσε εγγύηση για ένα σταθερό ρεύμα επισκεπτών σε νησιά που δεν είχαν και τόσες άλλες πηγές ξένου συναλλάγματος. Μια ντουζίνα τέτοιες χώρες στηρίζονται στον τουρισμό για πάνω από το 60% των εσόδων τους από εξαγωγές […].

Τα τελευταία χρόνια δόθηκε πολλή σημασία στα προβλήματα του υπερτουρισμού για λιγοστές πόλεις-σούπερ σταρ, όπως είναι η Βενετία ή η Βαρκελώνη. Όμως, στους περισσότερους προορισμούς έχει προκύψει ευτυχής ισορροπία τουρισμού και καθημερινής ζωής. Αυτά ακριβώς τα μέρη θα αισθανθούν την απουσία του τουρισμού πιο βαριά. Ο Johann Buttigieg, από μια έρημη Μάλτα, λέει: «Κανένας δεν