Παναγής Βουρλούμης, ο θεμελιωτής της «βιομηχανίας των ξένων»

 

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μερικές από τις προσωπικότητες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση του νέου κράτους, αξιοποιώντας υλικό από το Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν του Κωνσταντίνου Βοβολίνη, ένα πεντάτομο έργο αναφοράς με 400 βιογραφίες.

του Γιώργου Βαϊλάκη

Ήταν ένας από τους πλέον σημαντικούς εμπορικούς παράγοντες στην –ήδη από την αρχή– πολυκύμαντη ιστορία του νέου ελληνικού κράτους. Με την επιχειρηματική δράση του συνετέλεσε ιδιαίτερα στην ανάπτυξη του εξαγωγικού εμπορίου της σταφίδας, κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Και μάλιστα σε εποχές εξαιρετικά δύσκολες: είχε προηγηθεί η «σταφιδική κρίση», που οδήγησε την Ελλάδα στην πτώχευση.

Επιπλέον, στη συνέχεια συνέβη το εξής: θα γινόταν ένας από τους πολυτιμότερους συνεργάτες του Ελευθερίου Βενιζέλου (κατά την περίοδο 1928-1932), ο οποίος ως υπουργός Εθνικής Οικονομίας οραματίστηκε την οικονομική στρατηγική της χώρας, υιοθέτησε τη βιομηχανική πολιτική, ίδρυσε τον ΕΟΤ, θωράκισε θεσμικά τις ελληνικές εξαγωγές, ενίσχυσε τον θεσμό των Εμπορικών Εκθέσεων, ρύθμισε τις συνθήκες εργασίας και έθεσε τις βάσεις της σύγχρονης κοινωνικής ασφάλισης. Επιπλέον, θεσμοθέτησε τον ασφαλιστικό φορέα που λίγο αργότερα μετεξελίχθηκε στο σημερινό ΙΚΑ. Αναμφίβολα, πολυτάλαντος, ικανός και διορατικός, έφτανε στην επιτυχία με μεθοδικότητα, γνώση και επίμονη προσπάθεια – ανεξάρτητα από τη δυσκολία του εκάστοτε εγχειρήματος…

Οικογενειακή επιχείρηση εμπορίας σταφίδας

Ο Παναγής Βουρλούμης γεννήθηκε στο Κούμανι της Ηλείας το 1867 και ήταν ένα από τα έξι παιδιά του Αθανάσιου Βουρλούμη και της Χρυσάφως το γένος Μπαμπαλή. Ο πατέρας του εκτός από αμπελουργός είχε ευρεία φήμη ως βαρελοποιός στην περιοχή. Όσο για την μητέρα του, εκείνη διέθετε ξεχωριστές ικανότητες στην αριθμητική και σε αυτήν κατέφευγαν οι συγχωριανοί όποτε προέκυπταν οικονομικές διαφορές. Τον Ιανουάριο του 1876 ο αδελφός του Θεόδωρος τον μετέφερε στην Πάτρα, όπου εργαζόταν ως διευθυντής του εξαγωγικού οίκου σταφίδας του Γεωργίου Παππά. Εκεί παρακολούθησε το σχολείο και λόγω της εξαιρετικής του επίδοσης τον Οκτώβριο του 1882 γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου επανήλθε στην Πάτρα για να βοηθάει τον αδελφό του Νικόλαο, ο οποίος διηύθυνε τη δική τους, πλέον, οικογενειακή επιχείρηση εμπορίας σταφίδας, ενώ ο πρωτότοκος αδερφός Θεόδωρος είχε ήδη εγκατασταθεί στο Λονδίνο, ασχολούμενος με την εξαγωγή σταφίδας. Το 1887 ο Θεόδωρος θα έστελνε τον Παναγή Βουρλούμη στη Μασσαλία, ως διευθυντή του εκεί υποκαταστήματος της επιχείρησης, απ’ όπου επέστρεψε το 1888 για να τελειώσει τις σπουδές του· το ίδιο έτος αναγορεύτηκε διδάκτωρ της Νομικής. Για τα επόμενα τέσσερα χρόνια θα έμενε στη Μασσαλία. Ήταν λίγο πριν ξεσπάσει η σταφιδική κρίση.

Η σταφιδική κρίση με τις καταστροφικές συνέπειες

Η ελληνική σταφίδα είχε τότε ακόμα ζήτηση στη γαλλική αγορά, η οποία τη χρησιμοποιούσε για την οινοποιία της. Αλλά ήδη είχαν αρχίσει να κάνουν την εμφάνισή τους οι πρώτες δυσμενείς ενδείξεις. Η γαλλική κυβέρνηση έπειτα από συνεχιζόμενες έντονες διαμαρτυρίες των Γάλλων αμπελουργών προχώρησε σε περιοριστικά μέτρα και σε ένα προστατευτικό δασμολόγιο. Αυτό είχε καταστροφικές συνέπειες όχι μόνο για το εμπόριο της ελληνικής σταφίδας αλλά και για ολόκληρη την ελληνική οικονομία, αφού μηδενίστηκε το μοναδικό εξαγωγικό προϊόν του νέου ελληνικού κράτους.

Η σταφιδική κρίση ξεκίνησε το 1890 και έφτασε στην κορύφωσή της το 1893 με επακόλουθο την πτώχευση της Ελλάδας. Προηγουμένως, συμπαρέσυρε στην καταστροφή πλήθος παραγωγών, εμπόρων και βιοτεχνών – μεταξύ των οποίων τους αδελφούς Βουρλούμη και την οικογενειακή επιχείρηση εξαγωγής σταφίδας με τα γραφεία στην Πάτρα, στο Λονδίνο και τη Μασσαλία. Και όμως. Αυτό το οδυνηρό τέλος θα σηματοδοτούσε μια νέα αρχή – με θαυμαστά αποτελέσματα.

Με την επωνυμία «Π. Α. Βουρλούμης»

Ενώ η σταφιδική κρίση εμαίνετο, ο Παναγής Βουρλούμης αντιμετώπισε τη δοκιμασία ιδρύοντας το 1894 δικό του εμπορικό οίκο στην Πάτρα με την επωνυμία «Π. Α. Βουρλούμης», αναλαμβάνοντας την ηγεσία και τις πρωτοβουλίες και για λογαριασμό των αδελφών του. Η προσπάθεια αυτή έμελλε να θριαμβεύσει, σε μια συγκυρία όπου οι άλλοι εξαγωγικοί οίκοι των Πατρών έκλειναν ο ένας μετά τον άλλον. Ο Βουρλούμης κινήθηκε γρήγορα και μεθοδικά, οργάνωσε ένα δίκτυο διανομής σε διάφορες χώρες και είδε την επιχείρησή του να αναπτύσσεται ταχύτατα.

Πέρα από την εγγενή διορατικότητα που τον διέκρινε, φρόντισε να αποφύγει το κοινό σφάλμα των Ελλήνων σταφιδεμπόρων το οποίο συνέβαλε στην καταστροφή της ελληνικής σταφίδας: δεν προέβαινε, δηλαδή, στη φόρτωση ούτε ενός κιλού σταφίδας, εάν δεν το είχε προπωλήσει. Μέχρι τότε ήταν κοινή πρακτική του ελληνικού σταφιδεμπορίου να στέλνονται ολόκληρα φορτία σταφίδας στις ξένες αγορές άνευ παραγγελίας και να αναμένουν αγοραστές στις αποθήκες της Μασσαλίας ή του Λονδίνου. Το ολέθριο αυτό σύστημα το κατήργησε ο Παναγής Βουρλούμης.

Αυτή υπήρξε η βασική προϋπόθεση της επιτυχίας, αλλά ασφαλώς όχι η μοναδική. Όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του: «Ειργαζόμην υπερανθρώπως και μόνος διεξήγον την αλληλογραφίαν εις πλείστας γλώσσας. Τα έξοδά μου διαχειρίσεως ήσαν ελάχιστα. Τα προσωπικά μου έξοδα μηδαμινά». Κι έτσι κατάφερε να υπερνικήσει τις τεράστιες δυσκολίες της κρίσης και να προσαρμόσει το δικό του εμπόριο σταφίδας στις νέες συνθήκες.

Στο πλευρό του Ελευθερίου Βενιζέλου

Σε λίγα μόλις χρόνια ο νεαρός Παναγής Βουρλούμης είχε εξελιχθεί σε έναν πλούσιο έμπορο, σε κοινωνικό παράγοντα των Πατρών και σε ένα ικανότατο στέλεχος της νέας οικονομικής τάξης της χώρας. Τον Ιούνιο του 1905 παντρεύτηκε την Ελευθερία Κορύλλου, κόρη του δικηγόρου Νικολάου Κορύλλου, με την οποία απέκτησε τρία παιδιά. Πάντως, οι εμπορικές του επιδόσεις δεν έπαψαν ποτέ να συνδυάζονται με τις πνευματικές, με τον ίδιο να εμπλουτίζει συνεχώς τις γνώσεις του και να ασχολείται μέσα από άρθρα του και μελέτες με τα επίκαιρα οικονομικά προβλήματα της Ελλάδας. Μια τέτοια προσωπικότητα ξεχώριζε και δεν θα αργούσε να τραβήξει την προσοχή: το 1910 στελέχη του Κόμματος των Φιλελευθέρων τον επισκέφτηκαν στο γραφείο του και του πρότειναν, εκ μέρους του Ελευθερίου Βενιζέλου, θέση στον βουλευτικό συνδυασμό της Αχαϊοήλιδας. Από τότε, ο Παναγής Βουρλούμης δεν απομακρύνθηκε ποτέ από το πλευρό του Βενιζέλου, ήταν σε όλες τις εκλογές δίπλα του και πρωτοστατούσε στο επιτελείο των οικονομολόγων του κόμματος. Όσο για τη σταφιδική πολιτική των φιλελεύθερων κυβερνήσεων, αυτή έφερε πάντοτε τη σφραγίδα του Βουρλούμη, η δε γνώμη του επί των ζητημάτων της σταφίδας αποτελούσε αξίωμα για τον Βενιζέλο.

Εκλέχτηκε ανεξάρτητος βενιζελικός βουλευτής στην Αναθεωρητική Βουλή του 1910 και έκτοτε εκλεγόταν συνέχεια μέχρι το 1915. Υποστήριξε τον Βενιζέλο στη διαμάχη του με τον Κωνσταντίνο και από το 1918 έως το 1920 διετέλεσε υπουργός Επισιτισμού. Εκείνος βρισκόταν στην Πάτρα όταν έλαβε την πρόσκληση και έσπευσε να μεταβεί στην Αθήνα. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στην αυτοβιογραφία του: «Ανεχώρησα επειγόντως εκ Πατρών δι’ εμπορικής αμαξοστοιχίας, ήτις διήνυσε το από Πατρών εις Αθήνας διάστημα εις 22 ώρας! Τούτο αρκεί, ίνα γίνη αντιληπτόν, τι ανέμενον ο Βενιζέλος και η χώρα ολόκληρος από τον νέον υπουργόν: Οι ελληνικοί σιδηρόδρομοι εκινούντο, την στιγμήν εκείνην, με κουκουνάρες πεύκων ως καύσιμον ύλην, όταν δ’ εξοικονομούντο διά τας ατμομηχανάς και ολίγα καυσόξυλα, το πράγμα εθεωρείτο ως μεγάλη επιτυχία! Ώφειλεν ο νέος υπουργός να δώση τροφήν όχι μόνον εις τα στόματα των ανθρώπων, αλλά και εις τα στόμια των κλιβάνων των ατμομηχανών και των εργοστασίων. Εχρειάζετο ένας μάγος, διά να εξυπνήση το ταχύτερον την απονεκρωθείσαν οικονομικήν ζωήν του τόπου…». Η φιλοδοξία του και οι προθέσεις του ήταν προφανείς: ήθελε να συμβάλει στο να αλλάξει η Ελλάδα. Άλλωστε, το σύνθημα του Βενιζέλου ήταν «να γίνη η Ελλάς αγνώριστος». Και ο Παναγής Βουρλούμης θα είχε τη μεγάλη ευκαιρία να συμβάλει σε αυτό, μερικά χρόνια αργότερα.

Οραματιστής υπουργός Εθνικής Οικονομίας

Πράγματι, ήταν ένας από τους πρώτους που κάλεσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος μόλις επανήλθε τον Ιούνιο του 1928 στην Ελλάδα και έναν μήνα μετά στην κυβέρνηση που σχημάτισε του δίνει το χαρτοφυλάκιο του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας για όλη την τετραετία, το οποίο τότε περιελάμβανε και τις αρμοδιότητες των μετέπειτα υπουργείων Εμπορίου, Βιομηχανίας, Εργασίας και πολλές των υπουργείων Συντονισμού. Και εκείνος ανταποκρίνεται απολύτως σε αυτόν τον ιστορικό ρόλο.

Πρώτα απ’ όλα, ως ένθερμος οπαδός της εκβιομηχάνισης της χώρας προώθησε βιομηχανικούς νόμους που βοηθούσαν εμπράκτως την ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας, ενώ οργάνωσε τη διάδοση των εγχώριων προϊόντων στο εσωτερικό και ίδρυσε τη συναφή έκθεση στο Ζάππειο μέγαρο – αντιλαμβανόμενος τη σημασία της, όπως εξάλλου επισημαίνει σε επιστολή του στη Βιομηχανική Επιθεώρηση (τεύχος 6, Δεκέμβριος 1934): «Η έκθεσις του Ζαππείου, το συστατικόν διάταγμα της οποίας φέρει την υπογραφήν μου, αποδεικνύει τι δύναται να παράγη η βιομηχανία μας και ποίαι υποχρεώσεις επιβάλλονται εις τους κυβερνώντας διά την ενίσχυσιν αυτής. Είναι ευνόητον, ότι και η βιομηχανία πρέπει να αισθανθή τας προς την κατανάλωσιν υποχρεώσεις αυτής και να μη κάμη κατάχρησιν της κρατικής προστασίας και του σημερινού μονοπωλιακού χαρακτήρος, ον προσέδωκαν εις αυτήν οι περιορισμοί των εισαγωγών».

Ένας άλλος τομέας της οικονομικής ανάπτυξης τον οποίο εγκαινίασε ο Παναγής Βουρλούμης ήταν «η βιομηχανία των ξένων». Για πρώτη φορά το ελληνικό κράτος αντιμετώπιζε σοβαρά την οργάνωση της τουριστικής εκμετάλλευσης της χώρας και με πρωτοβουλία δική του, τον Ιούλιο του 1929, ιδρύεται ο Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού (ΕΟΤ). Επίσης, για πρώτη φορά ορίστηκε «θερινή τουριστική περίοδος» στην Ελλάδα, λήφθηκαν μέτρα διευκόλυνσης των τουριστών στα τελωνεία και στον έλεγχο των διαβατηρίων, ιδρύθηκαν σχολές για το προσωπικό των ξενοδοχείων και για ξεναγούς, ιδρύθηκαν τουριστικά περίπτερα στους αρχαιολογικούς χώρους και εγκαινιάστηκε η διαφήμιση του ελληνικού τουρισμού στο εξωτερικό.

Επιπλέον, θέσπισε τις κοινωνικές ασφαλίσεις – κάτι που συζητιόταν ήδη από το 1915. Με το σύστημα των κοινωνικών ασφαλίσεων που δημιουργήθηκε από το νομοσχέδιο Βουρλούμη, «πάντες οι Έλληνες εργαζόμενοι, οι απησχολημένοι εις αστικάς εργασίας, ησφαλίσθησαν διά το γήρας, την αναπηρίαν, την ασθένειαν και τον θάνατον». Παράλληλα, προχώρησε σε μια σειρά φιλεργατικών νόμων με τους οποίους κατοχύρωνε την Κυριακή ως ημέρα αργίας ανεξαιρέτως και για όλο το κράτος, αύξησε τα χρονικά όρια προειδοποίησης του εργαζομένου για απόλυση, κατοχύρωσε το οκτάωρο για το σύνολο σχεδόν των κλάδων εργασίας.

Παρ’ όλα αυτά απέτυχε στις εκλογές του 1933 και μετά τον θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, το 1936, αποσύρθηκε από την πολιτική. «Ο θάνατός του», γράφει σχετικά ο Βουρλούμης, «υπήρξε δι’ εμέ πλήγμα οδυνηρόν. Είχα συνηθίσει να τον θεωρώ άφθαρτον. Επίστευον, άλλωστε, ότι η θεία Πρόνοια θα τον διετήρει εν ζωή, διά να εύρη ημέραν τινά δικαίωσιν, δι’ όσα υπέστη από του Μαρτίου 1933 από τους αντιπάλους του. Ποίος εκ των θρυλουμένων διαδόχων του γίγαντος αυτού, δύναται να πληρώση το κενόν που αφήνει; Εις τον τάφον του Βενιζέλου ετάφη και η προς τον πολιτικόν βίον ροπή μου». Τα τελευταία χρόνια της ζωής του μέχρι τον δικό του θάνατο, στις 5 Ιανουαρίου του 1950, τα πέρασε στην Αθήνα και η προσφιλής του ενασχόληση ήταν η συγγραφή της αυτοβιογραφίας του. Ένας πραγματικά χαρισματικός άνθρωπος, που σε όλη του τη ζωή κατάφερνε εξίσου καλά να ανταποκρίνεται τόσο στην επιχειρηματική δράση όσο και στην πολιτική. Ίσως, τελικά, γιατί αυτές οι δύο φαινομενικά αταίριαστες δραστηριότητες έχουν κάτι το κοινό: είναι τέχνες του εφικτού…

Ένθετο: Η κρίση του 1929

Ο Παναγής Βουρλούμης ορκίστηκε υπουργός Οικονομίας το καλοκαίρι του 1928 και παρέμεινε στη θέση μέχρι την πτώση του Βενιζέλου, το 1932. Υπήρξε, κατά συνέπεια, από τους πρωταγωνιστές της ελληνικής αντίδρασης στην κρίση του 1929, που ξεκίνησε από το κραχ στη Wall Street.

Αρχικά οι επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία ήταν περιορισμένες, καθώς η έκθεση στο διεθνές εμπόριο ήταν μικρή. Βασική αρτηρία, μέσω της οποίας η κρίση μεταφέρθηκε στη χώρα υπήρξαν τα εμβάσματα, που έστελναν οι Έλληνες του εξωτερικού στις οικογένειές τους και σε μεγάλο βαθμό καθόριζαν το ελληνικό ισοζύγιο πληρωμών. Όταν αυτά στέρεψαν, η δραχμή άρχισε να δέχεται υποτιμητικές πιέσεις, που τελικά οδήγησαν σε στάση πληρωμών, τον Απρίλιο του 1932.

Ενδεχομένως το μεταρρυθμιστικό σχέδιο του Βουρλούμη και το εγχείρημα ανάπτυξης της βιομηχανίας να μπορούσαν να προωθηθούν μέσω μεγάλων δημοσίων δαπανών, που και την ανάκαμψη θα στήριζαν και τις αναγκαίες υποδομές θα διαμόρφωναν. Για λίγους μήνες, όμως, η κυβέρνηση Βενιζέλου (έπεσε τον Μάιο του 1932) δεν πρόλαβε την έλευση στον Λευκό Οίκο του Φραγκλίνου Ρούζβελτ (ανέλαβε Πρόεδρος των ΗΠΑ αρχές του 1933) και των πολιτικών του new deal. Όσο ακόμα ο Βουρλούμης ήταν υπουργός, οι θεωρίες του Κέυνς ήταν υπερβολικά… προχωρημένες ακόμα και για έναν ορκισμένο μεταρρυθμιστή.