Παναγιώτης Κανελλόπουλος: ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του

Μελέτης Η. Μελετόπουλος

Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2020, σελίδες 752, τιμή εκδότη: 39,75 ευρώ

Τέσσερα στοιχεία εισφέρει το βιβλίο αυτό του Μελέτη Μελετόπουλου, πέρα δηλαδή από το αυτονόητο ενδιαφέρον της βιογράφησης-με-ανάλυση ενός από τους περισσότερο συζητημένους, πλην πολλαπλά παραγνωρισμένους Έλληνες πολιτικούς και διανοούμενους –για να κρατήσουμε τη σειρά του υπότιτλου που επέλεξε ο συγγραφέας– του πολυτάραχου 20ού αιώνα της Ελλάδας: του Παναγιώτη Κανελλόπουλου.

Το πρώτο είναι μια συνοδευμένη περιπλάνηση στα γραφόμενα του Κανελλόπουλου: κοινωνιολόγος ο ίδιος, ο Μελετόπουλος ευλόγως δίνει έκταση στα ακαδημαϊκά αλλά και τα με σαφώς πολιτική ροπή κείμενα, ενώ δεν αγνοεί –πολλού γε δει!– τη λογοτεχνική φιλοδοξία του, την πλεγμένη και με ιστορική ματιά, καθώς και τον πρωτεϊκό χαρακτήρα της Ιστορίας του Ευρωπαϊκού Πνεύματος. Γι’ αυτό και μόνο το στοιχείο, η δουλειά του Μελετόπουλου (και των Εκδόσεων Καπόν) αποτελεί προσφορά – και στον μελετητή, και στον γενικού ενδιαφέροντος αναγνώστη που θέλει να αρχίσει να αποφλοιώνει την πολύπλοκη δομή του φαινομένου «Παναγιώτης Κανελλόπουλος».

Το δεύτερο στοιχείο είναι ίσως πιο αναμενόμενο: είναι η πολιτική διαδρομή του ανεψιού του Δημητρίου Γούναρη, που όχι απλώς αποφεύγει αλλά διώχνει από πάνω του την (κατά τη λογική φορά των πραγμάτων) κληρονομιά του Λαϊκού Κόμματος του Μεσοπολέμου. Κινείται από κάπου που δεν είναι μακριά από σοσιαλιστικές ιδέες, πάντως στην αριστερά πτέρυγα του Κέντρου, για να βρεθεί τα χρόνια του πολέμου και εν συνεχεία, αμέσως μετά την κατοχή, στη Δεξιά. Δεν αποφεύγει μάλιστα ο Κανελλόπουλος χαρτοφυλάκια όπως του Αμύνης, τα οποία τον φέρνουν στο κέντρο της πιο ορθόδοξης/αντικομμουνιστικής Δεξιάς. (Είχε προηγηθεί, βέβαια, η εθελοντική του προσέλευση στην επιστράτευση του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, με νωπή ωστόσο την εξορία του επί Μεταξά.) Αυτή του η κίνηση τον φέρνει στις τραγικές –για τη διαδρομή που είχε κάνει– διατυπώσεις περί Μακρονήσου και του «ιδού ο Στρατός σας»: ο Μελετόπουλος δεν παρακάμπτει, προσπαθεί να εξηγήσει όχι όμως να δικαιολογήσει. Πάντα μένοντας στην πολιτική, όταν έχουν προηγηθεί τέτοιες μεγάλες μετακινήσεις του Κανελλόπουλου, η πικρία της πορείας δίπλα στον Καραμανλή –βέβαια κανείς δεν υπήρξε «δίπλα», η συμπόρευση ήταν «υπό»!…– δεν θα σοκάρει.

Το τρίτο στοιχείο είναι η ανάγνωση της εποχής μέσα στην οποία κινείται και –δική μας η έκφραση– όπου προσπαθεί να επιπλεύσει ο Κανελλόπουλος. Η παρακολούθηση των γεγονότων, της διαδοχής στον χρόνο και της σημασίας τους λειτουργεί σαν φόντο για την παρακολούθηση των αντιθέσεων και των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η φιγούρα αυτή, πολιτική αλλ’ ωστόσο και ανθρώπινη. Πώς τον άνθρωπο, τον δημόσια κινούμενο, τον πολιτικό οδηγεί η δυναμική των γεγονότων προς τα οποία προσπαθεί να αναμετρηθεί· ενώ θεωρεί ότι τα συνδιαμορφώνει, αυτά τον παρασύρουν…

Το τελευταίο στοιχείο, πάντως έχει μια διαφορετική σημασία. Θα τολμούσαμε να πούμε σπάνια. Ο Μελετόπουλος είχε γνωρίσει από κοντά τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τον θαύμασε ως κοινωνιολόγο, αισθάνθηκε γοητευμένος από τον διανοούμενο, προφανώς και είχε μιλήσει διεξοδικά μαζί του (στην Κηφισιά, στο «τυφλό» μικρό γραφείο της οδού Ξενοκράτους), είχε εντυπωσιασθεί όταν, διδακτορικός στη Γενεύη, ωθήθηκε από καθηγητή του να τον πάρει ως θέμα μελέτης αντί για… τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Ωστόσο, δεν του ξέφυγε η γραφή όχι απλώς προς αγιογραφία, αλλ’ ούτε καν προς συγκράτηση της αυστηρότητας της κρίσης ενώπιον της ιστορίας.

Α.Δ.ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΙΔΗΣ