Η κλιματική αλλαγή θα αλλάξει τον τόπο πολλών καλλιεργειών: κέρδη για κάποιους, ζημιές για άλλους

 

Οι εκτάσεις που αξιοποιούνται για την παραγωγή τροφίμων αυξάνονται με το πέρασμα των αιώνων. Μετά το 1700 και μέχρι σήμερα, οι εκτάσεις αροτραίας καλλιέργειας και βοσκοτοπιών έχουν πενταπλασιασθεί. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της αύξησης προέκυψε προς τα μέσα του 20ού αιώνα. Από τη δεκαετία του ‘60 πλέον, η ευρύτερη χρήση των χημικών λιπασμάτων, η ανάπτυξη παραγωγικότερων ποικιλιών σιτηρών και ρυζιού, μαζί και με τη βελτιωμένη πρόσβαση στην άρδευση, τα εντομοκτόνα και στην εκμηχάνιση της γεωργίας είναι αυτό που έδωσε στους γεωργούς τη δυνατότητα να αξιοποιούν πολύ καλύτερα τη γη την οποία ήδη καλλιεργούσαν. Σε πιο πρόσφατες δεκαετίες, τεχνολογίες όπως οι παρεμβάσεις στο γονιδίωμα και η βελτίωση χρήσης των μεγάλων δεδομένων συνέβαλαν σε ακόμη μεγαλύτερες αποδόσεις. […] Τώρα, η κλιματική αλλαγή μπορεί να μετατρέψει σε κέρας της Αμάλθειας περιοχές που κάποτε ήταν παγωμένες και απέκλειαν τη γεωργική παραγωγή. Ταυτόχρονα όμως μπορεί να βλάψει σοβαρά περιοχές που σήμερα τρέφουν εκατομμύρια ανθρώπων.

Η αύξηση της θερμοκρασίας, που άρχισε να επιταχύνεται στα τέλη του 20ού αιώνα, επιβράδυνε τη βελτίωση της παραγωγικότητας, χωρίς όμως και να την ανακόψει. Πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου Κορνέλ έχει υπολογίσει ότι από το 1971 και μετά η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή έχει περιορίσει κατά το ένα πέμπτο την αύξηση της παραγωγικότητας της γεωργίας.

Σύμφωνα με τον Άριελ Ορτίθ-Μπόμπεα (εκ των συντακτών της έρευνας), ο «αντίθετος άνεμος» που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή για τη γεωργία συνεχώς θα ισχυροποιείται πλέον. Η ευαισθησία της παραγωγικότητας της γεωργίας επιτείνεται με την άνοδο των θερμοκρασιών. Με άλλα λόγια, κάθε πρόσθετο κλάσμα βαθμού Κελσίου πλήττει την αγροτική παραγωγή περισσότερο απ’ όσο το προηγούμενο. Αυτό είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικό για εκείνους τους παραγωγούς τροφίμων που βρίσκονται σε ήδη θερμές περιοχές του πλανήτη, όπως είναι οι τροπικοί. Μια άλλη έρευνα προβλέπει ότι κάθε επιπλέον βαθμός αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας θα σήμαινε μείωση των στρεμματικών αποδόσεων του καλαμποκιού κατά 7,4%, των αποδόσεων σιταριού κατά 6% και ρυζιού κατά 3,2%. Αυτά τα τρία προϊόντα αποδίδουν σχεδόν τα 2/3 του συνόλου των θερμίδων που καταναλίσκονται σήμερα.

Στις επερχόμενες δεκαετίες, τα στόματα που θα πρέπει να βρουν τροφή θα πληθύνουν. Ερευνητική μονάδα στις ΗΠΑ (Ινστιτούτο για Μετρήσεις και Αξιολόγηση θεμάτων Υγείας) εκτιμά ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός θα αυξηθεί από τα σημερνά 7,8 δισεκατομμύρια σε 9,7 δισ. ανθρώπων μέχρι το 2064 – από κει και πέρα θα αρχίσει να υποχωρεί. Η μεσαία τάξη, που σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες του κόσμου αυξάνεται, απαιτεί μεγαλύτερη ποικιλία φαγητού – αλλά και μεγαλύτερες ποσότητες.

Αυτό δείχνει τη σημασία που θα έχει για τις καλλιεργούμενες εκτάσεις η κλιματική αλλαγή σε παγκόσμια κλίμακα. Όσο θα επεκτείνονται οι τροπικές ζώνες τόσο θα μεταβάλλεται η παρουσία βροχοπτώσεων στις υποτροπικές. Η ταχύτερη θέρμανση των πόλων θα δημιουργήσει σημαντική και γρήγορη διεύρυνση των γαιών σε μεγάλα γεωγραφικά πλάτη. Οι περιοχές του βορρά της Αμερικής καθώς και της Κίνας θερμαίνονται με διπλάσιο τουλάχιστον ρυθμό απ’ όσο ο παγκόσμιος μέσος όρος. Και οι καλλιέργειες αρχίζουν να μετακινούνται αντιστοίχως προς βορράν.

Μελέτη του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Κολοράντο –δημοσιεύθηκε το 2020 στο περιοδικό Nature– παρατήρησε σημαντικές μεταβολές μεταξύ 1973 και 2012 στην κατανομή πολλών καλλιεργειών που βασίζονται στις βροχοπτώσεις, καθώς οι καλλιεργητές άρχισαν να διαφοροποιούν τις αποφάσεις τους σχετικά με το τι θα καλλιεργούν και πού. Για παράδειγμα, η καλλιέργεια καλαμποκιού πέρασε από τα νοτιοανατολικά των ΗΠΑ στις άνω μεσοδυτικές Πολιτείες. Το σιτάρι μετακινήθηκε τόσο ουσιαστικά προς βορράν (με τη βοήθεια νέων μεθόδων άρδευσης), ώστε προσπέρασε την τάση θέρμανσης της ατμόσφαιρας: οι θερμότερες περιοχές καλλιέργειάς του είναι ψυχρότερες από τις θερμότερες περιοχές όπου το συναντούσε κανείς το 1976. Η σόγια καλύπτει σήμερα το 65% του συνόλου πρωτεϊνών που καταναλίσκουν τα ζώα εκτροφής. Η καλλιέργεια της θαυματουργής σόγιας κινήθηκε ταυτόχρονα προς βορρά και προς νότο, καθώς νέες ποικιλίες της και νέες μέθοδοι καλλιέργειας επέτρεψαν επέκτασή της στις τροπικές περιοχές. Επίσης, οι περιοχές όπου υπάρχει συγκομιδή ρυζιού στην Κίνα έχει επεκταθεί προς βορρά ήδη από το 1949. Προς βορράν κινήθηκαν επίσης και τα αμπέλια και τα οπωροφόρα. […]

Οι επενδυτές ήδη συγκεντρώνουν εκτάσεις γης από τον Καναδά, ως κίνηση αντιστάθμισης του κλιματικού κινδύνου, που θα τους προκύψει αλλού. Η μεγάλη επενδυτική εταιρεία αγροτικών προϊόντων Westchester διαβλέπει ανάλογες κινήσεις σε πολλά μέρη του κόσμου.

Μετακίνηση των καλλιεργειών

Οι πιο τολμηροί επενδυτές αναζητούν ήδη ευκαιρίες σε περιοχές του κόσμου που μέχρι τώρα δεν επιδέχονταν κανενός είδους καλλιέργεια. Μέχρι στιγμής, μόνον περί το 1/3 των υπερβόρειων περιοχών της υφηλίου –περιοχές με κωνοφόρα που καλύπτουν πελώριες εκτάσεις γης στα νότια του Αρκτικού Κύκλου– εμφανίζουν θερμοκρασίες τέτοιες ώστε εκεί να αντέχουν οι καλλιέργειες των πιο ανθεκτικών σιτηρών, όπως η βρώμη ή το κριθάρι. Το μερίδιο αυτό θα μπορούσε να φτάσει μέχρι το 2099 στα 3/4 του συνόλου, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Scientific Reports. Το ποσοστό των υπερβόρειων εκτάσεων που μπορούν να αντέξουν καλλιέργεια θα φθάσει από 8% σε 41% στη Σουηδία, από 51% σε 89% στη Φινλανδία.

Σημερινή υπερβόρεια περιοχή

Οι προσπάθειες να καλλιεργηθούν οι περιοχές αυτές δημιουργούν ανησυχία σε όσους αποδίδουν αυτοτελή αξία στα υπερβόρεια δάση. Πέραν τούτου, η αποψίλωση των δασών αυτών και η άροση της γης στην οποία βρίσκονται τα δάση αυτά θα απελευθερώσουν άνθρακα. Όμως και πάλι, οι κλιματικές επιπτώσεις δεν θα είναι όσο ευθύγραμμες φαίνονται. Τα δάση του βορρά απορροφούν περισσότερη ηλιακή θερμότητα απ’ όσο η καλλιεργημένη γη, καθώς η τελευταία όταν είναι καλυμμένη από χιόνι αντανακλά περισσότερο φως στο διάστημα (στα δάση, μεγαλύτερο ποσοστό του χιονιού βρίσκεται κάτω από τα δέντρα και δεν φωτίζεται άμεσα). Όσο όμως κι αν η αποψίλωση των υπερβόρειων δασών δεν επιδεινώνει την κλιματική αλλαγή, αυτό δεν σημαίνει και ότι δεν θα επηρεάσει τη βιοποικιλότητα, τις ισορροπίες των οικοσυστημάτων και τις ζωές των κατοίκων των δασών – ιδίως των αυτοχθόνων.

Ορισμένες κυβερνήσεις ήδη σπεύδουν να κεφαλαιοποιήσουν την κλιματική αλλαγή. Στη Ρωσία, εδώ και καιρό οι υψηλές θερμοκρασίες θεωρούνται δώρο της φύσης. Ο πρόεδρος Πούτιν κάποτε είχε καυχηθεί ότι οι θερμοκρασίες αυτές θα βοηθούσαν τους Ρώσους να ξοδεύουν λιγότερο για γούνινα παλτά και να παράγουν περισσότερα δημητριακά. Το 2020 δημοσιεύθηκε «εθνικό σχέδιο δράσης» για την κλιματική αλλαγή, που κατέγραφε τρόπους ώστε η χώρα «να αξιοποιήσει τα πλεονεκτήματα» από την αλλαγή αυτή, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης των καλλιεργειών. Από το 2015 και μετά, η Ρωσία έχει γίνει ο μεγαλύτερος παραγωγός σιταριού παγκοσμίως – κυρίως λόγω των υψηλότερων θερμοκρασιών.

Η ρωσική κυβέρνηση έχει αρχίσει να εκμισθώνει χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα γης στις περιοχές της Άπω Ανατολής σε Κινέζους, Νοτιοκορεάτες και Γιαπωνέζους επενδυτές. Μεγάλο μέρος αυτών των εκτάσεων, που έως τότε παρέμεναν χέρσες, ήδη χρησιμοποιούνται για την παραγωγή σόγιας. Η περισσότερη εξάγεται προς την Κίνα, πράγμα που βοηθά τη χώρα αυτή να απεξαρτηθεί από τις εισαγωγές από ΗΠΑ. Ο αναπληρωτής υπουργός Γεωργίας της Ρωσίας Σεργκέι Λεβίν έχει προβλέψει ότι οι εξαγωγές σόγιας απ’ αυτές τις εκτάσεις στην Άπω Ανατολή μπορεί το 2024 να αποφέρουν μέχρι και 600 εκατ. δολάρια σε αξία – περί το 5πλάσιο του ύψους τους το 2017. Αλλά και στις βορειοανατολικές επαρχίες του Καναδά επιχειρείται η επέκταση της γεωργίας σε περιοχές που μέχρι τώρα καλύπτονταν από δάση. […]

Η κλιματική αλλαγή θα μεταβάλει πέραν αυτών και τα συστήματα βροχοπτώσεων. Κάτι τέτοιο δεν θα υποβοηθήσει κατ’ ανάγκην την καλλιέργεια σε βόρειες περιοχές. Πολλά μέρη όπου οι θερμοκρασίες θα ανέβουν τόσο ώστε να επιτρέπουν την καλλιέργεια μπορεί να καταλήξουν να έχουν ελλείψεις νερού – πλην αν εκεί ενταθούν τα αρδευτικά έργα. Αλλού πάλι μπορεί να υπάρξει υπερβολική ροή νερών. Μην ξεχνούμε ότι τα φυτά δεν είναι τα μόνα που υποβοηθούνται: τα παράσιτα και άλλοι παθογόνοι παράγοντες, που συνήθως εξοντώνονται από τους ψυχρούς χειμώνες, θα αρχίσουν να επεκτείνονται. Υπάρχει, τέλος, και το θέμα της ποιότητας της γης: η καλύτερη βρίσκεται συνήθως σε νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη, όχι στα υπερβόρεια.

 

Δύσκολη η αισιοδοξία

Ορισμένες ανερχόμενες περιοχές για καλλιέργεια βρίσκονται κοντά σε ήδη καθιερωμένα γεωργικά συστήματα. Όμως, το να μετατρέψει κανείς απόμακρες περιοχές της Σιβηρίας, για να πάρουμε ένα και μόνο παράδειγμα, όπου ήδη οι υποδομές βουλιάζουν και διαλύονται λόγω του λιωσίματος των μόνιμα παγωμένων εκτάσεων, αυτό κινδυνεύει να αποδειχθεί αργή και δαπανηρή διαδικασία. Επιπλέον, παρόμοιες απομακρυσμένες εκτάσεις, για να καλλιεργηθούν, θα απαιτήσουν να προσελκυσθεί και να φιλοξενηθεί εκεί πολύ μεγαλύτερο εργατικό δυναμικό. Θα χρειαστεί εν πολλοίς να στηριχθούν σε ξένους μετανάστες – μια προσέγγιση που οι ψηφοφόροι πολλών πλούσιων χωρών δεν συμπαθούν ιδιαίτερα.

Συνολικά, το συμπέρασμα είναι ότι η επέκταση των αγροτικών καλλιεργειών προς βορρά δεν θα προσφέρει και τόσο ισχυρή αντιστάθμιση στη ζημιά που θα επιφέρει στη γεωργία η κλιματική αλλαγή. Οι κοινωνίες που πρόκειται να ωφεληθούν απ’ αυτήν την εξέλιξη είναι κυρίως κοινωνίες ήδη πλουσίων. Οι φτωχότερες περιοχές, που στηρίζονται πολύ περισσότερο στα έσοδα από τις εξαγωγές αγροτικών προϊόντων, αυτές θα πληγούν περισσότερο.

Αν τα είδη διατροφής είναι να παραμείνουν σε αφθονία, ποικιλία και με προσιτές τιμές (πράγμα που ισχύει σήμερα), τότε θα χρειαστούν πολύ ευρύτερες προσαρμογές. Αυτές θα πρέπει να συμπεριλάβουν την προσπάθεια να υπάρξουν καλλιέργειες πιο ανθεκτικές στις υψηλότερες θερμοκρασίες, π.χ. με προόδους στην πιο προωθημένη αναπαραγωγή φυτικών ειδών, με τη βελτίωση της άρδευσης και την ανθεκτικότητα στις ακραίες καιρικές συνθήκες. Επίσης, θα χρειαστεί πλούσιες και φτωχές χώρες να καταστήσουν θέμα προτεραιότητας τον περιορισμό της σπατάλης φαγητού (ο FAO υπολογίζει ότι περισσότερο από το 1/3 του διαθέσιμου φαγητού πετιέται).

Αλλιώς, θα έχουμε έναν κόσμο φτωχότερο και πιο πεινασμένο από σήμερα – και φτωχότερο απ’ όσο θα ήταν εφικτό.