Το σύγχρονο περιεχόμενο της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης

Μια ιστορική αναδρομή

Του Αντώνη Κεφαλά

Ιστορικά, η εταιρική κοινωνική ευθύνη (ΕΚΕ) έχει την πηγή της στη Βιομηχανική Επανάσταση. Κυρίως με τη μορφή της βελτίωσης των συνθηκών εργασίας. Άγγλοι όπως oι Hargreaves, Crompton, Arkwright και αργότερα Γάλλοι όπως οι Godin, Peugeot, Schneider επέλεξαν να έχουν αεριζόμενο περιβάλλον και καθαριότητα, εισήγαγαν τις βάρδιες εργασίας και απαγόρευσαν την απασχόληση ανηλίκων.

Αυτά τα πρώτα βήματα οδήγησαν στην εποχή της φιλανθρωπίας. Από τη φύση τους οι αγορές του 19ου και του 20ου αιώνα ήταν επικεντρωμένες στο άτομο – ήταν η εποχή του καπιταλισμού χωρίς περιορισμούς. Παρά ταύτα, το θέμα των μη προνομιούχων δεν πέρασε απαρατήρητο. Επιχειρηματίες όπως οι Ascot, Carnegie, Hudson, Rockefeller στις ΗΠΑ, οι Ashton, Cadbury, Dudley, Green, Morris στην Αγγλία, έκτισαν σύγχρονα εργοστάσια και έφτιαξαν φιλανθρωπικά ιδρύματα που επιδίωκαν να βοηθήσουν τους φτωχούς και ταυτόχρονα να προωθήσουν τις τέχνες.

Τα κίνητρα δεν ήταν πάντα άδολα, βέβαια. Η βελτίωση των συνθηκών εργασίας αύξανε την παραγωγικότητα και υπονόμευε τα συνδικάτα. Μείωνε, επίσης, τη φορολογία στα κέρδη και επέτρεπε στους θιασώτες της ελεύθερης αγοράς να ισχυριστούν ότι τα κατάφερναν καλύτερα από το κράτος στη φροντίδα των φτωχών.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πρακτική της ΕΚΕ πέρασε σε δεύτερη μοίρα. Αυτό ήταν αποτέλεσμα της υιοθέτησης της κεϊνσιανής οικονομικής πολιτικής σε συνδυασμό με τις πολιτικές του Beveridge, που οδήγησαν στη δημιουργία του κοινωνικού κράτους. Ο Κeynes επισήμανε ότι καθώς οι ελεύθερες αγορές δεν ήταν αποτελεσματικές στην καταπολέμηση της ανεργίας και της ύφεσης, ήταν δουλειά του κράτους να επέμβει και με τη χρήση δημοσιονομικής πολιτικής να αυξήσει τη συνολική ζήτηση – οπότε και την απασχόληση και την ανάπτυξη. Η ανάπτυξη μπορούσε έτσι να χρηματοδοτήσει το κοινωνικό κράτος – οπότε, ο καπιταλισμός αποκτούσε ένα ανθρώπινο πρόσωπο. Η επανάσταση του Κeynes κατέρριψε τον μύθο της ελεύθερης αγοράς και ταυτόχρονα έσωσε το καπιταλιστικό σύστημα. Με την έννοια αυτή ήταν τόσο οικονομική όσο και πολιτική επανάσταση: το σύστημα μπορούσε να αντιμετωπίσει τους κύκλους οικονομικής συγκυρίας και να προσφέρει την ευκαιρία της πλήρους απασχόλησης του εργατικού δυναμικού.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΚΕ πήρε τη μορφή δημοσίων σχέσεων και της προσωπικής προβολής του επιχειρηματία. Το κράτος του Keynes έδινε τα χρήματα και το κοινωνικό κράτος του Beveridge φρόντιζε τους μη προνομιούχους. Ο επιχειρηματικός κόσμος μπορούσε να ασχοληθεί μόνο με τον εαυτό του.

Η εικόνα άλλαξε με τις δύο κρίσεις πετρελαίου, την εμφάνιση του στασιμοπληθωρισμού, τις χρηματοπιστωτικές κρίσεις και τις αρνητικές δημογραφικές τάσεις. Μαζί οδήγησαν στην επαναφορά της θεωρίας των ελεύθερων αγορών, διότι κατά τη λογική της επανάστασης που ονομάστηκε Reagan-Thatcher το κράτος δεν πρόσφερε πλέον λύσεις – ήταν μέρος του προβλήματος και ο ρόλος του όφειλε πλέον να περιοριστεί.

Ταυτόχρονα, περιορίστηκε και ο ρόλος του κοινωνικού κράτους. Η διαφθορά του καπιταλισμού από την προσήλωση στα βραχυχρόνια κέρδη και οι ακρότητες του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος εγκλώβισαν την ΕΚΕ σε εξαιρετικά στενά όρια. Πολύ απλά, και με τον κίνδυνο της απλοποίησης, η ΕΚΕ είναι αποδεκτή και υιοθετείται από μια επιχείρηση μόνο αν οδηγεί ταυτόχρονα σε άνοδο των κερδών.

Αυτό το μοντέλο κυριάρχησε στα χρόνια 1985-2010. Η κρίση του 2008/9 το υπονόμευσε. Η πανδημία του 2019 το έχει σχεδόν θάψει. Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να αποτελέσει την ταφόπετρά του.

Η σύγχρονη μορφή της ΕΚΕ

Το μέγα πρόβλημα του καπιταλισμού-καζίνο που έχει κυριαρχήσει τα τελευταία 30 χρόνια είναι ότι έχασε πλέον το ανθρώπινο πρόσωπό του. Με απαράμιλλη σκληρότητα εμμένει στην πολιτική της μεγιστοποίησης των βραχυχρόνιων κερδών – με αποτέλεσμα την τεράστια αύξηση των ανισοτήτων κάθε μορφής: στο εισόδημα, στην απασχόληση, στην υγεία, στη ζωή, στον θάνατο.

Η ΕΚΕ έχει έρθει ξανά στο προσκήνιο και μάλιστα με έμφαση και σε ρόλο πρωταγωνιστή. Στηρίζεται στα 17 κριτήρια-στόχους ESG (Environmental, Social, and Governance) του ΟΗΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη, καθώς και στις 10 αρχές του Global Compact.

Θεωρητικά, τα ESG αποτελούν την ιερά βίβλο του συνειδητοποιημένου επιχειρηματικού κόσμου.

Στην πράξη η επιρροή τους είναι περιορισμένη, πολύ συχνά καταστρατηγούνται και σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται ως φερετζές – δηλαδή μια εταιρεία εμφανίζεται στην πράξη να υιοθετεί τη φιλοσοφία ενός ή περισσότερων κριτηρίων ESG, αλλά στην πραγματικότητα καταστρατηγεί κάποια άλλα, ή και στο ένα που εμφανίζεται προσηλωμένη έχει τελικά αρνητικό καθαρό αποτέλεσμα.

Η πρακτική αυτή αποδίδεται με τον όρο greenwashing και είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη σε σχέση με την κλιματική αλλαγή. Μια εταιρεία, δηλαδή, εμφανίζει μόνο τις θετικές ενέργειές της και την επίδρασή της στο αποτύπωμα άνθρακα, ενώ άλλες δραστηριότητές της (δικές της ή θυγατρικών εταιρειών της) μένουν μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας διότι φέρνουν το αντίθετο αποτέλεσμα – δηλαδή με τη δράση τους αυξάνουν το αποτύπωμα άνθρακα.

Στην ίδια λογική του greenwashing τοποθετείται η πολιτική πολλών εταιρειών να πετυχαίνουν πράγματι τους στόχους στον τομέα της κλιματικής αλλαγής με σαφές το κόστος που ενέχει η πολιτική τους και, ταυτόχρονα, να επενδύουν σε εταιρείες πετρελαίου και εξορύξεων με κέρδη πολλαπλάσια του κόστους που έχουν υποστεί για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Τα κριτήρια ESG έχουν ένα μειονέκτημα ακόμη. Επειδή παρουσιάζονται ως 17 στόχοι, ως έναν βαθμό κάπως ασύνδετοι, δίνεται η ευχέρεια σε πολλές εταιρείες να τα αντιμετωπίσουν ως μενού αλά καρτ – διαλέγουν ως στόχο αυτά που τις βολεύει ή και τις συμφέρει. Τα 17 ESG, βέβαια, αποτελούν ένα συνεκτικό σύνολο που όλα μαζί ορίζουν την έννοια και την πράξη της βιώσιμης ανάπτυξης.

Ένα τρίτο πρόβλημα είναι πως σε σχέση με τα σύγχρονα προβλήματα όλα τα ESG δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ισότιμα. Προεξέχον είναι το θέμα της ανισότητας. Μια ανάλυση των ESG δείχνει ότι τα πρώτα 5 αναφέρονται ουσιαστικά στο πρόβλημα αυτό – που σήμερα τυχαίνει να είναι η υπ’ αριθμόν ένα πρόκληση του καπιταλισμού.

 Η αντίδραση της συνειδητοποιημένης παγκόσμιας επιχειρηματικής κοινότητας

Ένα σημαντικό μέρος της παγκόσμιας επιχειρηματικής κοινότητας έχει αναγνωρίσει αυτά τα προβλήματα με τα ESG και πιέζει για την καθιέρωση προτεραιοτήτων. Πολύ απλά, μερικά θα πρέπει να θεωρούνται πιο σημαντικά από άλλα και να δίνεται προτεραιότητα στην υιοθέτησή τους.

Η θέση αυτή πηγάζει ακριβώς από τη συνειδητοποίηση πως ο καπιταλισμός-καζίνο έχει διευρύνει τις ανισότητες σε βαθμό που κινδυνεύουν η κοινωνική συνοχή, η πολιτική σταθερότητα, η ίδια η δημοκρατία.

Τα διεθνή think tank και τα καλύτερα πανεπιστήμια στον κόσμο ασχολούνται τούτη την εποχή με την αλλαγή που πρέπει να επέλθει στο καπιταλιστικό σύστημα. Οι τίτλοι που χρησιμοποιούνται από κορυφαίους καθηγητές καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα από «reimagining capitalism in a world on fire» και «a moonshot guide to changing capitalism» μέχρι το «the economics of belonging» και «reshaping capitalism to drive real change». Πρόκειται για σοβαρά βιβλία γραμμένα από διεθνώς αναγνωρισμένους καθηγητές.

Οι συνειδητοποιημένοι επιχειρηματίες έχουν υιοθετήσει αυτή τη γραμμή και τη στηρίζουν με λόγια και χρήματα. Κατανοούν, δηλαδή, πως το συμφέρον τους είναι να αποκτήσει ξανά ο καπιταλισμός το ανθρώπινο πρόσωπο που είχε την περίοδο 1945-1975, όταν πολέμησε την ανισότητα και οδήγησε τον κόσμο σε εποχή ειρήνης και ανάπτυξης για τους πολλούς. Για τους λόγους αυτούς πολλές κορυφαίες πολυεθνικές υιοθετούν πολιτικές ΕΚΕ που μάχονται την ανισότητα – άμεσα και έμμεσα.

Η σύνθεση που κάνουν τα Ιδρύματα

Το Democracy & Culture Foundation (DCF) οργανώνει κάθε χρόνο σε συνεργασία με τους NYTimes το Athens Democracy Forum (ADF), με την παρουσία κορυφαίων πολιτικών, ακαδημαϊκών και επιχειρηματιών – αλλά επίσης και πολλών νέων, μεταξύ των οποίων μετανάστες και ακτιβιστές.

Ένα βασικό συμπέρασμα που προέκυψε από το ADF του 2020 ήταν ότι η προσπάθεια να επανακτήσει ο καπιταλισμός το ανθρώπινο πρόσωπο του: (α) πρέπει να γίνει με την ταυτόχρονη συμμετοχή του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα (δηλαδή κράτους και επιχειρήσεων) και (β) στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται η μανία για τη μεγιστοποίηση των βραχυχρόνιων κερδών.

Στη βάση αυτή το DCF επισήμανε την ανάγκη να αποκτήσουν ισχύ κατά προτεραιότητα τα ESG που αφορούν την καταπολέμηση των ανισοτήτων – ώστε με τον τρόπο αυτό να μεταρρυθμιστεί ξανά το καπιταλιστικό σύστημα.

Μετά από δουλειά αρκετών μηνών δημιουργήθηκε και γράφτηκε το Athens Charter for Business. Πρόκειται για ένα κείμενο 3 σελίδων όπου προεξέχουσα θέση έχουν 10 αρχές που οφείλει να υιοθετήσει η σύγχρονη επιχείρηση προκειμένου να στηρίξει τη βιώσιμη ανάπτυξη, να συνεισφέρει καθοριστικά στην αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων και να στηρίξει την προσπάθεια αναμόρφωση του συστήματος.

Αυτές οι δέκα αρχές καθορίζουν τη μορφή της σύγχρονης εταιρικής κοινωνικής ευθύνης.

Το Athens Charter for Business θα παρουσιαστεί στο ADF του 2021 (29/9-3/10) στην Αθήνα. Έχει ζητηθεί η στήριξη του πολιτικού και του κυβερνητικού κόσμου, καθώς και οργανισμών και μεγάλων επιχειρήσεων.

Στόχος είναι να εμφανιστεί η Ελλάδα και ειδικά η Αθήνα ως η μήτρα από την οποία γεννάται ένας νέος κώδικας συμπεριφοράς της επιχείρησης, ένα νέο σύστημα αξιών – με παγκόσμια απήχηση και εμβέλεια.