Η άνοδος του ηλεκτρονικού χρήματος

Έφθασε η ώρα των ψηφιακών νομισμάτων με ευθύνη

κυβερνήσεων: ένα μεγάλο ρίσκο, το οποίο αξίζει να αναληφθεί

Η τεχνολογική αλλαγή ανατρέπει τα πάντα στον χώρο των χρηματοπιστωτικών. Το Bitcoin από έμμονη ιδέα αναρχικών πνευμάτων έχει καταλήξει να αποτελεί μια κατηγορία ενεργητικού με συνολική αξία 1 τρισεκατομμύριων δολαρίων, ενώ πολλοί διαχειριστές αμοιβαίων κεφαλαίων το θεωρούν απαραίτητο για κάθε ισορροπημένο χαρτοφυλάκιο. Στην Ουόλ Στριτ, σμήνη υπευθύνων διαδικτυακών συναλλαγών με εξαιρετικά βραχυπρόθεσμο ορίζοντα έχουν φθάσει να αποτελούν ισχυρή δύναμη. Το PayPal έχει ήδη 392 εκατομμύρια χρηστών, πράγμα που δείχνει ότι οι ΗΠΑ αρχίζουν να πλησιάζουν τους κινεζικούς γίγαντες ψηφιακών πληρωμών. Πλην όμως, εκείνη η διατάραξη που έχει λιγότερο παρατηρηθεί στο σύνορο που υπάρχει μεταξύ τεχνολογίας και χρηματοπιστωτικού τομέα μπορεί να αναδειχθεί η πλέον επαναστατική· πρόκειται για τη δημιουργία κρατικών ψηφιακών νομισμάτων, που βασικά θα επιτρέπουν στον μέσο πολίτη να καταθέτει τα κεφάλαιά του σε μια κεντρική τράπεζα παρακάμπτοντας τις συμβατικές τράπεζες.

Αυτά τα νέα «κυβερνοκέρματα» αποτελούν νέα μετενσάρκωση του χρήματος. Δίνουν την υπόσχεση καλύτερης λειτουργίας του χρηματοπιστωτικού συστήματος, πλην όμως μετακινούν ταυτόχρονα εξουσία από τα άτομα στο κράτος, μεταβάλλουν τις γεωπολιτικές ισορροπίες και φέρνουν αλλαγές στην κατανομή και τη διαθεσιμότητα των κεφαλαίων. Θα πρέπει να τα προσεγγίσουμε με αισιοδοξία – αλλά και με ταπεινότητα.

Oι επιχειρήσεις οι οποίες τρέχουν χρηματοπιστωτικές «πλατφόρμες» έχουν ήδη 3 δισεκατομμύρια πελατών, που χρησιμοποιούν εφαρμογές πληρωμών ή ηλεκτρονικά πορτοφόλια: δίπλα στην PayPal και άλλες εταιρείες όπως η Ant Group, η Grap ή η Mercado, βρίσκουμε ριζωμένες επιχειρήσεις όπως η Visa, ή πάλι φιλοδοξίες εταιρειών της Σίλικον Βάλεϊ, όπως του Facebook.

Το επόμενο βήμα είναι τα ψηφιακά νομίσματα με ευθύνη κυβερνήσεων ή κεντρικών τραπεζών: αυτά όμως παρουσιάζουν την πρόσθετη ιδιαιτερότητα ότι θα συγκεντρώσουν πρόσθετη ισχύ στα χέρια του κράτους, αντί να τη διαχέουν μέσω δικτύων ή να την εκχωρούν σε ιδιωτικά μονοπώλια. Η ιδέα που υπάρχει πίσω απ’ αυτήν την εξέλιξη είναι απλή: αντί κανείς να διαθέτει λογαριασμούς σε μια εμπορική τράπεζα, θα τους έχει απευθείας σε μια κεντρική τράπεζα, με μια εφαρμογή διεπαφής του τύπου της Alipay ή της Venmo. Θέλετε να ψωνίσετε μια πίτσα ή να ξελασπώσετε το παιδί σας που έμεινε ταπί; Δεν χρειάζεται να περάσετε από το call centre της Citigroup ή να πληρώσετε την αμοιβή της Mastercard: η FED ή η κεντρική τράπεζα της χώρας σας θα είναι εδώ, έτοιμες να σας εξυπηρετήσουν.

 

Η μεταμόρφωση των κεντρικών τραπεζών

Αυτή η μεταμόρφωση των κεντρικών τραπεζών από αριστοκράτες του χρηματοπιστωτικού συστήματος σε χρήσιμους χειρώνακτες μπορεί να ακούγεται απόμακρη προοπτική – όμως πρόκειται για κάτι που ήδη συντελείται. Πάνω από 50 νομισματικές αρχές, που αναμεταξύ τους αντιπροσωπεύουν τη μεγάλη πλειοψηφία του παγκόσμιου ΑΕΠ, διερευνούν τις δυνατότητες των ψηφιακών νομισμάτων. Οι Μπαχάμες έχουν ήδη εκδώσει ψηφιακό νόμισμα. Η Κίνα προχωρεί σε πιλοτική εφαρμογή με τη συμμετοχή 500.000 ιδιωτών. Η ΕΕ θέλει να αποκτήσει ψηφιακό ευρώ σε ορίζοντα 2025, η Μεγάλη Βρετανία σχημάτισε ειδική ομάδα έργου για τον σκοπό αυτό, ενώ οι ΗΠΑ –η ηγεμονική δύναμη στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα– χτίζει ένα θεωρητικό ψηφιακό δολάριο.

Ένας λόγος που κινεί τις πρωτοβουλίες των κυβερνήσεων και των κεντρικών τραπεζών είναι ο φόβος τους μήπως χάσουν τον έλεγχο των πραγμάτων. Σήμερα, οι κεντρικές τράπεζες χρησιμοποιούν δεσμευτικά το τραπεζικό σύστημα προκειμένου να ξεδιπλώσουν τη νομισματική τους πολιτική. Άμα πληρωμές, καταθέσεις και δάνεια μετακινηθούν από τις τράπεζες σε ψηφιακούς χώρους υπό ιδιωτική διαχείριση, τότε οι κεντρικές τράπεζες θα χρειαστεί να παλεύουν προκειμένου να διαχειρίζονται τον κύκλο της οικονομίας και να κάνουν ενέσεις κεφαλαίων στο σύστημα σε φάσεις κρίσης. Επίσης, τα ιδιωτικά δίκτυα χωρίς εποπτεία θα μπορούσαν να καταντήσουν Άγρια Δύση όσον αφορά περιπτώσεις απάτης η κατάχρησης προσωπικών δεδομένων.

Ένα άλλο κίνητρο είναι η προσδοκία δημιουργίας ενός καλύτερου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Ιδανικά, το χρήμα εξασφαλίζει αξιόπιστη αποθήκευση αξίας, αποτελεί σταθερή μονάδα υπολογισμού και λειτουργεί ως αποτελεσματικό μέσο πληρωμών. Σε όλα αυτά, το χρήμα, όπως λειτουργεί σήμερα, έχει να δείξει ανάμεικτες επιδόσεις. Οι καταθέτες, στο μέτρο που δεν είναι εγγυημένα τα κεφάλαιά τους, υποφέρουν όταν κάποιες τράπεζες χρεοκοπούν· το Bitcoin δεν γίνεται ευρύτερα δεκτό στις συναλλαγές· οι χρεώσεις των πιστωτικών καρτών είναι ακριβές. Αν υπάρξουν κρατικά ψηφιακά νομίσματα, οι δικές τους επιδόσεις θα είναι υψηλές, καθώς θα έχουν την εγγύηση του κράτους και θα χρησιμοποιούν φθηνό, συγκεντρωτικό σύστημα πληρωμών.

Αποτέλεσμα: τα κυβερνοκέρματα θα περιέκοπταν το λειτουργικό κόστος του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος, το οποίο καταλήγει να είναι ύψους 350 δολαρίων/έτος για κάθε άνθρωπο που ζει στον πλανήτη μας. Κάτι τέτοιο θα καθιστούσε προσβάσιμο το χρηματοπιστωτικό σύστημα και στα 1,75 δισ. ανθρώπων που σήμερα δεν διαθέτουν καν τραπεζικό λογαριασμό. Τα κρατικά ψηφιακά νομίσματα θα διεύρυναν επίσης την εργαλειοθήκη που θα είχαν στη διάθεσή τους οι κυβερνήσεις, π.χ. δίνοντάς τους τη δυνατότητα να προβαίνουν σε άμεσες πληρωμές προς τους πολίτες ή να περικόπτουν τα επιτόκια κάτω από το μηδέν. Για τους κοινούς χρήστες του συστήματος πάλι, η ελκυστικότητα ενός δωρεάν, ασφαλούς, άμεσου και γενικευμένου συστήματος πληρωμών είναι προφανής.

Ακριβώς αυτή η ελκυστικότητα, όμως είναι που δημιουργεί και κινδύνους. Αν δεν τους τεθούν όρια, τα κυβερνοκέρματα θα μπορούσαν να καταστούν συντόμως η κυρίαρχη δύναμη στον χρηματοπιστωτικό χώρο, ιδίως άμα οι επιπτώσεις της δημιουργίας ισχυρού δικτύου από μέρους τους καταστήσουν για τους πολίτες δύσκολο το να μην συμμετάσχουν στη χρήση του. Αυτό με τη σειρά του θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει το τραπεζικό σύστημα, αφού αν ιδιώτες και επιχειρήσεις καταλήξουν να καταθέτουν τα κεφάλαιά τους στις κεντρικές τράπεζες, τότε οι εμπορικές τράπεζες θα χρειαστεί να βρουν άλλες πηγές χρηματοδότησης ώστε να συνεχίσουν να παρέχουν δάνεια.

Αν οι εμπορικές τράπεζες χάσουν σημαντική χρηματοδότηση, κάποιος άλλος θα χρειαστεί να αναλάβει τον δανεισμό που τροφοδοτεί τη δημιουργία επιχειρήσεων. Κάτι τέτοιο όμως εγείρει το δυσάρεστο ενδεχόμενο η κατανομή των πιστώσεων να αρχίσει να επηρεάζεται από γραφειοκράτες. Σε στιγμές κρίσης, μια απότομη φυγή καταθετών προς τις κεντρικές τράπεζες θα μπορούσε να φέρει τραπεζικό πανικό.

Πέραν όλων αυτών, άμα αρχίσουν να επικρατούν, τα κυβερνοκέρματα θα μπορούσαν να λειτουργήσουν στη λογική ενός Panopticon, δηλαδή μηχανισμού συνολικής επιτήρησης των πολίτων από το κράτος. Φαντασθείτε για μια στιγμή το ενδεχόμενο επιβολής ψηφιακών προστίμων για κακές συμπεριφορές. Επίσης, θα μπορούσαν να υπάρξουν γεωπολιτικές επιπτώσεις, καθώς θα είχαν δημιουργηθεί νέοι δίαυλοι για διασυνοριακές πληρωμές καθώς και εναλλακτικές από το δολάριο – που συνεχίζει να αποτελεί το αποθεματικό νόμισμα για όλο τον κόσμο, καθώς και κεντρικό στοιχείο της διεθνούς επιρροής των ΗΠΑ: η κυριαρχία του δολαρίου βασίζεται εν μέρει στις ανοιχτές αμερικανικές κεφαλαιαγορές και την προστασία των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, στοιχεία που δεν μπορεί να ανταγωνισθεί η Κίνα. Όμως, η ίδια αυτή κυριαρχία στηρίζεται και στα υφιστάμενα συστήματα πληρωμών, σε συμβατικές συμφωνίες τιμολόγησης, καθώς και στην αδράνεια – μια κατάσταση που εύκολα επιδέχεται διατάραξη. Τέλος, οι μικρότερες χώρες φοβούνται ότι, αντί να χρησιμοποιούν το τοπικό τους νόμισμα, οι άνθρωποι θα μετακινούνταν σε ξένα ψηφιακά νομίσματα, δημιουργώντας χάος.

 

Νέο χρήμα, νέα προβλήματα

Το εύρος αυτών των ευκαιριών και των προβλημάτων μπορεί να σαστίσει τον παρατηρητή. Είναι χαρακτηριστικό το πώς, ήδη, οι αυταρχικές ηγεσίες της Κίνας, που θεωρούν την άσκηση ελέγχου υπέρτατη αξία, περιορίζουν τη χρήση του ψηφιακού γιουάν και την επέκταση πλατφορμών όπως είναι η Ant. Οι ανοιχτές κοινωνίες καλά θα έκαναν να προχωρήσουν με προσεκτικά βήματα, π.χ. θέτοντας οροφή στους λογαριασμούς ψηφιακών νομισμάτων.

Τόσο οι κυβερνήσεις όσο και οι επιχειρήσεις του χρηματοπιστωτικού τομέα χρειάζεται να ετοιμάζονται για τη μακροπρόθεσμη μεταβολή του τρόπου λειτουργίας του χρήματος: θα πρόκειται για ένα άλμα τόσο σημαντικό, όσο ήταν εκείνο που έφερε τα μεταλλικά κέρματα ή το άλλο που καθιέρωσε τις πιστωτικές κάρτες. Αυτό προϋποθέτει την ισχυροποίηση των κανόνων προστασίας των προσωπικών δεδομένων, μεταρρύθμιση του τρόπου λειτουργίας των κεντρικών τραπεζών και προετοιμασία των εμπορικών τραπεζών για έναν λιγότερο κεντρικό ρόλο στο μέλλον. Τα κρατικά ψηφιακά νομίσματα θα αποτελέσουν το επόμενο μεγάλο χρηματοπιστωτικό πείραμα που υπόσχονται να έχουν πολύ ευρύτερες συνέπειες από το ταπεινό ΑΤΜ που γνωρίζουμε.