Οικονομική Επιθεώρηση, Ιούνιος 2021, τ. 1007

EΛΛΑΔΑ 1821-2021 του Γιώργου Βαϊλάκη

Ευγένιος Ευγενίδης: Ο κοσμοπολίτης ευεργέτης

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μερικές από τις προσωπικότητες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση του νέου κράτους, αξιοποιώντας υλικό από το Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν του Κωνσταντίνου Βοβολίνη, ένα πεντάτομο έργο αναφοράς με 400 βιογραφίες

Εκτός από επιτυχημένος εφοπλιστής και επιχειρηματίας, πολυμήχανος έμπορος ξυλείας, αντιπρόσωπος και ιδιοκτήτης διεθνών ναυτιλιακών γραμμών και πολίτης του κόσμου, με τις δραστηριότητές του διάσπαρτες ανά την υφήλιο, ήταν πάντοτε πολυπράγμων, επινοητικός και πρωτοπόρος. Πάνω απ’ όλα, όμως, διέθετε σε περίσσεια μια σπάνια ικανότητα: να βλέπει καθαρά τις ευκαιρίες μέσα στις κάθε λογής αντιξοότητες. Και όταν όλα υπαινίσσονταν το τέλος, εκείνος απλώς πίστευε ότι είναι πλέον κατάλληλες οι συνθήκες για μια νέα, γεμάτη προσδοκίες, αρχή!

Ξεκίνησε ως έμπορος. Στη ναυτιλία, η καριέρα του διαμορφώθηκε από το ενδιαφέρον του στην οργάνωση μεταφορών και στις διακρατικές συναλλαγές. Στο πλαίσιο της ελληνικής ναυτιλίας, θα ξεχώριζε όσο κανένας άλλος για την επικέντρωσή του στις υπηρεσίες τακτικών γραμμών – όπως εκείνη που συνέδεσε για πρώτη φορά την Ελλάδα με τη Βόρεια και τη Νότια Αμερική. Στη διάρκεια της σταδιοδρομίας του αναγνωρίστηκε για τα επιτεύγματά του – που, μεταξύ άλλων, θα τον κατέτασσαν ανάμεσα στους εθνικούς ευεργέτες. Άλλωστε, υπήρξε ο δημιουργός και ο χορηγός του «Ιδρύματος Ευγενίου Ευγενίδου». Και όχι μόνο…

Ο Ευγένιος Ευγενίδης του Αγαπίου και της Χαρίκλειας, το γένος Αφεντάκη, γεννήθηκε στο Διδυμότειχο του Νομού Έβρου στις 22 Δεκεμβρίου 1882. Ο πατέρας –που ήταν δικαστής στα οθωμανικά δικαστήρια– φρόντισε από νωρίς να λάβει ο γιος του καλή αγωγή και έπειτα από τις εγκύκλιες σπουδές στο Διδυμότειχο τον προέτρεψε να φοιτήσει στην Κωνσταντινούπολη, στη αμερικανική Ροβέρτιο Σχολή. Εκεί θα διακριθεί για την οξεία ευφυΐα του και θα διαμορφωθεί η πολυσχιδής προσωπικότητά του.

Εισαγωγή ξυλείας από τη Σκανδιναβία

Στην ηλικία των 20 ετών βρήκε δουλειά σε μια βρετανική ναυτιλιακή εταιρεία στην Κωνσταντινούπολη, την Doro’s Brothers, και τέσσερα χρόνια αργότερα προσλήφθηκε ως γενικός διευθυντής στον μεγάλο ναυτιλιακό οίκο Reppen. Ήταν μόλις 24 ετών. Αλλά αυτή η επιτυχία δεν τον καθηλώνει στο γραφείο, όπου θα μπορούσε να απολαμβάνει τη σχετική ασφάλεια. Τον ενδιέφερε να αναλάβει ο ίδιος επιχειρηματική δράση. Κάπως έτσι άρχισε να ασχολείται με την εισαγωγή ξυλείας στην Κωνσταντινούπολη από τη Σκανδιναβία. Μάλιστα, είχε την τολμηρή ιδέα να ιδρύσει δικό του μικρό ναυπηγείο στις ακτές του Κεράτιου Κόλπου, όπου και ναυπηγεί 24 φορτηγίδες για να εξυπηρετήσει τα μεγαλεπήβολα επιχειρηματικά του σχέδια.

Στο μεταξύ, η εισαγωγή ξυλείας από τις σκανδιναβικές χώρες και τη Φινλανδία τον έφερε σε επαφή με μια από τις μεγαλύτερες εφοπλιστικές εταιρείες – την περίφημη Μπρόστρομ Κονσέρν, της οποίας τα πλοία ναύλωνε για την ξυλεία που εμπορευόταν. Και ήταν με αφορμή αυτήν τη συνεργασία που συνέλαβε την ιδέα να οργανώσει την ανατολική γραμμή της εταιρείας. Αργότερα εξομολογήθηκε ότι ακόμα και στα σχολικά του χρόνια ονειρευόταν να κερδίσει άφθονο χρήμα, όχι για τον εαυτό του μόνο αλλά για να μπορεί να φαίνεται χρήσιμος στους άλλους.

Η Σουηδική Ανατολική Γραμμή

Μέχρι το 1922 ο Ευγενίδης καθίσταται ένας από τους πλέον αξιόλογους παράγοντες της Κωνσταντινούπολης. Ώσπου έρχεται η Μικρασιατική καταστροφή και αναγκάζεται να φύγει από την Πόλη. Επιλέγει ως έδρα των επιχειρήσεών του τον Πειραιά. Σε αυτήν τη νέα αρχή, το 1923, καταφέρνει και αναλαμβάνει τη γενική για την Ελλάδα πρακτόρευση της Σουηδικής Ανατολικής Γραμμής (Svenska Orient Line). Το οργανωτικό του δαιμόνιο και η επιχειρηματική του ιδιοφυΐα επαληθεύονται μέσα από μια σειρά αλλεπάλληλων επιτυχιών. Η επιμονή του, η εργατικότητά του και η αντοχή του εκπλήσσουν τους πάντες. Το γραφείο του έχει γίνει και το υπνοδωμάτιό του. Δεν αναπαύεται παρά μόνο τόσο ώστε να μπορέσει να εργαστεί ακόμη περισσότερο.

Και, βέβαια, δεν άφηνε τίποτα στην τύχη. Χαρακτηριστικό της ενεργητικότητάς του ήδη από τα πρώτα του βήματα στην Ελλάδα είναι ότι συνέλαβε και δρομολόγησε την επίσκεψη του διαδόχου του σουηδικού θρόνου και μελλοντικού Βασιλιά Γουστάβου-Αδόλφου, χρηματοδοτώντας ο ίδιος τη δεξίωση και τη φιλοξενία των επισκεπτών. Αναφέρουν σχετικά τα Ναυτικά χρονικά της 15ης Μαΐου 1954: «Όσοι κατόρθωσαν να τον παρακολουθήσουν εις την ιλιγγιώδη άνοδόν του, πολλά έχουν να διηγηθούν περιστατικά της σταδιοδρομίας του, χαρακτηρίζοντα τον τρόπον του σκέπτεσθαι και του ενεργείν του συγκεκριμένου εφοπλιστού. Συχνά εις τον στενόν κύκλον των φίλων του, διηγείτο ο Ευγενίδης, πώς κατά τα πρώτα βήματα, μετά το 1923 της “Σουηδικής Ανατολικής Γραμμής” επέτυχε την κάθοδον του τότε διαδόχου και νυν βασιλέως της Σουηδίας εις την Ελλάδα και τας χώρας της Εγγύς Ανατολής. Τω εχρειάζετο η επίσκεψις αυτή, διά να ενισχύση το ανταλλακτικόν εμπόριον των σκανδιναβικών κρατών με τας χώρας της νοτιοανατολικής Μεσογείου. Ο σουηδός διάδοχος, τότε, ήτο ο φορεύς επί ανωτέρου επιπέδου της οικονομικής δραστηριότητος της χώρας του. Ο Ευγενίδης εγνώριζεν ότι κάθε ενίσχυσις των εμπορικών συναλλαγών με τας μεσογειακάς χώρας θα προεκάλει και την ανάπτυξιν της γραμμής, την οποίαν εξεπροσώπει διά την Μεσόγειον. Εμελετήθησαν έκτοτε αι δυνατότητες της οικονομικής συνεργασίας των δύο χωρών και τα αποτελέσματα δεν ήργησαν να φανούν».

Πράγματι, το «Σκανδιναβικό πρακτορείο», το οποίο διαχειριζόταν τα συμφέροντα της Σουηδικής Ανατολικής Γραμμής καθίσταται το υποδειγματικό πρακτορείο σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Όσο για τις σχέσεις της Ελλάδας με τις αγορές των σκανδιναβικών χωρών, γίνονται περισσότερο στενές και αποδοτικές. Τα ελληνικά προϊόντα μεταφέρονται πλέον στη Σουηδία όχι από το λιμάνι του Αμβούργου, αλλά κατ’ ευθείαν από το λιμάνι του Πειραιά. Οι εξαγωγές των ελληνικών καπνών αυξήθηκαν, ενώ οι μεταφορές ξυλείας από το λιμάνι του Πειραιά έγιναν οι μεγαλύτερες και οι πλέον αποδοτικές στα Βαλκάνια. Ο Ευγενίδης έχει ανοίξει μια πόρτα από την οποία ο πλούτος εισρέει στη χώρα. Είναι πλέον ο επιχειρηματίας που μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ελληνικής οικονομίας.

Γενικός Πρόξενος της Φινλανδίας

Το 1926 διορίστηκε Γενικός Πρόξενος της Φινλανδίας στην Ελλάδα και αρχίζει να οργανώνει εκθέσεις σκανδιναβικών προϊόντων στην Ελλάδα και ελληνικών προϊόντων στην Σουηδία και στη Φινλανδία. Ένα αποτέλεσμα τέτοιων ενεργειών ήταν ότι μέσω απευθείας ναυτιλιακών συνδέσεων το εμπόριο μεταξύ της Ελλάδας και άλλων λιμανιών της Μεσογείου και των σκανδιναβικών αγορών άρχισε να ανθίζει στα χρόνια του Μεσοπολέμου.

Αλλά έρχεται ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Ευγενίδης φεύγει από την Ελλάδα, μεταφέροντας μαζί του τις επιχειρηματικές δραστηριότητές του. Αρχικά, φτάνει στην Αίγυπτο και από εκεί στη Νότια Αφρική όπου εγκαθίσταται στο Κέιπ Τάουν. Εκεί, οργανώνει ιδιαίτερο πρακτορείο και με το ιδιόκτητο φορτηγό του «Αργώ» λειτουργεί τακτική γραμμή με τη Νότιο Αμερική.

Στη συνέχεια, μετακομίζει στο Μπουένος Άιρες στην Αργεντινή, από όπου και συνεχίζει καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου τη διαχείριση των πλοίων του Σουηδικού εφοπλιστικού οίκου Μπρόστρομ. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ο Ευγενίδης προετοιμάζει τη μεταπολεμική του εξόρμηση. Είναι η εποχή κατά την οποία διαβλέπει τις οικονομικές και ναυτιλιακές εξελίξεις που θα ακολουθούσαν το τέλος του πολέμου και προσαρμόζει αναλόγως τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες.

Η Home Lines

Αμέσως, λοιπόν, μετά τον πόλεμο επιστρέφει στην Ευρώπη και ιδρύει την εταιρεία Home Lines, με έδρα το Βεβέ στην Ελβετία. Είναι βέβαιος ότι το μεταναστευτικό ρεύμα από την Ευρώπη προς τις άλλες ηπείρους θα είναι τεράστιο. Ακολούθως, τα τέσσερα υπερωκεάνια που σύντομα αποκτά η εταιρεία δρομολογούνται αρχικά προς τη Νότιο Αφρική και την Αυστραλία και στη συνέχεια προς τις ΗΠΑ και τον Καναδά, καταφέρνοντας γρήγορα να κατακτήσουν την τρίτη θέση της επιβατικής κίνησης στη γραμμή του Βόρειου Ατλαντικού.

Με το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου το 1949 δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την επιστροφή του Ευγένιου Ευγενίδη στην Ελλάδα. Η απόφαση αυτή λαμβάνεται στα μέσα του 1953 και είναι συνυφασμένη με την τότε κυβερνητική προσπάθεια για επαναπατρισμό της ναυτιλίας, καθιστώντας τον Ευγενίδη τον πρώτο εφοπλιστή που έδωσε το παράδειγμα επαναπατρισμού πλοίου του. Το πρώτο δρομολόγιο της γραμμής αυτής πραγματοποιείται την 13η Νοεμβρίου του 1953 από το υπό ελληνική σημαία πλοίο «Αθήναι». Μετά το πετυχημένο αυτό εγχείρημα και μετά από σχετικό αίτημα της τότε κυβερνήσεως, ο Ευγενίδης υψώνει τη γαλανόλευκη στο υπερωκεάνιο «Ατλάντικ» και την 4η Δεκεμβρίου του ίδιου έτους υπογράφει σχετική σύμβαση με την οποία η Ελλάδα αποκτά μια σύγχρονη γέφυρα που τη συνέδεσε με τον Νέο Κόσμο.

Η επιστροφή του στην πατρίδα δεν συνοδεύεται μόνο από επιτυχημένες επιχειρηματικές δραστηριότητες αλλά και από μια σειρά φιλανθρωπικές κινήσεις. Θλιβερή αφορμή θα αποτελέσουν οι καταστρεπτικοί σεισμοί της Κεφαλονιάς, Ζακύνθου και Ιθάκης το 1953 για να υπάρξει η πρώτη έμπρακτη εκδήλωση της ευαισθησίας του εφοπλιστή, ο οποίος αποστέλλει 1.000.000 δραχμές «εις προσπάθειαν ανακουφίσεως της δυστυχίας των Ελλήνων σεισμοπαθών», ένα προκατασκευασμένο νοσοκομείο και σπίτια.

Την ίδια χρονιά συμμετείχε σε έναν κρατικό πλειστηριασμό για το υπερωκεάνιο «Αθήναι», το οποίο αποτελούσε μέρος της πολεμικής αποζημίωσης της Ιταλίας προς της Ελλάδα. Ο Ευγενίδης συνειδητά προσέφερε περισσότερα για να αποκτήσει το πλοίο, καθώς δεν ήθελε να χαμηλώσει την αξία ενός εθνικού περιουσιακού στοιχείου. Το «Αθήναι» απέπλευσε από τον Πειραιά τον Νοέμβριο του 1953 για το πρώτο του ταξίδι στη Γραμμή της Νοτίου Αμερικής. Ο ίδιος θα πει σε συνέντευξή του: «Διά την εθνικήν οικονομίαν μας η σημασία της γραμμής αυτής είναι πλέον εξόφθαλμος, αφού δι’ αυτής θα ανοιχθούν νέαι αγοραί διά την εξαγωγήν των ελληνικών προϊόντων, ως είμαι σε θέσιν να γνωρίζω, κατόπιν επιτοπίου εις Νότιον Αμερικήν μελέτης, υπ’ εμού του ιδίου, των σχετικών ζητημάτων. Τα ωφελήματα, τα οποία θα προσκομίση εις την εθνικήν οικονομίαν ο επαναπατρισμός της ναυτιλίας μας είναι πασίγνωστα και εις πάντα μη ειδικώς ασχολούμενον εις τα ναυτιλιακά».

Επιπλέον, ο Ευγενίδης υπέγραψε συμφωνία με την κυβέρνηση τον Δεκέμβριο του 1953, για τη νεοσυσταθείσα Εθνική Γραμμή Βορείου Αμερικής. Μάλιστα, το νέο πλοίο «Βασίλισσα Φρειδερίκη» θα γινόταν το αγαπημένο μέσο μεταφοράς των Ελλήνων μεταναστών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες για την επόμενη δεκαετία. Το νέο πλοίο δεν έκανε το παρθενικό του ταξίδι μέχρι τον Ιανουάριο του 1955. Αλλά τότε ο εφοπλιστής ήταν ήδη νεκρός.

Το Ίδρυμα Ε. Ευγενίδου

Ο Ευγένιος Ευγενίδης πέθανε ξαφνικά από ανακοπή καρδιάς, στα κεντρικά γραφεία της εταιρείας του στο Βεβέ της Ελβετίας, στις 22 Απριλίου του 1954, όταν τα σχέδιά του να επιστρέψει οριστικά στην Ελλάδα είχαν προχωρήσει. Αγαπούσε την εργασία και κατά καιρούς είχε εκφράσει την επιθυμία να πεθάνει «απροσδόκητα, σε πλήρη δραστηριότητα». Όπως και έγινε.

Έναν χρόνο νωρίτερα του είχε απονεμηθεί ο Μεγαλόσταυρος του Τάγματος του Φοίνικα από τον Βασιλιά Παύλο και είχε τιμηθεί από πολλές άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Σουηδίας, της Γερμανίας, της Φινλανδίας, της Αργεντινής και της Νοτίου Αφρικής.

Σύμφωνα με τις οδηγίες στη διαθήκη του, ο Ευγένιος Ευγενίδης διέθεσε ένα μεγάλο μέρος της περιουσίας του για τη συγκρότηση του Ιδρύματος Ε. Ευγενίδου, το οποίο όπως ορίζεται από το σχετικό άρθρο του βασιλικού διατάγματος της 10ης Φεβρουαρίου 1956 «θα έχη ως μοναδικόν σκοπόν του τη συμβολήν εις την εκπαίδευσιν νέων, ελληνικής υπηκοότητος, εις το επιστημονικόν και τεχνικόν πεδίον».

Οι εγκαταστάσεις του Ιδρύματος Ε. Ευγενίδου περιλαμβάνουν το περίφημο Ευγενίδειο Πλανητάριο, ένα από τα μεγαλύτερα και καλύτερα πλανητάρια στον κόσμο. Το Ευγενίδειο Πλανητάριο είχε εξαρχής ως στόχο τη διαμόρφωση ενός κέντρου διάχυσης και εκλαΐκευσης των επιστημονικών γνώσεων για την αστρονομία και την αστροφυσική. Έργο του ιδρύματος είναι επίσης η έκδοση τεχνικών και ναυτιλιακών βιβλίων και η ετήσια απονομή υποτροφιών – μια διαρκής μεταθανάτια προσφορά του Ευγένιου Ευγενίδη στους νέους ανθρώπους.