27oς economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

4o Βραβείο Ατομικής Εργασίας

Η νέα επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα. Τα προβλήματα των επιχειρήσεων & σχέδιο οικονομικής μεγέθυνσης μέσω της καινοτομίας.

Χρήστος Πουλιδάκης  

Πανεπιστήμιο Κρήτης – Τμήμα Οικονομικών Επιστημών

 

Εισαγωγή
Στο παρακάτω κείμενο θα ασχοληθούμε με την νέα επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα. Αρχικά, αναλύουμε το επιχειρηματικό σύστημα της Ελλάδος σε συνδυασμό με τις αδυναμίες που καθιστούν, δύσκολη την άσκηση και ανάπτυξη της επιχειρηματικής δραστηριότητας των νέων επιχειρήσεων. Στη συνέχεια θα προχωρήσουμε, δίνοντας έμφαση στις νεοφυείς επιχειρήσεις, κι πως αυτές μπορούν να ανταπεξέλθουν κι να δημιουργήσουν οικονομική μεγέθυνση, με την χρήση της καινοτομίας. Για να το πετύχουμε αυτό, θα χρειαστούμε, μια στρατηγική τέτοια ώστε, να οικοδομήσουμε ένα οικοσύστημα καινοτόμων επιχειρήσεων. Με αυτόν τον τρόπο θα έχουμε ένα υγιές επιχειρηματικό περιβάλλον που θα έχει την ευελιξία να προσφέρει νέες θέσεις εργασίας, ανταγωνιστικά προϊόντα, και υψηλότερο εγχώριο εισόδημα. Συμπληρωματικά, πιθανότατα αυτή η πολιτική, θα δείξει τον δρόμο εξόδου μιας νέας ανταγωνιστικής Ελλάδας από την κρίση.

1ο κεφάλαιο
Οι αδυναμίες
1.1 Εξωστρέφεια
[1] Η Ελληνική οικονομία, κατά κύριο λόγο είναι μια σχετικά κλειστή οικονομία, οπού ένα από τα πιο μείζονα θέματα που αντιμετωπίζει, είναι τα υψηλά ελλείμματα στο εμπορικό της ισοζύγιο. [2] Αυτό φαίνεται τόσο στα χαμηλά επίπεδα συμμετοχής των εξαγωγών στο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν, όσο κι στη μείωση της ανταγωνιστικότητας της χώρας, με τα πολλαπλά ελλείμματα που παρουσιάζει. Για παράδειγμα, την δεκαετία 2007-2016, ο λόγος των εισαγωγών ως προς το Α.Ε.Π, ήταν στο 27%, δηλαδή το μικρότερο ποσοστό σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της Ε.Ε. Ωστόσο δεν είναι μονάχα τα προβλήματα εξωστρέφειας που αντιμετωπίζουν οι ελληνικές επιχειρήσεις, αλλά κι εσωτερικά προκλήσεις, εις βάρος της εγχώριας επιχειρηματικότητας.

1.2 Φορολογία
Οι πολιτικές όσον αφορά το φορολογικό πλαίσιο αποτελούν ένα παράγοντα ο οποίος επηρεάζει την οικονομική ανάπτυξη των ελληνικών επιχειρήσεων. [3] [4] Αναλυτικότερα, ο φορολογικός τους συντελεστής βρίσκεται στο 24% από το 2019,

δηλαδή πάνω από τον μέσο όρο των χωρών του Ο.Ο.Σ.Α (23,3%). Επομένως, η υψηλή φορολογία, είναι ικανή να αποτρέψει ενδιαφερόμενους επενδυτές να τοποθετήσουν τα χρήματά τους σε μια χώρα όπως την Ελλάδα, εφόσον έχουν την δυνατότητα να ανατρέξουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες με υψηλότερα φορολογικά κίνητρα. Επί παραδείγματι στην Εσθονία, δύνανται να συναντήσουν τον καλύτερο φορολογικό κώδικα του Ο.Ο.Σ.Α, κατά τον οποίο φορολογούνται μόνο τα διανεμόμενα κέρδη, οπότε οι εταιρίες έχουν την ευκαιρία να επενδύσουν τα κέρδη τους αφορολόγητα. [5] Επομένως, η υψηλή φορολογία λειτουργεί κατασταλτικά τόσο στις εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων όσο κι στο επίπεδο ανταγωνιστικότητας της χώρας.

1.3 Ψηφιακή ανταγωνιστικότητα
[6]Σε αυτό το σημείο θα εξετάσουμε, το επίπεδο ετοιμότητας και ικανότητας της ελληνικής επικράτειας και ειδικότερα των επιχειρήσεων να υιοθετούν ψηφιακές δεξιότητες. Στη προκειμένη περίπτωση, σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Κέντρου Ανταγωνιστικότητας του 2020, η χώρα κατατάσσεται στη 43η θέση ανάμεσα σε 63 χώρες στο πλαίσιο ανάπτυξης ψηφιακών τεχνολογιών. Η μέτρηση αυτή βασίζεται σε τρεις συνιστώσες, το ρυθμιστικό πλαίσιο δηλαδή πόσο αποτελεσματικοί είναι οι κανονισμοί κι η εκτελεστική δεινή των επιχειρήσεων ώστε να παρακινήσουν την οικονομική άνθηση και την καινοτομία. Ο επόμενος παράγοντας είναι το κεφάλαιο, το οποίο εξετάζει τις πρόσφατες επενδύσεις στην ανάπτυξη της τεχνολογίας κι σε ποιο βαθμό δημιουργούν κίνητρα για νέες επενδύσεις, παράλληλα με τον κίνδυνο που ενδεχομένως διατρέχουν. Η τελευταία συνιστώσα αποτελείτε από το τεχνολογικό πλαίσιο, η οποία αποτυπώνει τις υποδομές κι την ποιότητα της χώρας την παρούσα περίοδο.
Συμπερασματικά, μπορούμε να αντιληφθούμε ότι οι τρεις συνιστώσες είναι σε σχετικά χαμηλά επίπεδα, επομένως η χώρα αδυνατεί να προωθήσει την επιχειρηματική δραστηριότητα, με την χρήση της τεχνολογίας ή της καινοτομίας. Αφού μάλιστα, στον δείκτη επιχειρηματικής ευελιξίας κατατάσσεται στην 55η θέση.

1.4 Καινοτομία
[7] Η επόμενη αδυναμία είναι, τα μέτρια επίπεδα καινοτομίας των ελληνικών επιχειρήσεων. Ειδικότερα, η Ελλάδα βρίσκεται στην 20η θέση ανάμεσα στις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον πίνακα καινοτομικής προόδου του 2020. Αξιοσημείωτο δε, είναι το γεγονός ότι η χώρα εξελίσσεται συνεχώς από το 2012, με τις επιδόσεις των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, να είναι σε ένα αρκετά καλό επίπεδο, αναφορικά με τις πωλήσεις, το μάρκετινγκ κ.α . Ωστόσο, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα χαρακτηρίζεται από αδυναμίες ως προς την εκμετάλλευσής της καινοτομίας, και στην ικανοποιητική μείωση του επίπεδου της ανεργίας. [8] Παρ’ όλ’ αυτά, η εξαγωγική δραστηριότητα παραμένει σε χαμηλά επίπεδα τόσο στα προϊόντα μέσης και χαμηλής τεχνολογίας, όσο και στις εφαρμογές σχεδιασμού.
[10] [11]Παράλληλα πρέπει να επισημάνουμε ότι δεν υφίστανται μέσα πολιτικής που θα δημιουργήσουν καινοτομία, μονάχα μέσα που θα οικοδομήσουν συστήματα επικοινωνίας μεταξύ των πανεπιστημίων, του κράτους, των εταιριών κι της βιομηχανίας. Για να μπορέσει μια χώρα να προωθήσει την καινοτομία θα πρέπει να υπάρχει αλληλεπίδραση, μεταξύ αυτών των φορέων. Εντούτοις, στην Ελλάδα δεν υπάρχουν αρκετά θεσμικά κίνητρα, ώστε αυτοί οι φορείς, να συνεργαστούν κι να επενδύσουν στην έρευνα και ανάπτυξη, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν υψηλά επίπεδα καινοτομίας.

1.5 Χρηματοδότηση
[5] [14]Οι χρηματοδοτήσεις που αποκομίζουν οι ελληνικές startups είναι ελάχιστες. [12] [15]Συνήθως, στα αρχικά τους στάδια, οι επιχειρήσεις εξυπηρετούν τις ανάγκες τους με την χρήση ίδιων κεφαλαίων. Βέβαια, τα τελευταία χρόνια, οι νεοφυείς επιχειρήσεις έχουν αναγνωριστεί από τους ξένους επενδυτές, καταβάλλοντας σημαντικά ποσά, όμως αυτά δεν είναι αρκετά. Εάν στοχεύσουμε στους παραδοσιακούς μεθόδους, όπως για παράδειγμα τον χρηματοπιστωτικό τομέα, θα διαπιστώσουμε ότι ο δανεισμός ή οι χρηματοδοτήσεις, δεν κατανέμονται ισότιμα, εξαιτίας των προβλημάτων ρευστότητας που αντιμετωπίζει. [13] Η ελλιπής χρηματοδότηση μας οδηγεί στην “ κοιλάδα του θανάτου”, στο σημείο όπου εκλείπει ο συνδετικός κρίκος, που συνδέει την αρχική ιδέα ενός νέου προϊόντος με τον μετασχηματισμό της σε ένα νέο προϊόν.

2ο Κεφάλαιο
2.1 Σύστημα καινοτομίας
Σε αυτό το κεφάλαιο θα επικεντρωθούμε στην προώθηση της νέας επιχειρηματικότητας. Ομολογουμένως είναι απαραίτητο, η ελληνική αγορά να αποκτήσει κατάλληλες υποδομές ώστε να φιλοξενήσει νέες επιχειρήσεις. Ωστόσο για να υλοποιηθεί ο ανωτέρω στόχος, χρειάζεται να επενδύσουμε στη γνώση της καινοτομίας, και την διάχυση αυτής, σε όλους τους τομείς. Συνεπώς, η στρατηγική που θα ακολουθήσουμε είναι η δημιουργία ενός εθνικού συστήματος καινοτομίας.
[16]Το σύστημα καινοτομίας που θα χρησιμοποιήσουμε είναι βασισμένο στο μοντέλο του τριπλού έλικα που αναπτύχθηκε από τους Henry Etzkowitz και Loet Leydesdorff.
Η βασική λογική του υποδείγματος, αναφέρει ότι, ένα συνονθύλευμα αλληλεπιδράσεων μεταξύ των πανεπιστημίων, της βιομηχανίας και της κυβερνήσεως, θα ενισχύσει τα επίπεδα καινοτομίας της χώρας, ώστε να καλλιεργήσει ένα περιβάλλον νεοφυών επιχειρήσεων με τελικό σκοπό την οικονομική μεγέθυνση.
[17]Αναλυτικότερα τα πανεπιστήμια έχουν ως κύρια ασχολία την βασική έρευνα της καινοτομίας, κι να αφουγκραστούν τις επιπτώσεις των νέων τεχνολογιών που θα εκμεταλλευτεί η κοινωνία. Από την άλλη, οι κυβερνήσεις ασχολούνται με το θεσμικό πλαίσιο κι διαμορφώνουν πολιτικές οι οποίες θα λειτουργούν κατασταλτικά η επεκτατικά ανάλογα με τον στόχο για την πρόοδο της οικονομίας. Στο τέλος, οι βιομηχανίες δραστηριοποιούνται στην Ε&Α βασιζόμενες στην τεχνολογία που αποκομίζουν από τους άλλους δύο τομείς, ώστε είτε να παράξουν νέα προϊόντα είτε να εξελίξουν την υπάρχουσα τεχνολογία. Ως εκ τούτου, εκπίπτουν και διμερείς σχέσεις ανάμεσά τους, οι οποίες θα αναλυθούν παρακάτω.

2.2 Πανεπιστήμια – βιομηχανία
[19]Ο πρωταρχικός στόχος των πανεπιστημίων, είναι η ακαδημαϊκή εκπαίδευση των ατόμων, και η δημιουργία νέων τεχνολογιών. Ωστόσο οι επιστήμονες αυτοί έχουν τη δυνατότητα, να συνεργαστούν ή να εργαστούν με τον ιδιωτικό τομέα, για να μεταφέρουν τις γνώσεις τους. Επομένως τα πανεπιστήμια έχουν το κίνητρο να προβούν στην έρευνα και οι βιομηχανίες, να απορροφήσουν τα αποτελέσματα των ερευνών, ώστε να την εξελίξουν. Όπως ακριβώς συνέβη το 2015 [18], όταν το πανεπιστήμιο της βόρειας Καρολίνας στο Chapel Hill, σε συνεργασία με την φαρμακοβιομηχανία GlaxoSmithKline, αποφάσισαν να δημιουργήσουν ένα κέντρο για να ανακαλύψουν την θεραπεία απέναντι στον ιό του HIV.
[20] Επιπροσθέτως, οι πανεπιστημιακές μονάδες μπορούν να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα της επικοινωνίας με τις οικονομικές μονάδες ιδρύοντας γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας. Μάλιστα, ο ρόλος τους μπορεί να είναι συμβουλευτικός, οικονομικός ή ακόμα και νομικός. Σε επιχειρηματικό επίπεδο, μπορούν να προτείνουν νέες ιδέες που θα είναι χρήσιμες για μια εταιρεία η οποία όμως δεν είναι διατεθειμένη να προχωρήσει στη βασική έρευνα, αλλά μόνο στην Ε&Α. Ακόμη μπορούν να αποτελέσουν, μεσάζοντες ώστε τα πανεπιστήμια να χρηματοδοτηθούν για τις υπηρεσίες που προσφέρουν ή για να προωθήσουν την εξέλιξη της καινοτομίας. Σε νομικό επίπεδο τα γραφεία είναι υπεύθυνα για τις κατοχυρώσεις πνευματικής ιδιοκτησίας,. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τον νόμο Bayh-Dole, τα πανεπιστήμια των Η.Π.Α είναι υποχρεωμένα να διαφυλάξουν την ευρεσιτεχνία των τεχνολογιών που δημιουργούν, ώστε να τις αδειοδοτούν σε εταιρίες κι εκείνες να επενδύουν στην Έρευνα και Ανάπτυξη, ώστε να παρασκευάσουν νέες καινοτομίες και αγαθά.

2.3 Πανεπιστήμια – κυβέρνηση
[16]Η αλληλεπίδραση μεταξύ αυτών των δυνάμεων εξαρτάται από την πολιτική της κυβέρνησης για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Κατά κύριο λόγο τα ελληνικά πανεπιστήμια αποτελούν μέρος του δημοσίου, οπότε η κυβέρνηση ασκεί μεγάλη επιρροή προς εκείνα. Παράλληλα, οι επιλογές του υπουργείου παιδείας θα πρέπει να είναι τέτοιες έτσι ώστε να προάγουν την τεχνολογική εξέλιξη, μέσω προγραμμάτων. [21] Ένα από αυτά τα προγράμματα είναι το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας & Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ).Το ίδρυμα χρησιμοποιεί μεθόδους για την υλοποίησή των στόχων. Μερικά από αυτά τα εργαλεία είναι, οι χορηγήσεις υποτροφιών σε διδακτορικούς επιστήμονες, ταυτόχρονα εξυπηρετεί την είσοδο των πανεπιστημίων στη χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων, και βοηθάει στην δημιουργία και οργάνωση νεοφυών επιχειρήσεων με σκοπό να απορροφήσουν τα πλεονεκτήματα των ερευνητικών αποτελεσμάτων.

2.4 Κυβέρνηση – Βιομηχανία
[16]Η σχέση της κυβερνήσεως με τον ιδιωτικό τομέα, είναι ανάλογη με τις πεποιθήσεις της για την αγορά. Για να μπορέσει η χώρα να εξυψώσει το “ανάστημά” της, είναι δέον η πολιτική του κράτους να έχει ως απώτερο στόχο, να ξεπεραστούν τα εμπόδια της επιχειρηματικότητας, κι να δοθούν κίνητρα εισαγωγής νέων επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε ένα προσοδοφόρο επιχειρηματικό περιβάλλον. [22]Ένα πρώτο βήμα, είναι η φορολογική ελάφρυνση των επιχειρήσεων που θα ενισχύσει το επίπεδο άμεσων ξένων επενδύσεων, όπως και τις επενδύσεις καινοτομίας, διότι συμβάλει στη μείωση των φορολογικών τους εξόδων. Εντούτοις η ρύθμιση του κλάδου είναι στα χέρια της κυβερνήσεως, άρα θα πρέπει με κάποιον τρόπο να κατασκευαστούν υποδομές φιλοξενίας επιχειρήσεων.

2.5 Πανεπιστήμια – Κυβέρνηση – Βιομηχανία
[25] Όταν οι άξονες του τριπλού έλικα συγκλίνουν και λειτουργούν αρμονικά μεταξύ τους, τότε δημιουργούνται τα επιστημονικά πάρκα. Είναι χώροι όπου στεγάζονται νεοφυείς επιχειρήσεις οι οποίες συνεργάζονται με τα πανεπιστήμια.[24][23] Αξιοθαύμαστο είναι το γεγονός ότι λειτουργούν ως θερμοκοιτίδες επιχειρήσεων υψηλής τεχνολογίας, οι οποίες βελτιώνουν την αποδοτικότητα τους, συμβάλλοντας στην οικονομική τους ανάπτυξη. Δεδομένου αυτού, δίδονται κίνητρα εισαγωγής επιχειρήσεων στο κλάδο, οι οποίες θα μπορέσουν να λάβουν με πιο ευνοϊκό τρόπο την χρηματοδότηση που χρειάζονται, [13]επομένως μειώνεται ο κίνδυνος της “κοιλάδας” του θανάτου. Αξίζει ακόμη να σημειωθεί ότι, είναι ένα μέσο δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας. Τέλος, τα προϊόντα που δημιουργούνται γίνονται ανταγωνιστικότερα.
[16]Το τριπλό ελικοειδές μοντέλο, έχει την δυνατότατα να ενδυναμώνει τα επίπεδα τεχνολογίας και καινοτομίας της χώρας, μέσω της αμοιβαίας συνεργασίας μεταξύ της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, της κυβερνήσεως και του ιδιωτικού τομέα, με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να θεωρήσουμε ότι οδηγούμαστε στην αύξηση του επιπέδου της καινοτομίας και της τεχνολογικής προόδου. [26] Σύμφωνα με τα υποδείγματα των πραγματικών επιχειρηματικών κύκλων έχουν παρατηρηθεί τα παρακάτω συμπεράσματα. Αρχικά, οι περίοδοι θετικών διαταραχών της τεχνολογίας συμβαδίζουν με την άνθηση της οικονομίας, διότι αυξάνεται η παραγωγική δραστηριότητα της χώρας. Δεύτερον, σε περιόδους οικονομικής – τεχνολογικής ανάπτυξης, μειώνονται τα επίπεδα ανεργίας, κι αυξάνεται το εθνικό προϊόν.
Συμπέρασμα
Η ισχυροποίηση της χώρας και η άνθηση της οικονομίας, πηγάζει μέσα από την πρόοδο της επιχειρηματικότητας. Δεν πρέπει να λησμονήσουμε, ότι η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, έχει υποστεί μια δεκαετής οικονομική κρίση, τρία προγράμματα λιτότητας και μια υγειονομική κρίση η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη. Για να μπορέσει η χώρα να ξεφύγει από τις αντιξοότητες των κρίσεων, ίσως χρειάζεται να επενδύσει στη γνώση, στη τεχνολογία και στη καινοτομία. Η μέθοδος που προτείνετε έτσι ώστε να αντιμετωπιστούν τα ζητήματα που απασχολούν τους επιχειρηματίες, είναι η ανακατασκευή ενός εθνικού συστήματος καινοτομίας. Η υλοποίηση αυτής της στρατηγικής, θα δημιουργήσει ένα υγιές περιβάλλον που θα υποδέχεται νέες καινοτόμες επιχειρήσεις οι οποίες θα είναι σε θέση να εισάγουν στην αγορά ανταγωνιστικά προϊόντα κι να επιταχύνουν την οικονομική μεγέθυνση της χώρας.

 

Βιβλιογραφία
1. Υπουργείο Ανάπτυξης & Επενδύσεων, 2020. Εξωστρέφεια. [online] Available at:
<http://www.mindev.gov.gr/exostrefeia/> [Accessed 30 March 2021]

2. Παπάζογλου. Π , 2018. Made in Greece: Το μεγάλο στοίχημα των ελληνικών εξαγωγών [online] Available at: < https://www.ey.com/el_gr/growth/ey-survey-made-in-greece-the-greek-exports-challenge > [Accessed 30 March 2021]

3. Bunn, D. , Asen, E. 2020. Δείκτης Διεθνούς Φορολογικής Ανταγωνιστικότητας 2020 [online] Available at: < https://www.taxheaven.gr/news/50948/sthn-29h-oesh-h-ellada-sth-forologikh-antagwnistikothta-metaxy-twn-36-xwrwn-toy-oosa > [Accessed 30 March 2021]

4. Κοτσοβού, A. 2019. Φορολογία επιχειρήσεων: Πώς διαμορφώνεται ο χάρτης της Ευρώπης [online] Available at: < https://m.naftemporiki.gr/story/1532262/forologia-epixeiriseon-pos-diamorfonetai-o-xartis-tis-europis > [Accessed 30 March 2021]

5. ΙΟΒΕ, 2020 Annual report 2019-2020. [online] Available at: http://iobe.gr/docs/research/RES_02_23122020_REP_GR.pdf [Accessed 30 March 2021]

6. Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, 2020. 3.2. Δείκτης «IMD World Digital Competitiveness». [onlline] Available at: < http://www.opengov.gr/digitalandbrief/?p=2148> [Accessed 30 March 2021]

7. European Commission, 2020. European innovation scoreboard [online] Available at: < https://ec.europa.eu/docsroom/documents/41877 > [Accessed 30 March 2021]

8. Euro2day, 2020. Βελτιωμένες επιδόσεις τ,ης Ελλάδας στην καινοτομία [online] Available at: < https://www.euro2day.gr/news/economy/article/2029565/veltiomenes-epidoseis-ths-elladas-sthn-kainotomia.html > [Accessed 30 March 2021]

9. Carayannis, E. G., & Campbell, D. F. J. (2009). ‘Mode 3’ and ‘Quadruple Helix’: toward a 21st century fractal innovation ecosystem. International Journal of Technology Management, [e-journal] 46(3), 201-234. 10.1504/IJTM.2009.023374

10. ANTONIADES, V. , GIAKOUMELOS, M., PETKAKIS,T. ZACHARIA, Z. 2018. GREECE’S STARTUP ECOSYSTEM. BOSTON: The Boston Consulting Group

11. Γεωγρακόπουλος, Θ., 2016 Έρευνα & Καινοτομία Στην Ελλάδα – Μια Μελέτη [ online] Available
at: < https://www.dianeosis.org/2016/11/research_policy/ > [Accessed 30 March 2021]

12. Sidiropoulos, Zafeiris. (2017). The development of start-up entrepreneurship in Greece supported by modern financing methods.

13. Καλογήρου, Γ. 2015. Διαχείριση και ανάπτυξη καινοτομιών. [e-book] Αθήνα:Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Κεφ. 9
Available at : http://hdl.handle.net/11419/6041

14.Γεωγρακόπουλος, Θ., 2016 Έρευνα & Καινοτομία Στην Ελλάδα – Μια Μελέτη [ online] Available at: < https://www.dianeosis.org/2016/11/research_policy/ > [Accessed 30 March 2021]

15. Παπάζογλου, Π., Χατζηδαμιανού, Α., Μήτσιος, Σ., Ιωσηφίδης, Τ,. Χρηστίδης, Α. 2020. Οι επενδύσεις ως μοχλός για βιώσιμη ανάπτυξη. Πόσο έτοιμη είναι η Ελλάδα; [online] Available at: < https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/el_gr/topics/attractiveness/ey-attractiveness-survey-greece-2020.pdf > [Accessed 30 March 2021]
16. Leydesdorff, Loet. (1995). The Triple Helix – -University-Industry-Government Relations: A Laboratory for Knowledge Based Economic Development. Glycoconjugate Journal – GLYCOCONJUGATE J. 14. 14-9.

17 .Carayannis, Elias & Campbell, David. (2009). ‘Mode 3’ and ‘Quadruple Helix’: Toward a 21st century fractal innovation ecosystem. International Journal of Technology Management – INT J TECHNOL MANAGE. 46. 10.1504/IJTM.2009.023374.

18. Lutchen, K.R., 2018. Why Companies and Universities Should Forge Long-Term Collaborations [online] Available at:, < https://hbr.org/2018/01/why-companies-and-universities-should-forge-long-term-collaborations > [Accessed 30 March 2021]

19. Leydesdorff, Loet. (2010). The Knowledge-Based Economy and the Triple Helix Model. ARIST. 44. 365-417. 10.1002/aris.2010.1440440116.

20. Etzkowitz, Henry. (2003). Innovation in Innovation: The Triple Helix of University-Industry-Government Relations. Social Science Information Sur Les Sciences Sociales – SOC SCI INFORM. 42. 293-337. 10.1177/05390184030423002.

21. Υπουργείο Παιδείας, 2020. Πληροφορίες για το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας & Καινοτομίας [online] Available at: < https://government.gov.gr/plirofories-gia-to-elliniko-idrima-erevnas-kenotomias/?fbclid=IwAR3X6Q_1AXk2r1J4SmKNMCKGWvJOKnVvSLmWTqpK41vaXiELLWor-QgkX8M > [Accessed 30 March 2021]

22. Μαλλιάρα, Ν. 2019. Φορολογικό “Γολγοθά” ανέβηκαν οι ελληνικές επιχειρήσεις την δεκαετία 2008 – 2018 Available at: < https://www.capital.gr/oikonomia/3401399/forologiko-golgotha-anebikan-oi-ellinikes-epixeiriseis-tin-dekaetia-2008-2018 > [Accessed 30 March 2021]

23. Kriemadis, Athanasios & Pelagidis, Theodore & Kartakoullis, Nicos. (2012). The role of organizational culture in Greek businesses. EuroMed Journal of Business. 7. 129-141. 10.1108/14502191211245570.

24. Bergek, Anna & Norrman, Charlotte. (2008). Incubator best practice: A framework. Technovation. 28. 20-28. 10.1016/j.technovation.2007.07.008.

25.Κουκουριτάκης, Μ.( 2016), ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΥΣΤΑΘΕΙΑ, ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ, Αθήνα: ΠΕΔΙΟ, ( σελ. 223)