27oς economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

4o Βραβείο Ομαδικής Εργασίας

ΝΕΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ: STARTUPS, KΑΙΝΟΤΟΜΙΑ, ΕΞΩΣΤΡΕΦΕΙΑ

Παντελεήμων Κρινάκης, Σχολή Μηχανικών Παραγωγής και Διοίκησης,
Πολυτεχνείο Κρήτης

 Κωνσταντίνος Πλανάκης, Σχολή Μηχανικών Παραγωγής και Διοίκησης,
Πολυτεχνείο Κρήτης

 

“O Woz κι εγώ ξεκινήσαμε την Apple στο γκαράζ του σπιτιού των δικών μου, όταν εγώ ήμουν 20 χρόνων. Δουλέψαμε σκληρά και σε 10 χρόνια η Apple είχε αναπτυχθεί από μια δουλειά που την κάνανε δύο άνθρωποι μέσα σε ένα γκαράζ σπιτιού σε μια εταιρεία αξίας 2 δισεκατομμυρίων δολαρίων με περισσότερους από 4.000 υπαλλήλους”
Steve Jobs

I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Τον τελευταίο χρόνο η παγκόσμια κοινότητα διανύει μια περίοδο έντονης οικονομικής αστάθειας και ύφεσης λόγω της επιδημίας του κορωνοϊού, με την Ελλάδα να επηρεάζεται και αυτή σε σημαντικό βαθμό, οδηγώντας την σε ύφεση 8.2%. Παρόλα αυτά, η συγκεκριμένη κρίση έρχεται σε αντίθεση με τους σταθερούς ρυθμούς ανάπτυξης που παρουσιάζει η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, όπου σημαντικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισαν η αύξηση των επενδύσεων αλλά και η τόνωση της επιχειρηματικότητας. Ακόμη και κατά την περίοδο της κρίσης χρέους της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το 2009 μέχρι και σήμερα η Ελλάδα κατέχει σταθερά μια θέση στην πρώτη δεκάδα των χωρών με τις περισσότερες επιχειρήσεις ανά αριθμό κατοίκων στον κόσμο [32]. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί παρά να αποτελεί προπομπό για την εξέλιξη αυτών των επιχειρηματικών κινήσεων στις σύγχρονες startup.
Η εργασιακή απασχόληση και οι ικανοποιητικοί ρυθμοί ανάπτυξης αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για μια ισχυρή οικονομία. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των νεοφυών (startup) επιχειρήσεων αποτελεί ο υψηλός ρυθμός ανάπτυξης, καθιστώντας τη μορφή οικονομικής δραστηριότητας των startup, ιδανική για την ενίσχυση της παγκόσμιας οικονομίας. Μάλιστα, σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποιήθηκε από το ίδρυμα Kauffman [7], οι startup επιχειρήσεις αποτελούν τον καταλληλότερο δείκτη του ρυθμού ανάπτυξης μιας οικονομίας.
Ο όρος startup έχει τις ρίζες του στο απώτερο παρελθόν. Ωστόσο, με τη σύγχρονη σημασία, δηλαδή της εκκολαπτόμενης επιχείρησης, έχει χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά στο περιοδικό Forbes μόλις το 1976 [18]. Από εκείνη την χρονιά φτάνοντας στη σημερινή πραγματικότητα, όπου οι startup αποτελούν πλέον ένα καθιερωμένο επιχειρηματικό μοντέλο με μερικές από τις μεγαλύτερες εταιρίες στον κόσμο να έχουν ξεκινήσει με αυτή την μορφή, έχουν προηγηθεί σημαντικές αλλαγές και εξελίξεις. Ποιοί είναι όμως αυτοί οι κύριοι πυλώνες που συμβάλλουν στη διαμόρφωση των σύγχρονων startup;
Και μάλιστα σε αυτό το πλαίσιο η Ελλάδα έχει έναν ρόλο να διαδραματίσει ώστε να εξελιχθεί σε μια σύγχρονη silicon valley;

 

 

II. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό για την ύπαρξη μιας startup είναι η καινοτομία. Ο συνδυασμός των γνώσεων με την καινοτόμο σκέψη και προσέγγιση, οδηγούν στη διαμόρφωση του κατάλληλου επιχειρηματικού πλάνου που αποτελεί το θεμέλιο λίθο για μια startup. Η εναρμόνιση αυτών των στοιχείων εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα μέσα στο ρευστό τεχνολογικό περιβάλλον της Ελλάδας.
Η Ελλάδα κατέχει την 20η θέση μεταξύ των Ευρωπαϊκών χωρών [15] με βάση τον δείκτη καινοτομίας και 28η στην δημιουργία φιλικού περιβάλλοντος για καινοτομία. Ταυτόχρονα στον πίνακα DESI κατέχει την προτελευταία θέση (Διάγραμμα 1)[14]. Πώς μπορεί λοιπόν, η χώρα, με τέτοιες προδιαγραφές, να προάγει την κουλτούρα των startup; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι ξεκάθαρη καθώς είναι σημαντικό να δούμε και άλλες πτυχές αυτού το προβλήματος. Άλλωστε, “καινοτομία” δεν είναι μόνο τα τεχνικά εργαλεία που παρέχει μια χώρα στους πολίτες (π.χ. χρηματοδότηση, φορολογικές διευκολύνσεις), αλλά ο τρόπος σκέψης που προάγει μια συγκεκριμένη κοινωνία -όπως διαμορφώνεται τόσο στο παρόν, αλλά, παράλληλα, όπως αυτός αντανακλά την “κουλτούρα” από την απαρχή του Ελληνικού πολιτισμού. Ο Ελληνικός πολιτισμός, όντας ένας από τους αρχαιότερους πολιτισμούς που δίδαξε τις αρχές της δημοκρατίας, συνεχίζει να αποτελεί ακόμη και σήμερα σημείο αναφοράς. Ακόμη και στις μέρες μας, ο αντίκτυπος που έχουν οι τέχνες και ο πολιτισμός, επηρεάζοντας ακόμα και τον τουρισμό ή τη ναυτιλία – τομείς στους οποίους διακρίνεται η Ελλάδα-, αποτελούν στοιχεία που καθιστούν τη σύγχρονη Ελλάδα πρωτοπόρα.

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1, DESI 2020
Παρατηρώντας την πραγματικότητα από μια διεθνή οπτική, σύμφωνα με τον Νομπελίστα οικονομολόγο Ντέιβιντ Ότορ, η παραγωγικότητα των εταιρειών έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια [8]. Έχοντας ως σημείο αναφοράς την παγκόσμια οικονομική αστάθεια του 2008, οι εταιρείες άλλαξαν δραματικά προσέγγιση, δίνοντας έμφαση αποκλειστικά στην χρηματοοικονομική σταθερότητα μέσω της διαφύλαξης κεφαλαίων. Αυτό οδήγησε στην δραματική μείωση των επενδύσεων για Έρευνα και Ανάπτυξη κάτι που έχει άμεση επίπτωση στην διαμόρφωση καινοτόμων προϊόντων από τις επιχειρήσεις.
Η Ελλάδα, παράλληλα, έχει πληγεί συνολικά από τη φυγή νέων, κυρίως υψηλών ικανοτήτων ατόμων, στο εξωτερικό (brain drain). Οι λόγοι αυτής της μετακίνησης δεν είναι μόνο οικονομικοί αλλά και κοινωνικοί όπως η αναζήτηση καλύτερης ποιότητας ζωής. Μέσα σε αυτό το κλίμα, ειδικότερα όσον αφορά τις startup, το συγκεκριμένο ”οικοσύστημα” είναι αρκετά πιο υποστηρικτικό και γόνιμο στο εξωτερικό, καθώς παρέχει τις κατάλληλες βάσεις για την εξαγωγή προϊόντων και υπηρεσιών, κάτι που οδηγεί σε μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα των εταιρειών αυτών.
Η διασύνδεση των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων με την αγορά είναι ένας ακόμη σημαντικός τομέας στον οποίο πρέπει να δοθεί έμφαση. Γνωρίζουμε ότι τα Ελληνικά Πανεπιστημιακά Ιδρύματα δεν κατέχουν υψηλές θέσεις στις παγκόσμιες κατατάξεις [1], παρά το αναμφισβήτητα υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο που παρέχουν τόσο από άποψη ανθρώπινου δυναμικού, κατάρτισης εκπαιδευτικών όσο και προγραμμάτων σπουδών και διδακτικής ύλης. Ταυτόχρονα, μεγάλο μέρος της έρευνας που πραγματοποιείται εντός αυτών δεν καταφέρνει ποτέ να αξιοποιηθεί σωστά και να μετουσιωθεί σε ένα επιχειρηματικό προϊόν. Φωτεινό παράδειγμα προς μίμηση στον τομέα των πανεπιστημιακών spin off, αποτελεί η εταιρεία Centaur Analytics η οποία αξιοποίησε τομείς έρευνας και ανάπτυξης που είχαν πραγματοποιηθεί στο Πανεπιστήμιο Βόλου δημιουργώντας ένα προϊόν που ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες της αγοράς στον τομέα ανάλυσης πληροφοριών για την αλυσίδα ποιότητας αγροτικών προϊόντων. Αξίζει να σημειωθεί ότι η εταιρία έχει εξασφαλίσει μέχρι σήμερα κεφάλαια άνω των €2.5 εκατομμυρίων αποτελώντας παράλληλα μια πολυεθνική εταιρεία με παρουσία σε 3 χώρες και με μεγάλο μέρος του προσωπικού να προέρχεται από απόφοιτους του Πανεπιστημίου του Βόλου [31].
Σε σχέση με τη διάσταση των ψηφιακών δεξιοτήτων, η Ελλάδα παρουσιάζεται να διαθέτει ένα σχετικά ικανοποιητικό αριθμό πτυχιούχων θετικών επιστημών, τεχνολογίας, μηχανικής και μαθηματικών (STEM), ο οποίος δείχνει να ακολουθεί μία αυξητική πορεία τα τελευταία 3 έτη [1]. Ωστόσο, απαιτείται να επιταχύνει τις προσπάθειές της σε σχέση με την ανάπτυξη και την αναβάθμιση των ψηφιακών δεξιοτήτων και γνώσεων των εργαζομένων αλλά και των πολιτών της (Εικόνα 1).

EIKONA 1, Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ
Όσον αφορά την Εξωστρέφεια, η Ελλάδα, μια χώρα όπου το 30% του ΑΕΠ της πηγάζει από τον τουρισμό και με περισσότερους από 15.000.000 ξένους επισκέπτες ετησίως, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι κατέχει πρωταρχική θέση στην εξωστρέφεια. Η εξωστρέφεια επίσης συνδέεται άμεσα με τις εξαγωγές και τον αντίκτυπο που έχουν εκείνες στην οικονομία μιας χώρας. Ωστόσο, ενώ αυτές τα τελευταία χρόνια παρουσιάζουν άνοδο, το ισοζύγιο εισαγωγών-εξαγωγών παραμένει αρνητικό. Ταυτόχρονα, η ίδια τάση παρατηρείται και στον επιχειρηματικό τομέα με την πλειοψηφία των επιχειρήσεων να αναπτύσσονται αποκλειστικά εντός των συνόρων. Ελάχιστες είναι οι εταιρείες που έχουν δημιουργήσει τις σωστές βάσεις και διαθέτουν τους πόρους για να μπορέσουν να αναπτυχθούν στην παγκόσμια αγορά. Χαρακτηριστική εξαίρεση είναι η ελληνική εταιρεία Upstream η οποία ξεκινώντας το 2002 ως startup έχει φτάσει σήμερα να σημειώνει ετήσιο τζίρο άνω των €250 εκατομμυρίων με το 100% αυτού να προέρχεται από το εξωτερικό. Συγχρόνως, η ελληνική πολυεθνική, διαθέτει γραφεία σε 9 χώρες με περισσότερους από 290 υπαλλήλους.

III. ΣΤΟΧΕΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΤΥΠΑ

Μια αισιόδοξη προοπτική ανάπτυξης της επιχειρηματικότητας, αξίζει να είναι υψηλόφρονη. Με την πίστη ότι η Ελλάδα διαθέτει ένα υπόβαθρο τόσο ανθρώπινου δυναμικού όσο και ευρηματικότητας και διανόησης, η στόχευση μπορεί να είναι προς διεθνώς καταξιωμένα πρότυπα: μοντέλα όπως η Silicon Valley ή το Ισραήλ [9,10,11], τα οποία στο παγκόσμιο σύστημα, εκκινούν την πρωτοπορία και αποτελούν λίκνο επιχειρηματικότητας, αποτελούν απτούς στόχους.
Ενώ λοιπόν τα μοντέλα αυτά αποτελούν τα πρότυπα της επιδιωκόμενης δομής και λειτουργικότητας, η ψηφιακή καινοτομία θα πρέπει να είναι το επιδιωκόμενο περιεχόμενο. Πρώτα, επειδή ο ψηφιακός μετασχηματισμός αποτελεί όρο επιβίωσης για τις σύγχρονες οικονομίες και δεύτερον επειδή η χώρα διαθέτει περιορισμένους πόρους, αξίζει να επενδύσει σε ψηφιακές καινοτομίες με προστιθέμενη αξία την επινοητικότητα.
Στην Ελλάδα, η πρόσφατη πανδημία, επέσπευσε τον ψηφιακό μετασχηματισμό, τόσο στον πιο ευέλικτο ιδιωτικό τομέα, όσο και, ανέλπιστα, στο δημόσιο τομέα, όπου κρίθηκε αναγκαίος για τη βιωσιμότητα της λειτουργίας του. Επομένως, όταν η απόφαση ληφθεί, είναι εφικτή και η υλοποίηση. Επιπλέον, προς αυτή την κατεύθυνση, τόσο η Ευρώπη όσο και η Ελλάδα έχουν αρχίσει να θέτουν τις βάσεις προς τον ψηφιακό μετασχηματισμό στο επίπεδο των επιχειρήσεων. Βέβαια αυτή η κατεύθυνση του ψηφιακού μετασχηματισμό, αν και κύρια, είναι μία μόνο από τις πολλές επιλογές της Ελλάδας.

IV. ΤΑ ΚΑΤΑΛΛΗΛΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Η Ελλάδα, με την έμφυτη ανάγκη του Έλληνα να καινοτομεί και να επινοεί, δίνει δείγματα καλής πρακτικής. Απόδειξη αυτού, είναι ότι στην έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την καινοτομία, η Ελλάδα κατατάσσεται 2η σε ρυθμό ανάπτυξης Καινοτομίας την περίοδο 2011-2018 [20]. Το γεγονός αυτό δείχνει πως έχουν γίνει σημαντικά βήματα προόδου την τελευταία δεκαετία προς τη σωστή κατεύθυνση.
Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία επενδύσεων είναι το EquiFund: αποτελεί μια πρωτοβουλία του Ελληνικού Κράτους και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Επενδύσεων. Ο σκοπός του είναι η διοχέτευση κεφαλαίων από το EquiFund σε ενδιάμεσους χρηματοοικονομικούς φορείς, δηλαδή σε επιλεγμένες ομάδες διαχείρισης (Fund partners), με την κατάλληλη τεχνογνωσία, οι οποίες στη συνέχεια προβαίνουν, με επαγγελματικό και ανεξάρτητο τρόπο, στην επιλογή των επιχειρηματικών σχημάτων και ιδεών που θα χρηματοδοτήσουν. Μέσω αυτού του ταμείου, έχουν επενδυθεί ήδη στην ελληνική αγορά περισσότερα από €112 εκατομμύρια μέσω των τεσσάρων VC funds, ενώ αναμένεται το συνολικό ποσό να αγγίξει περισσότερα από €400 εκατομμύρια [2] (Εικόνα 2) .

ΕΙΚΟΝΑ 1, ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΠΟΡΩΝ EQUIFUND
Επίσης, το κράτος προχωράει και σε δομικές παρεμβάσεις, όπως η θέσπιση των εταιρειών ΙΚΕ (Ιδιωτικές Κεφαλαιουχικές Εταιρείες) που αποτελούν το κατάλληλο πλαίσιο για τη λειτουργία νέων startup. Ειδικότερα, σε συνδυασμό με το εθνικό μητρώο startup που έχει δημιουργηθεί (“Elevate Greece”), οι εταιρείες που έχουν ενταχθεί σε αυτό, απολαμβάνουν ειδικά προνόμια: φορολογικές απαλλαγές, χρηματοδοτήσεις από ΕΣΠΑ, προνομιακά δάνεια.
Ταυτόχρονα, το κράτος, προκειμένου να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα και συνεπώς, την παραγωγικότητα, χρησιμοποιεί ως όχημα τη δημιουργία “digital innovation hubs” και “social innovation competence centers”, μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η συνένωση ΜΜΕ (Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων), του δημόσιου τομέα αλλά και των Πανεπιστημίων. Με τον τρόπο αυτό, επιτυγχάνεται επιμερισμός του επιχειρηματικού κινδύνου και παράλληλα, διάχυση της πληροφορίας και της τεχνογνωσίας μεταξύ των μερών, αλλά και του οφέλους που προκύπτει. Μάλιστα, η αναγωγή σε Ευρωπαϊκό επίπεδο συνένωσης, υπό την “ομπρέλα” του προγράμματος “Digital Europe”, τονώνει την εξωστρέφεια. Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα αυτό είναι της τάξης των €7,5 δισεκατομμυρίων [6].
Πέρα όμως από τα αμιγώς οικονομικά μέτρα, το κράτος λαμβάνει και άλλες πρωτοβουλίες, όπως το “Rebrain Greece” που επιδιώκει να αντιστρέψει το φαινόμενο του “brain drain”, δημιουργώντας τα κατάλληλα κίνητρα επιστροφής των νέων. Για το σκοπό αυτό, αναπτύσσεται μια σχετική ψηφιακή πλατφόρμα διασύνδεσης των επιχειρήσεων, οπότε, παράλληλα, επιτυγχάνεται και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της εξωστρέφειας της ελληνικής αγοράς εργασίας και μάλιστα με ανθρώπινο κεφάλαιο υψηλών ταχυτήτων και γνωστικής ισχύος, το οποίο μεταφέρει τεχνογνωσία, εργασιακή εμπειρία, υψηλή διαχειριστική ικανότητα, ενισχυμένα χαρτοφυλάκια πελατών και μία επιχειρησιακή νοοτροπία (growth mindset) από το εξωτερικό [5].

V. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Ο ρόλος της εκπαίδευσης και της επαφής της με την αγορά και την επιχείρηση, μπορεί να αποβεί καθοριστικός προς το στόχο της διασύνδεσης της καινοτομίας με την επιχειρηματικότητα. Μια τέτοια συνένωση, θα είχε ως αποτέλεσμα, επίσης, την τόνωση της αγοράς με την εξωστρέφεια.
Κινήσεις τύπου “Elevate” θα πρέπει να ενισχυθούν με στόχο, μέσα στα επόμενα δύο χρόνια, να αποτελούν κυρίαρχο μέσο για την ενίσχυση των startup στην Ελλάδα με αύξηση των κινήτρων, ώστε να αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των εταιρειών που μετέχουν σε αυτό, πέραν των περιορισμένων, σήμερα, 211 εταιρειών.
Σημαντική πρωτοβουλία αποτελεί η δημιουργία της πρώτης “Πολιτείας Καινοτομίας” στην Ελλάδα (στις παλιές εγκαταστάσεις της “ΧΡΩΠΕΙ”) [34], με στόχο την ανάδειξη της χώρας σε νέα Silicon Valley της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, μέσα από την ανάπτυξη της νεοφυούς επιχειρηματικότητας σε τομείς που η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να παράγει υψηλή προστιθέμενη αξία.
Άλλωστε, παρατηρείται ήδη η τάση ξένων επιχειρήσεων να επενδύουν στην Ελλάδα όπως η Tesla αλλά και όπως η Microsoft που επενδύει στην ανάπτυξη νεοφυών επιχειρήσεων στην Ελλάδα. Αυτό συμβαίνει γιατί στη χώρα μας, σύμφωνα με τον πρόεδρο της Upstream και partner της Big Pi Ventures, Μάρκο Βερέμη: «Η υψηλή ποιότητα, το χαμηλό κόστος και η παραμονή των υπαλλήλων στις εταιρείες για μεγάλο χρονικό διάστημα, είναι οι λόγοι που οι επιχειρήσεις επιλέγουν την Ελλάδα και τους Έλληνες επιστήμονες» [33].

VI. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η Ελλάδα μπορεί, με συνέπεια και πειθαρχία, να επιδιώξει την ψηφιακή της ωρίμανση, η οποία είναι καθοριστική για την καινοτομία. Για να το επιτύχει αυτό, αξίζει να αντισταθεί σε ανέφικτα ψηφιακά άλματα. Οπότε, σταθερά, θα μπορέσει να επιτύχει το όραμά της, φτάνοντας το 2030 να διεκδικεί μια θέση ανάμεσα στις χώρες, αν όχι τις πρωτοπόρους, τουλάχιστον τις “ψηφιακά ώριμες” της νέας επιχειρηματικής πραγματικότητας [1].

VII. ΠΗΓΕΣ-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. “H Ψηφιακή Ελλάδα : Ο Δρόμος Προς Την Ανάπτυξη” (2017), ΣΕΒ and Accenture
2. Startups in Greece, Annual Report (2020), The Found.ation
3. Digital Transformation in Greece, Annual Report (2020), The Found.ation
4. The Era of Greek Tech Thriving (2021), The Port
5. “REBRAIN GREECE: The Greek Case of Collective Intelligence Ecosystem for Governmental Decision Making” (2020), Dimitrios Panopoulos, HAPSc Policy Briefs Series
6. “Digital Innovation Hubs in Digital Europe Programme – Current status” (2020), Sandro D’Elia, European Commission
7. Kauffman Index of Startup Activity (2017), Ewing Marion Kauffman Foundation
8. “Does Productivity Growth Threaten Employment” (2017), David Autor and A. Salomons
9. Start-Up Nation: Studying Transnational Entrepreneurial Practices in Israel’s Start-Up Ecosystem, Fraiberg S., Journal of Business and Technical Communication, 2017
10. Organisation for Economic Cooperation and Development. The OECD Observer; Paris Iss. 285, (Second Quarter 2011): 33-34
11. Start-up Nation: The Story of Israel’s Economic Miracle, Dan Senor and Saul Singer, 2009
12. “CISEF: A composite index of social, environmental and financial performance” (2021), Chrysovalantis Gaganisa, Fotios Pasiouras, MenelaosTasiou, Constantin Zopounidis
13. “Prediction of Corporate Failures for Small and Medium-Sized Enterprises in Europe: A Comparison of Statistical and Machine Learning Approaches” (2021), Marianna Eskantar, Michalis Doumpos, Evangelos Grigoroudis, Constantin Zopounidis
14. The Digital Economy and Society Index, DESI (2020), European Union
15. European Innovation Scoreboard 2020, European Union
16. National Bank of Greece Sectoral Report (2017)
17. “Το οικοσύστημα των νεοφυών (startup) επιχειρήσεων στην Ελλάδα: Μια εμπειρική έρευνα” (2017), Διπλωματική εργασία, Κιούφης Βάιος, Πανεπιστήμιο Πειραιώς
18. Oxford English Dictionary, 1989
19. https://www.dianeosis.org/crisis-monitor/
20. https://www.kathimerini.gr/economy/local/1046948/i-thesi-tis-elladas-stin-ereyna-kai-kainotomia/
21. https://www.capital.gr/epikairotita/3463101/i-ellada-anamesa-stis-xores-pou-exoun-beltiosei-perissotero-tin-kainotomia-tous-metaxu-2012-2019
22. http://www.opengov.gr/digitalandbrief/?p=2149
23. https://www.kathimerini.gr/economy/local/1066038/se-epipedo-rekor-oi-ellinikes-exagoges-to-2019-ti-exagoyme-kai-poy/
24. https://www.kathimerini.gr/economy/local/1045894/i-krisi-apogeiose-tis-ellinikes-exagoges/
25. https://www.gov.gr/upourgeia/upourgeio-psephiakes-diakuberneses/psephiakes-diakuberneses/protaseis-europaikon-kombon-psephiakes-kainotomias-european-digital-innovation-hubs-edihs
26. https://mindigital.gr/archives/1544
27. https://platform.rebraingreece.gr/en/
28. https://startupper.gr/news/68030/diasyndesi-tou-egg-entergrowgo-me-to-aristoteleio-panepistimio/
29. https://developgreece.com/startups-in-greece/
30. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/activities/digital-programme
31. https://startupper.gr/vipnews/43375/centaur-analytics-%CE%BD%CE%AD%CE%B1-%CF%87%CF%81%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%83%CE%B7-25-%CE%B5%CE%BA%CE%B1%CF%84-%CE%B5%CF%85%CF%81%CF%8E-%CE%B1%CF%80%CF%8C-marathon/
32. https://www.businessleader.co.uk/which-country-has-the-most-businesses-per-square-km/90080/
33. https://www.kathimerini.gr/economy/local/1083880/xenoi-technologikoi-kolossoi-ependyoyn-se-ellines-epistimones/
34. https://www.kathimerini.gr/politics/561211699/dimioyrgeitai-i-proti-politeia-kainotomias-pos-tha-diamorfothei-o-choros/