26ος economia Φοιτητικός Διαγωνσιμός

2o βραβείο ομαδικής εργασίας

 ΣΟΛΔΑΤΟΥ ΝΙΟΒΗ  

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας & Ανάπτυξης    

ΧΑΤΖΗΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ ΠΗΝΕΛΟΠΗ

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας & Ανάπτυξης  

 

Η Ελλάδα ως ένας Ανταγωνιστικός Τουριστικός Προορισμός Χαμηλών Εκπομπών Διοξειδίου του Άνθρακα

«Μπορούμε να καθησυχαστούμε, να μην κάνουμε τίποτα και να παρακολουθούμε τον πλανήτη μας να καταστρέφεται. Ή μπορούμε να αναλάβουμε δράση, να γίνουμε υπερασπιστές και να αρχίσουμε να κάνουμε επιλογές του τρόπου ζωής μας, ο οποίος θα είναι ευγενέστερος προς τους ανθρώπους και τον πλανήτη» – Kira Simpson

Πρόλογος

Ο τουρισμός χαρακτηρίζεται ως ένα πολυδιάστατο κοινωνικό-οικονομικό φαινόμενο, με μακραίωνη ιστορία. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό του Τουρισμού (UNWTO, 2017), ο τουρισμός, κατά τη διάρκεια των τελευταίων έξι δεκαετιών, γνώρισε συνεχή εξέλιξη και διαφοροποίηση, έτσι ώστε να αναδειχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους και ταχύτερα αναπτυσσόμενους οικονομικούς τομείς, παγκοσμίως. Στη χρονική αυτή διαδρομή ο τουρισμός άλλαξε τόσο μορφή όσο και ένταση, ενώ συνεχώς εξελίσσεται και διαφοροποιείται, σύμφωνα με τις εξελίξεις και τα εκάστοτε πρότυπα της οικονομίας αλλά και της κοινωνίας, στις οποίες δρα και αναπτύσσεται. Μπορεί, αναλογικά, ως μια πρώτη μορφή τουρισμού να αναγνωρίζεται η περιήγηση, με βάση μια ατομική αναζήτηση για τις ρίζες του παρελθόντος, την εξερεύνηση για άλλους πολιτισμούς καθώς και την περιπλάνηση σε άγνωστους τόπους (Löfgren, 1999). Όμως, στην κλίμακα και στην έκταση που έχει αποκτήσει στη σύγχρονη εποχή, ο τουρισμός αναπτύχθηκε ως μαζικό φαινόμενο μετά τα μέσα του 20ου αιώνα (Likorish & Jenkins, 2004). Με βάση την ατομική ανάγκη για ξεκούραση, εξελίχθηκε πλέον ως κοινωνική ανάγκη, ως «δικαίωμα» για αναψυχή, φαινόμενο με πολύ μεγάλη σημασία, από την πλευρά τόσο της παγκόσμιας οικονομίας όσο και της ανάπτυξης ενός τόπου (Κοκκώσης κ.α., 2011).

Συνεπώς, δεν υπάρχει πλέον γωνιά στον κόσμο που να μην έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον του σύγχρονου τουρίστα, από τη ζούγκλα του Αμαζονίου μέχρι την Αρκτική, από τα υπερσύγχρονα ξενοδοχεία στον Αραβικό κόλπο μέχρι τα πρώην «γκούλαγκ» στη Σιβηρία. Αντίστοιχα, δεν υπάρχει χώρα ή χωριό που να μην αναζητά να προσελκύσει το ενδιαφέρον του τουρισμού με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, προσδοκώντας στα σημαντικά πολλαπλασιαστικά του οφέλη (οικονομικά, πολιτισμικά και κοινωνικά). Ποιος είναι όμως ο τρόπος, με τον οποίο εξελίχθηκε ο τουρισμός στην χώρα μας;

Τουρισμός: Η ελληνική πραγματικότητα

Είναι κοινώς αποδεκτό ότι ο τουρισμός αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της οικονομικής ανάπτυξης της Ελλάδας. Το κυρίαρχο μοντέλο ανάπτυξης που επικρατεί, αρκετές δεκαετίες, στους περισσότερους ελληνικούς προορισμούς, είναι αυτό του μαζικού οργανωμένου τουρισμού. Από τη δεκαετία του 1970, όταν ξεκίνησε η «εκβιομηχάνιση» του τουριστικού προϊόντος, ο τουρισμός στην Ελλάδα είχε αποκτήσει τυποποιημένα και ομογενοποιημένα χαρακτηριστικά, στηριζόμενος στο τρίπτυχο ήλιος, θάλασσα, άμμος (3S- Sun, Sea, Sand). Το γεγονός αυτό δεν επέτρεψε τη διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος της χώρας καθ’ όλη τη διάρκεια των ετών (Tsartas et al., 2014).

Παρόλα ταύτα, τα τελευταία χρόνια στη χώρα επιχειρείται μια προσπάθεια διαφοροποίησης του τουριστικού προϊόντος, μέσω της αναβάθμισης των προσφερόμενων υπηρεσιών του, καθώς και της στροφή του προς το μοντέλο της βιώσιμης ανάπτυξης (Belias et al., 2016). Η διαφοροποίηση αυτή, αλλά και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του ελληνικού τουρισμού και του τουριστικού προϊόντος, οφείλει να αποτελεί διαρκή στόχο, ώστε να εξακολουθεί να συνεισφέρει στην οικονομία, στην κοινωνία και στον πολιτισμό μας. Ωστόσο, ο ανταγωνισμός έχει θέσει νέους κανόνες στην παγκόσμια τουριστική αγορά. Αδιαμφισβήτητα, η πρόκληση για την Ελλάδα είναι να γίνει ένας επιτυχημένος «παίκτης» στην παγκόσμια τουριστική αγορά, με στόχο να προσφέρει λύσεις σε μακροχρόνια διαρθρωτικά προβλήματα με βάση το πλαίσιο της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης.

Από την πλευρά των αριθμών, στη χώρα μας, ο τουρισμός θεωρείται ως ο πιο δυναμικός και εξωστρεφής οικονομικός τομέας, συνεισφέροντας ετησίως το 30,9% στο εθνικό ΑΕΠ. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η ανάπτυξή του έχει φτάσει στα ύψη, αγγίζοντας τις 14.918.177 ξένες αφίξεις το 2002 από 462.857 το 1961. Αυτό ισοδυναμεί με σχεδόν 30 φορές αύξηση. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού, το 2018 η Ελλάδα καλωσόρισε 30,1 εκατ. τουρίστες, κατατάσσοντάς την στη 13η θέση του παγκόσμιου τουριστικού χάρτη (BusinessNews, 2019). Ωστόσο, ο τουρισμός δεν αφορά μόνο τους αριθμούς. Για δεκαετίες, η ανάπτυξη των υποδομών και υπηρεσιών του τουρισμού έχει οδηγήσει στην απώλεια του κυριότερου τουριστικού προϊόντος της Ελλάδας: του φυσικού κεφαλαίου. Το δεδομένο αυτό εγείρει σημαντικούς προβληματισμούς για τον τρόπο ανάπτυξης του τουρισμού.

Ο τουρισμός αντιμέτωπος με τις σύγχρονες προκλήσεις

Ο τουρισμός στον 21ο αιώνα τίθεται αντιμέτωπος με νέες προκλήσεις όπως η προστασία και η διατήρηση του περιβάλλοντος αλλά και των φυσικών πόρων, η προσαρμογή και ο μετριασμός στην κλιματική αλλαγή αλλά και η διατήρηση της βιωσιμότητας και της ανταγωνιστικότητας των τουριστικών προορισμών. Το ίδιο ισχύει αναμφίβολα και για τη χώρα μας. Ωστόσο, προκύπτει το ερώτημα με ποιον τρόπο συνδέεται ο τουρισμός με την προστασία του περιβάλλοντος και με την κλιματική αλλαγή.

Ο τουρισμός αποτελεί πολυκλάδο, ο οποίος παρουσιάζει άμεση και έμμεση συσχέτιση µε σχεδόν κάθε άλλο τομέα και κλάδο ή οικονομική δραστηριότητα. Επιπλέον, ο τουρισμός, ίσως περισσότερο από κάθε άλλο κλάδο ή ανθρώπινη δραστηριότητα, εμφανίζει σχέση αλληλεξάρτησης µε το περιβάλλον. Για τον λόγο αυτόν, αποτελεί τον κατ’ εξοχήν τομέα άσκησης πολιτικής, στον οποίο µία κοινωνία έχει ενδιαφέρον να αναπτύξει δράσεις προσαρμογής και μετριασμού σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Ο συγκεκριμένος προσανατολισμός έχει ακόμα πιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την χώρα µας, η οποία χαρακτηρίζεται ως σημαντικός τουριστικός προορισμός, γεγονός που την καθιστά ως ευνοϊκή περίπτωση προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Επομένως, επιβάλλεται η αξιοποίηση της ανάγκης για προσαρμογή, ώστε να διασφαλιστεί ακόμα περισσότερο η ανταγωνιστικότητα αλλά και η βιωσιμότητα της χώρας, ως παγκόσμιου τουριστικού προορισμού (Τράπεζα της Ελλάδος, 2014).

Συμπληρωματικά, ο τουρισμός αποτελεί μία δραστηριότητα, η οποία οδηγεί στη συνεχόμενη υποβάθμιση τόσο του φυσικού όσο και του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, επηρεάζοντας καθοριστικά το κλίμα του πλανήτη, με αποτέλεσμα να χαρακτηρίζεται ως ένας κλιματικά ευαίσθητος κλάδος της οικονομίας. Ειδικότερα, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (WTO), ο τομέας του τουρισμού κατείχε περίπου το 8% των συνολικών εκπομπών CO2 το 2018. Σε απάντηση των δυσμενών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, οι οποίες προκαλούνται από τον τομέα του τουρισμού, κρίνεται αναγκαία η μεταστροφή του προς ένα νέο τουριστικό μοντέλο, το οποίο θα βασίζεται αποκλειστικά στη βιώσιμη ανάπτυξη αλλά και θα στοχεύει παράλληλα στην απομάκρυνση του άνθρακα από την τουριστική βιομηχανία καθώς και στην προστασία του περιβάλλοντος. Έτσι, προτείνεται η έννοια του «τουρισμού χαμηλών εκπομπών CO2» ως μία βαθύτερη ιδέα του τουριστικού περιβάλλοντος, η οποία προϋποθέτει τη συνεχή αλλά και τη βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη.

Τουρισμός χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα

Η επίσημη πρόταση για την υλοποίηση της ιδέας του τουρισμού χαμηλών εκπομπών CO2 διατυπώθηκε τον Μάιο του 2009 στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ με τίτλο «Go to Low-carbon Travel and Tourism Industry» («Μεταβείτε στα ταξίδια και στην τουριστική βιομηχανία των χαμηλών εκπομπών άνθρακα»). Η ιδέα αυτή αποτέλεσε το πρώτο ουσιαστικό βήμα για το συγκεκριμένο τουριστικό μοντέλο (Cai & Wang, 2010).

Αρχικά, πρόκειται για ένα νέο είδος τουρισμού, το οποίο παρουσιάζει μικρά δείγματα εφαρμογής σε συγκεκριμένα τουριστικά θέρετρα, γεγονός που εξηγεί το ότι βρίσκεται ακόμα σε θεωρητικό στάδιο με σημαντικές προοπτικές εξέλιξης. Επιπλέον, βασίζεται στην οικονομία των χαμηλών εκπομπών CO2 (Can & Hongbing, 2011) και συχνά αναφέρεται ως ένα μέτρο μετριασμού των εκπομπών CO2 στο τομέα του τουρισμού. Με άλλα λόγια, πρόκειται για έναν νέο τρόπο υπολογισμού της βιώσιμης ανάπτυξης, με κοινωνικοοικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη. Κατά κάποιον τρόπο ο τουρισμός χαμηλών εκπομπών CO2, προέρχεται από το μοντέλο του βιώσιμου τουρισμού, με αποτέλεσμα ο πρώτος να οφείλει να υιοθετήσει την κεντρική ιδέα του δεύτερου, έτσι ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης. Ωστόσο, η ειδοποιός διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι το συγκεκριμένο είδος τουρισμού είναι μετρήσιμο, δηλαδή μπορεί να υπολογιστεί το ανθρακικό αποτύπωμα των τουριστικών προορισμών και υπηρεσιών. Σημειώνεται ότι για την ανάπτυξη, του καινοτόμου αυτού μοντέλου, απαιτούνται ειδικά εργαλεία για την παρακολούθηση της απόδοσής της. Τέτοια εργαλεία είναι το αποτύπωμα άνθρακα, η σήμανση άνθρακα καθώς και η πιστοποίηση αυτού.

Αποδεδειγμένα, με βάση τη διεθνή βιβλιογραφία, ο τουρισμός χαμηλών εκπομπών CO2 συνδέεται άμεσα με τις κοινωνίες, καθώς αποτελούν βασικό συστατικό στοιχείο για την ανάπτυξή του. Συγκεκριμένα, μέσω της υιοθέτησης κοινοτήτων χαμηλών εκπομπών CO2, προωθείται η αλλαγή του τρόπου ζωής αλλά και της συμπεριφοράς των ανθρώπων (είτε τουριστών, είτε ντόπιων/ υποδοχέων του τουρισμού). Το γεγονός ότι ο τουρισμός χαμηλών εκπομπών CO2 αποτελεί μία σύγχρονη έννοια, καθιστά δύσκολη την ύπαρξη ενός κοινού ορισμού (Mei & Yang, 2012).

Ωστόσο, παρόλο που δεν υπάρχει ένας καθολικός ορισμός για τον τουρισμό χαμηλών εκπομπών CO2 (LCT- Low Carbon Tourism), η βασική ιδέα που ακολουθεί είναι ότι η κατανάλωση ενέργειας και οι εκπομπές του CO2 που προκαλούνται από τις δραστηριότητες, τα προϊόντα και τις υπηρεσίες του τουρισμού, ελαχιστοποιούνται. Ενώ, εστιάζει στον ισόρροπο συνδυασμό τριών επιμέρους επιδιώξεων της βιώσιμης ανάπτυξης: της αποτελεσματικότητας της οικονομίας, της κοινωνικής ισότητας καθώς και της προστασίας του περιβάλλοντος (WWF Hellas, 2010). Τέλος, όπως απεικονίζεται και στο Διάγραμμα 2, οι εκπομπές του CO2 οι οποίες προέρχονται από τον τουρισμό μπορεί να διακριθούν σε δύο κατηγορίες, στις άμεσες και στις έμμεσες εκπομπές.

Η εφαρμογή του τουρισμού χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα στην χώρα μας.

Η εφαρμογή του συγκεκριμένου είδους τουρισμού βασίζεται στην παραπάνω βιβλιογραφική ανασκόπηση και έχει ως στόχο την μεταστροφή του τουριστικού κλάδου προς το συγκεκριμένο μοντέλο. Για την ικανοποίηση του στόχου αυτού, απαιτούνται συγκεκριμένες διαρθρωτικές αλλαγές, συλλογική προσπάθεια καθώς και μία προσεκτικά σχεδιασμένη στρατηγική. Συνεπώς, κρίνεται αναγκαίο να ληφθούν απαραίτητα μέτρα, τα οποία θα βασίζονται στη μείωση των εκπομπών του CO2 και θα προτείνουν νέες ρυθμίσεις για τις κατηγορίες που επηρεάζουν το τουριστικό σύστημα (Can & Hongbing, 2011).

Το σημαντικότερο είναι να καταστεί κατανοητό προς τους ανθρώπους, τόσο στους τουρίστες όσο και στους υποδοχείς του τουρισμού, ότι το παρόν μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης πρόκειται για ένα καινοτόμο και περιβαλλοντικά υπεύθυνο τρόπο για να ταξιδέψουν. Με δεδομένο αυτό, δομούνται συγκεκριμένες προτάσεις, οι οποίες λειτουργούν ως αρωγοί στην απόκριση της χώρας στις σύγχρονες προκλήσεις του τουριστικού κλάδου. Οι προτάσεις αυτές διαρθρώνονται ως εξής:

·      Ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της κοινωνίας.

Η συνδρομή του πολίτη στην επίτευξη του συγκεκριμένου τουριστικού μοντέλου είναι καθοριστική, αποτελεί το «λιθαράκι», εκείνα τα μικρά αλλά σταθερά βήματα προς την στροφή του τουριστικού κλάδου της χώρας στο νέο είδος τουρισμού, το οποίο χαρακτηρίζεται ως πολλά υποσχόμενο για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής κρίσης. Ουσιαστικά, η «φροντίδα» για το περιβάλλον, μέσω του τουρισμού χαμηλών εκπομπών CO2 δεν είναι ένα απλό σύνθημα, αλλά μια ενσάρκωση της ηθικής καλλιέργειας και της περιβαλλοντικής συνειδητοποίησης των κοινωνιών.

·      Ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής μάρκετινγκ.

Στόχος είναι η ενίσχυση και η διαφοροποίηση του brand name της χώρα μας, γύρω από το συγκεκριμένο είδος τουρισμού. Η χώρα διαθέτει ήδη ένα αναγνωρισμένο brand name. Ωστόσο, στόχος της ολοκληρωμένης στρατηγικής μάρκετινγκ είναι η δημιουργία μιας ισχυρής παρουσίας στην παγκόσμια αγορά του συγκεκριμένου είδους τουρισμού. Αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω της προώθησης και της προβολής παρόμοιων τουριστικών προορισμών, στους οποίους εφαρμόζεται ο τουρισμός χαμηλών εκπομπών CO2. Ενώ, κύριοι παράγοντες προώθησης αποτελούν τα τουριστικά πρακτορεία, οι τουριστικές επιχειρήσεις καθώς και η διοργάνωση παγκόσμιων τουριστικών συνεδρίων. Ακόμα, προτεινόμενα κανάλια προβολής αποτελούν τα Μ.Μ.Ε. καθώς και το διαδίκτυο, μέσω διαφημίσεων συστηματικής παρουσίας σε ιστοσελίδες.

·      Βελτίωση των υποδομών/καταλυμάτων του τουρισμού.

Οι τουριστικές υποδομές είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την τουριστική βιομηχανία, γεγονός που υποδεικνύει την ανάγκη για τη συνεχή βελτίωση αυτών. Η βελτίωση μπορεί να προέλθει από την εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων, τα οποία αφορούν την «πράσινη» πιστοποίηση, την αναδιαμόρφωση του κτιριακού τους αποθέματος, μέσω του «έξυπνου» σχεδιασμού (έξυπνα συστήματα ελέγχου στα κτίρια, στην θέρμανση, στον φωτισμό καθώς και στην κατανάλωση νερού), καθώς και τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (αιολική και ηλιακή ενέργεια).

Σύμφωνα με τις παραπάνω προτάσεις, γεννούνται επιμέρους μέτρα, μέσω των οποίων επιδιώκεται μία στοχευμένη ανάλυση των γενικών προτάσεων σε σχέση με την εφαρμογή χαμηλών εκπομπών CO2 για την χώρα μας. Τα μέτρα αυτά, τοποθετούνται ανά ειδική κατηγορία εφαρμογής και συγκεκριμένα αναφέρονται στα τουριστικά πρακτορεία, στις τουριστικές υποδομές/καταλύματα, στις μεταφορές, στην εθνική πολιτική/στρατηγική καθώς και στην κοινωνία. Ο λόγος σχεδιασμού του Πίνακα 1, αφορά την εκτενέστερη ανάλυση των αρχικών προτάσεων και βασίζεται στην κεντρική ιδέα του άρθρου, δηλαδή στο να καταστεί η Ελλάδα ένας ανταγωνιστικός τουριστικός προορισμός χαμηλών εκπομπών CO2.

«Η αίσθηση της ανάγκης για αλλαγή είναι το πρώτο

βήμα προς την ενσάρκωση της βιωσιμότητας»

Sally Uren

Επίλογος

Συνοψίζοντας, ο τουρισμός θεωρείται βασικός πυλώνας της εγχώριας οικονομίας. Διαχρονικά, η Ελλάδα αποτελεί τουριστικό πόλο έλξης, προσελκύοντας πλήθος τουριστών και καταλαμβάνει μία από τις υψηλότερες θέσεις στην τουριστική κατάταξη, παγκοσμίως. Ωστόσο, οι σύγχρονες προκλήσεις με τις οποίες είναι αντιμέτωπος ο τουριστικός τομέας προστάζουν αλλαγή πλεύσης προς ένα βιώσιμο πρότυπο τουριστικής ανάπτυξης. Ο τουρισμός χαμηλών εκπομπών CO2 χαρακτηρίζεται ως ένα νέο, καινοτόμο μοντέλο τουρισμού, το οποίο συμβάλλει καθοριστικά στην επίτευξη της βιώσιμης ανάπτυξης των τουριστικών προορισμών. Συνεπώς, η υιοθέτηση της ιδέας του συγκεκριμένου είδους είναι ο τρόπος για να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις του 21ου αιώνα αλλά και του τουριστικού κλάδου. Εάν θέλουμε να μετατραπούν οι τουρίστες αλλά και το τουριστικό προϊόν, της χώρας, σε υψηλής προστιθέμενης αξίας, διατηρώντας παράλληλα τη φυσική και πολιτιστική κληρονομιά, αλλά και ενισχύοντας ταυτόχρονα την ανταγωνιστικότητα του εγχώριου τουριστικού προϊόντος είναι καιρός να αναλάβουμε δράση. Μόνο τότε, η Ελλάδα, ως «πράσινος» προορισμός, με χαμηλή κατανάλωση άνθρακα, θα αποκτήσει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι των ανταγωνιστών της.

Ωστόσο, τόσο για την εφαρμογή όσο και για την ανάπτυξη του εν λόγω μοντέλου καθοριστική κρίνεται η αλλαγή στη νοοτροπία μας. Θα πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τη φιλοσοφία μας και να σκεφτούμε βαθύτερα τις συνέπειες που επιφέρει η περιβαλλοντική κρίση, με την οποία είμαστε αντιμέτωποι. Πιστεύουμε ακράδαντα, ότι μπορούμε ως κοινωνικό σύνολο, ως πολίτες αυτής της χώρας, να αλλάξουμε την νοοτροπία μας, προς όφελος του περιβάλλοντος αλλά και των μελλοντικών γενιών. Άλλωστε, μην ξεχνάμε τη λαμπρή ιστορία μας, είναι στο πνεύμα των Ελλήνων να πρωτοπορούν και να διαπρέπουν αποτελώντας παράδειγμα προς μίμηση, σε παγκόσμιο επίπεδο.

Καταλήγοντας, λοιπόν έχουμε δύο επιλογές για τον τομέα του τουρισμού στη χώρα μας: μεταξύ μιας ενεργειακά αποδοτικής οδού χαμηλών εκπομπών CO2 και μιας ενεργειακά υψηλής ποσότητας CO2. Η δεύτερη επιλογή, σε άγνωστο χρονικό σημείο, καταλήγει σε γενική καταστροφή. Τελικά, είναι τόσο δύσκολη επιλογή;

 

Βιβλιογραφία

Ελληνική Βιβλιογραφία

Κοκκώσης Χ. και Τσάρτας Π. (2001) Βιώσιμη Τουριστική Ανάπτυξη και Περιβάλλον». Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική

Κοκκώσης, Χ., Τσάρτας, Π. & Γκρίμπα, Ε. (2011) Ειδικές και εναλλακτικές μορφές τουρισμού. Αθήνα: Κριτική

Τράπεζα της Ελλάδος (2014) Ελληνικός τουρισμός και κλιματική αλλαγή: Πολιτικές προσαρμογής και νέα στρατηγική ανάπτυξης. Διαθέσιμο στο: https://www.bankofgreece.gr/RelatedDocuments/EMEKA_tourismos_2014_.pdf

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Belias, D., Velissariou, E., Kiriakou, D., Koustelios, A., Sdrolias, L. & Mantas C. (2016) ‘Sustainable tourism in Greece: Problems for sustainable tourism development’, 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Οικονομικής Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος, Βόλος, 4 – 5 Νοεμβρίου. Envecon, pp. 508-514

Cai, M. & Wang, Y. (2010) ‘Low-carbon Tourism: A New Mode of Tourism Development’. The Center for Chinese Modern City Studies,1. Available at: http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-LYXK201001009.htm

Can, H. & Hongbing, D., (2011) ‘The model of developing low-carbon tourism in the context of leisure economy’. Energy Procedia, 5, pp. 1974-1978. Available at: https://doi.org/10.1016/j.egypro.2011.03.339

Caro, D. (2018) ‘Carbon Footprint’. In: B. Fath (editor), Encyclopedia of ecology -Second edition (pp. 252-257). London: Elsevier Ltd. Available at: 10.1016/B978-0-12-409548-9.10752-3

Hou, X., Wnag, J. & Xiao, C. (2012) ‘Development strategies of low-carbon tourism attractions based on tourists’ low-carbon Cognition’. Advanced Materials Research, 524-527, pp. 2517-2521. Available at: https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/AMR.524-527.2517

Intergovernmental Panel on Climate Change-IPCC (2014) Climate Change 2014 Synthesis Report. Available at: https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/05/SYR_AR5_FINAL_full_wcover.pdf

Lickorish, L. & Jenkins, C. (2004) Μια εισαγωγή στον τουρισμό. Αθήνα: Κριτική.

Löfgren, O. (1999) On Holiday: A History of Vacationing. California: University of California Press.

Mei, Y. & Yang, G., (2012) ‘Study on the development of low- carbon tourism’. Advanced Materials Research, pp.728-733 Available at: https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/AMR.573-574.728

Peeters, P. & Eijgelaar, E. (2016) Low- carbon tourism [online book] Cham: Springer. Available at: https://doi.org/10.1007/978-3-319-01384-8

Pongthanaisawan, J., Wangjiraniran, W., Chuenwong, K. & Pimonsree, L. (2018) ‘Scenario Planning for Low Carbon Tourism City: A Case Study of Nan’. Energy Procedia,152, pp. 715-724. Available at: http://dx.doi.org/10.1016/j.egypro.2018.09.235

Tang, Z., Shi, C. & Liu, Z. (2011) ‘Sustainable Development of Tourism Industry in China under the Low-carbon Economy’. Energy Procedia, 5, pp.1303-1307. Available at: https://doi.org/10.1016/j.egypro.2011.03.226

Tsartas, P., Papatheodorou, A. & Vasileiou, M. (2014) ‘Tourism development and policy in Greece’. European Tourism Planning and Organisation Systems, 19, pp.297-319. Available at: https://www.researchgate.net/publication/286265329_Tourism_Development_and_Policy_in_Greece

World Economic Forum (2009) Towards a Low Carbon Travel & Tourism Sector. Geneva: World Economic Forum. Available at: http://www.greeningtheblue.org/sites/default/files/Towards%20a%20low%20carbon%20travel%20&%20tourism%20sector.pdf

World Tourism Organization -UNWTO (2017) UNWTO Tourism Highlights, 2017 Edition. Available at: https://www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284419029

Yuan, H., Zhou, P. and Zhou. D. (2011) ‘What is Low-Carbon Development? A Conceptual Analysis’. Energy Procedia, pp.1706-1712. Available at: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1876610211012264

Yun, F., Yonghuan, M., Yijun, L., Wenyan, N. (2008) ‘Development Patterns of Low Carbon Economy- China population’. Resources and Environment. 18 (3)

Διαδικτυακοί Τόποι

Επίσημη Ιστοσελίδα BusinessNews. Διαθέσιμο στο: https://www.businessnews.gr/el/

Επίσημη Ιστοσελίδα Green Key. Διαθέσιμο στο: https://greenkey.gr/gr/about/to-sima-greenkey

Επίσημη Ιστοσελίδα LiberoAssurance. Διαθέσιμο στο: https://liberoassurance.org/iso-14001-systhma-diaxeirishs-perivallontos/

Επίσημη Ιστοσελίδα WWF Hellas. Διαθέσιμο στο: https://www.wwf.gr/sustainable-economy/vision/enviroment