25 χρόνια απόσταση από Μαδρίτη σε Μαδρίτη

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Κάτι σαν 25 χρόνια χωρίζουν την Συμφωνία της Μαδρίτης – ήταν Ιούλιος του 1997 όταν την υπέγραψαν Κώστας Σημίτης/Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ – από την τωρινή – Ιούνιος του 2022 – κατευναστική παρέμβαση του ΝΑΤΟ στα ΕλληνοΤουρκικά. Τότε, είχε προηγηθεί η κρίση των Ιμίων και η δημιουργία των «γκρίζων ζωνών» στην πραγματικότητα του Αιγαίου μετά το no men/no ships/no flags του Ρίτσαρντ Χόλμπρουγκ προς Τανσού Τσιλέρ και Θόδωρο Πάγκαλο (πρωθυπουργό και ΥΠΕΞ, αντιστοίχως): κομβικό σημείο της Μαδρίτης 1997 ήταν η αναγνώριση «νόμιμων, ζωτικών συμφερόντων και ενδιαφερόντων» (κανείς δεν πολυπροβληματίσθηκε με την διάκριση) των δυο πλευρών στο Αιγαίο, που έχουν «μείζονα σημασία για την ασφάλεια και την εθνική κυριαρχία.

Αυτός ήταν ο πυρήνας. υπήρχε βεβαίως και αναφορά στον σεβασμό των Αρχών του Διεθνούς Δικαίου και των Διεθνών Συνθηκών, υπήρχε και η δέσμευση αποφυγής μονομερών ενεργειών προκειμένου να αποτραπούν «συγκρούσεις οφειλόμενες σε παρεξήγηση», υπήρχε και η πάγια φόρμουλα για διευθέτηση των διαφορών (πληθυντικός) με ειρηνικά μέσα, «χωρίς βία ή απειλή χρήση βίας». Προσέξτε όμως το τι ακολούθησε: η Κύπρος αγόραζε (και μετέφερε με προσπάθεια μυστικότητας) τους Ρωσικούς S-300 από τους οποίους βέβαια αργότερα απηλλάγη με γενική ΝΑΤΟϊκή/Αμερικανική επίνευση ώστε να λιάζονται σήμερα στην Κρήτη. προχώρησαν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας με την ΕΕ, οι οποίες και επέπρωτο να καταλήξουν θετικά το 2004. δρομολογήθηκαν  οι τότε προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού δια του Σχεδίου Ανάν, που κατέληξαν – άδοξα – στο αδιέξοδο του Μπούργκενστοκ. ενδιαμέσως υπήρξαν οι διαδικασίες που έφεραν την Συμφωνία του Ελσίνκι – 1999 – με αναφορά στις «εκκρεμείς σημαντικές διαφορές και συναφή ζητήματα» (πάλι πληθυντικός) μεταξύ Ελλάδας-Τουρκίας με τελικό ορίζοντα επίλυσης στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Αν κανείς επιχειρήσει ένα βλέμμα στην Μαδρίτη 1997, και δει πώς αξιολογούνταν η τότε εκτονωτική προσπάθεια, θα βρει πολλές θετικές και μελλοντοστραφείς αποτιμήσεις: άλλωστε αυτές ήταν που εξηγούν τα πέντε-έξι χρόνια συνεχών διπλωματικών ζυμώσεων, με Αμερικανική επίνευση και Ευρωπαϊκή προθυμία να χρησιμοποιηθούν οι Ευρωπαϊκές προοπτικές και οι αντίστοιχοι μηχανισμοί ως εργαλείο προσέγγισης και επίτευξης σταθερότητας στα ΕλληνοΤουρκικά. Χωρίς να υπάρχει ομοιομορφία στις εκτιμήσεις των πολιτικών σχηματισμών, «υπέρ» της Μαδρίτης 1999 είχε ταχθεί μεγάλο μέρος του τότε Σημιτικού/υπό απο-Παπανδρεοποίηση ΠΑΣΟΚ, η ανανεωτική Αριστερά, αλλά και σημαντικό μέρος της υπό μετάβαση (μετά την διπλή εκλογική ήττα 1993 και 1996) Ν.Δ. Μάλλον μοναχικό, το ΚΚΕ επεσήμαινε ότι οι φόρμουλες της Μαδρίτης 1997 κινδύνευαν να τύχουν ερμηνείας από την Άγκυρα κατά το δοκούν – ιδίως εκείνο το περί «συμφερόντων και ενδιαφερόντων» . Η κουμπαριά Κώστα Καραμανλή – Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, Ιούλιο του 2004, στους γάμους της συμπαθέστατης Εσμέ, «συνάντησης των πολιτισμών» κατά τον ευτυχή πατέρα, υπήρξε το συμβολικό υψηλότερο σημείο εκείνης της εποχής.

Γιατί όλα αυτά, old history  που θάλεγε κανείς βλέποντας πώς οι χρόνοι έχουν συντμηθεί τώρα – δηλαδή πότε; μετά την «Γαλάζια Πατρίδα» και τους περιπάτους του Ορούτς Ρέις στην (μηδέποτε ανακηρυχθείσα) Ελληνική ΑΟΖ και την χρησιμοποίηση του επιχειρήματος της μη-αποστρατικοποίησης των νησιών του Β. Αιγαίου και της Δωδεκανήσου προκειμένου να αμφισβητηθεί ευθέως η κυριαρχία επ’ αυτών. Πραγματικά σοκάρει πόσο η ερμηνεία των «συμφερόντων και ενδιαφερόντων» από πλευράς Τουρκίας για το Αιγαίο πήγε στην πιο επικίνδυνη κατεύθυνση.

Όμως… εκείνο που απομένει να δούμε τώρα, ιδίως με την πρόσκληση προς την Άγκυρα είτε να προσέλθει στην συζήτηση περί Στρατηγικής Πυξίδας της ΕΕ (νέα προσέγγιση στην ΚΕΠΠΑ/CSDP και ΕΔΑΣ/PESCO), είτε να ενταχθεί στις προσπάθειες για δημιουργία κάποιου επάλληλου σχήματος Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας (κατά Μακρόν, ήδη με προβολή από Τζόνσον  – παρά το νωπό Brexit! – σε νέα λογική «Mare Nostrum» με συμμετοχή Τουρκίας και Ισραήλ, ενδεχομένως και Αιγύπτου), είτε και στα δυο, είναι ακόμη πιο σημαντικό. Και… θα το δούμε να εξελίσσεται.

Φουτουριστικοί σχεδιασμοί επί χάρτου; Ίσως. Όμως: (α) πάλι δρομολογείται κινητικότητα περί την Κύπρο, υπό δυσοίωνη πίεση μέσω γεωτρήσεων (όχι απλώς ερευνών), (β) το σχήμα περί κλειστού για την Τουρκία EastMed Gas Forum με αιχμή Ισραήλ-Αίγυπτο έχει προ πολλού ξεπεραστεί, (γ) πιο κοντά σ’ εμάς, η προσδοκία κυρώσεων κατά της Αγκυρας για την στάση της στην περιοχή είναι απόμακρη, σβησμένη πλέον μνήμη , (δ) οι φιλότιμες αναφορές στο «μόνη διαφορά Ελλάδας με Τουρκία η υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ», απ’ όλο τον πολιτικό μας κόσμο, δηλαδή η ευθεία αμφισβήτηση της Μαδρίτης 1997 (και του Ελσίνκι, και της συνέχειας…) δεν δείχνουν να ανακόπτουν τις παραβιάσεις και τις υπερπτήσεις και τους σχεδιασμούς ερευνών (τουλάχιστον) επί του πεδίου στο Αιγαίο.

Οπότε το ερώτημα βρίσκεται – θέλουμε/δεν θέλουμε – στο τραπέζι: τι είναι διατεθειμένες οι ηγεσίες που θα προκύψουν από τις εγγύτατες εκλογές σε Ελλάδα ΚΑΙ Τουρκία να κάνουν ώστε οι (χωρίς κόστος για εκείνους) εκκλήσεις Αμερικανών και Ευρωπαίων για «σταθερότητα» στην περιοχή να δώσουν κάτι; Το 1997-1999-2004, με άλλα λόγια, πώς θα διαμορφωθεί ως πορεία μετά την Μαδρίτη 2022;

[Δειλή υποσημείωση: όσοι με ευρωενθουσιασμό σπεύδουν να συμπαραταχθούν με την  προσδοκία για μια Ευρώπη χωρίς την δύσκαμπτη ομοφωνία, αλλά με ενισχυμένες πλειοψηφίες σε εξωτερική πολιτική και ασφάλεια, ας σημειώσουν ότι συμμετοχή στην PESCO και την CFSP, τουλάχιστον μέχρι τώρα, απαιτούσε ομοφωνία…].