Η παγίδα του Θουκυδίδη γνωστή, του Τσώρτσιλ λιγότερο – του Τάκιτου όμως;

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Δανεική η συζήτηση από στρογγυλό τραπέζι με θέμα – μέρες ανακατασκευής της Δύσης με αφορμή την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, μέρες επαναφοράς σε λογικές Ψυχρού Πολέμου, μέρες 20ού Συνεδρίου του ΚΚΚίνας, διαμόρφωσης μετώπων σε Ινδικό και Ειρηνικό – τις προοπτικές εξέλιξης του διεθνούς συστήματος ασφαλείας. Δεν άργησε να έρθει στο προσκήνιο η έννοια της «παγίδας του Θουκυδίδη», την οποία τόσο έχουν αγαπήσει τα τελευταία χρόνια στις διεθνείς σχέσεις, με αφορμή ιδίως την άνοδο της Κίνας και μάλιστα την εντεινόμενη προβολή ισχύος από μέρους της: εκεί που την είχαμε περίπου φορέα soft power, πέρα δηλαδή από την ραγδαία οικονομική μεγέθυνσή της, την βλέπουμε πιο διεκδικητική (πάντως στην Νότια Σινική Θάλασσα) και με εμφατικές τοποθετήσεις στο θέμα της Ταϊβάν (όπου η πρόσφατη επίσκεψη Πελόζι «έστρωσε το παιχνίδι» ιδεωδώς). Ξεκινώντας από την αντιπαλότητα Αθηνών-Σπάρτης, που οδήγησε στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, ο Θουκυδίδης δίδαξε ότι όταν μια νέα δύναμη καταγράφεται ανερχόμενη, τότε ο πειρασμός της σύγκρουσης ανεβαίνει – για να καταλήξει σε οιονεί νομοτέλεια. Η άνοδος της δύναμης μπορεί να είναι αρχικά οικονομική. περνάει σε τεχνολογική (οι τριήρεις των Αθηναίων).  ενσωματώνει το πληθυσμιακό κριτήριο, πάντως κάποια στιγμή προσλαμβάνει στρατιωτική διάσταση.

Οι Κινέζοι πολύ την έχουν αγαπήσει την συζήτηση περί παγίδας του Θουκυδίδη στις δικές τους αναλύσεις της μεγάλης – πολλαπλά – ιστορίας τους. Το εργαλείο αυτό αρέσκει και στον Πρόεδρο Σι, άλλωστε. Προσεγγιζόμενο από Δυτική ματιά, η παγίδα του Θουκυδίδη φέρνει στο προσκήνιο πρωτοβουλίες όπως της AUKUS ή του QUAD, ως προσπαθειών ανάσχεσης της περαιτέρω Κινεζικής προβολής ισχύος.

Η παγίδα του Τσώρτσιλ δεν είναι εύκολο να προσεγγισθεί με Δυτικά μάτια, καθώς η κάθετη στάση του εναντίον της κατευναστικότητας των Άγγλων/Τσάμπερλεϊν και των Γάλλων/Νταλαντιέ στο Μόναχο, τον έχει καταστήσει εμβληματική φιγούρα του αντι-Ναζιστικού Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, παλιότερες πρωτοβουλίες Τσώρτσιλ (καταστροφή των Δαρδανελίων, στο ξεκίνημα του Α’ Παγκοσμίου) ρίχνουν σκιές στα μαχητικά του αντανακλαστικά. Στην δε οικοδόμηση του μεταπολεμικού κόσμου, η Τσωρτσίλλεια συνδρομή στην οικοδόμηση των δυο μπλοκ – πέρα και από την στρατηγική του containment/της ανάσχεσης του κομμουνισμού μετά το long telegram του Κένναν – συνέβαλε στο «πάγωμα» δεκαετιών και στο ρίζωμα της αντιπαραθετικότητας στις διεθνείς σχέσεις μέχρι την πτώση του Τείχους.

Εκεί, λοιπόν, που προχωρούσε η συζήτηση με προβολή στο τι θα σημάνει ο νέος/υπό διαμόρφωση Ψυχρός Πόλεμος με την (επανα)συγκρότηση της «Δύσης» (υπό την εκδοχή της αντιπαράθεσης δημοκρατιών/αυταρχικών καθεστώτων που εμφανίζει ρωγμές: περίπτωση Σαουδικής Αραβίας…), έπεσε στο τραπέζι μια διαφορετική παγίδα: η παγίδα του Τάκιτου. Κατά παράδοξο τρόπο, την ανέσυρε από την λατινική γραμματεία Κινέζος καθηγητής (της Σχολής Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου του Νάνκινγκ). Και τι διδάσκει; Οτι άμα ένας ηγέτης καταφέρει – όπως ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Γάλβας – και καταστεί αντιδημοτικός, τότε είτε προωθεί σωστές πολιτικές, είτε κολλάει σε στραβές προσεγγίσεις, καταλήγει να χάνει!

Χρήσιμες οι συζητήσεις για τις παγίδες. Όπως κι αν οδηγήσουν τα συμπεράσματα οι προβολές στα διεθνή, στα Ευρωπαϊκά, στα εσωτερικά των χωρών, (ρίξτε μια ματιά στην Βρετανία, για παράδειγμα). Δύσκολοι οι καιροί για ηγέτες μπροστά σε μια δύσπιστη κοινή γνώμη.