Διαχείριση αποβλήτων, ενεργειακή αξιοποίηση, κυκλική οικονομία – και μια μνήμη Νίκου Θέμελη

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Με μια πανστρατιά φορέων από τα υπ. Ενέργειας και Αγροτικής Ανάπτυξης, τα Πανεπιστήμια, την Τοπική Αυτοδιοίκηση και έναν ζωηρότερο παρά ποτέ ιδιωτικό τομέα, προέκυψε ένα ευρύτατο Συνέδριο για την Ενεργειακή Αξιοποίηση των απορριμμάτων, την αξιοποίηση της βιομάζας/παραγωγή βιοαερίου/στροφή προς βιοκαύσιμα, την δημιουργία δευτερογενούς καυσίμου με χρήσεις όπως στην παραγωγή τσιμέντου – όλα αυτά σε μια συνολική λογική Κυκλικής Οικονομίας στην πράξη. και όχι πλέον στους σχεδιασμούς ή στην εκφορά περιβαλλοντικού λόγου.  Έτσι δόθηκε προχθές το στίγμα μιας κινητοποίησης που, έστω και με δεκαετίες καθυστέρηση, έρχεται στο συγκεκριμένο στην Ελλάδα. Το Συνέδριο στο οποίο αναφερόμαστε, παρά ορισμένες γραφικότητες (όπως η απονομή τιμητικών διακρίσεων σε best practices), είχε ακριβώς αυτό το ενδιαφέρον: έστρεφε τους προβολείς σε απτές πρωτοβουλίες, με οικονομικό/πρακτικό περιεχόμενο όπως η τηλεθέρμανση σε περιοχές σαν το Αμύνταιο, η συνολική στροφή των τσιμεντοβιομηχανιών στην επιδίωξη οικονομίας χαμηλού άνθρακα, η ολοκλήρωση της γεωργικής και δασικής οικονομίας προς κατευθύνσεις κυκλικής οικονομίας.

Με την ευκαιρία αυτή, να μεταφέρουμε το κλίμα από μια παλιότερη εποχή – τότε που η ίδια αυτή συζήτηση ξεκινούσε με πολύν κόσμο να την θεωρεί είτε ιδιορρυθμία, είτε επιστημονική περιέργεια, είτε πάλι οραματική αναζήτηση μακρινού μέλλοντος. Πρέπει να ήταν 1994, με επάνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, και ο Νίκος Θέμελης αναζητά τηλεφωνικά τον συντάκτη αυτού του σημειώματος – τότε στις Βρυξέλλες – να του υποδείξει μιαν «πολλά υποσχόμενη συζήτηση», που θα λάμβανε χώρα στα πλαίσια ενός από τα διαδοχικά συνέδρια ευαισθητοποίησης για την (νιοστή) αναθεώρηση της ΚΑΠ. Παραξενεύεται ο λήπτης του μηνύματος, καθώς το κέντρο των ενδιαφερόντων του ήταν μεν «τα Ευρωπαϊκά», όμως σίγουρα όχι τα αγροτικά ζητήματα. επιπλέον, ο ίδιος ο Νίκος Θέμελης – στενότατος συνεργάτης του Κώστα Σημίτη τα χρόνια ήδη του Υπουργείου Γεωργίας, ύστερα στην κομβική θητεία στο Εθνικής Οικονομίας/Οικονομικών –  τώρα βρισκόταν στο Βιομηχανίας και Ενέργειας. Ζητούνται διευκρινίσεις, «πήγαινε και θα δεις, έχει ενδιαφέρον!» ήταν η απάντηση.

Είχε ενδιαφέρον, όντως! Θυμίζουμε ότι η συζήτηση γίνεται σχεδόν 30 χρόνια πίσω από σήμερα, ότι το πλαίσιο ήταν μια από τις κατά καιρούς αναθεωρήσεις της ΚΑΠ. Και όμως, εκεί, με κεντρικό σημείο την συζήτηση για τα αγροτικά απόβλητα, την βιομάζα/το βιοαέριο, τις πρότυπες εφαρμογές ολοκληρωμένης διαχείρισης σε φάρμες της Ολλανδίας, της επανόδου σε ευρεία κινητοποίηση γύρω από την διαχείριση οικιακών αλλά και βιομηχανικών αποβλήτων στην Γερμανία, με γενικότερες αναφορές στις μονάδες ενεργειακής αξιοποίησης με ταυτόχρονη περιβαλλοντική στόχευση (παράδειγμα η μονάδα καύσης σε κεντρικό μέρος της Βιέννης), μπορούσε κανείς να δει «εικόνες μέλλοντος». Πολύ-πολύ προτού έρθουν στο προσκήνιο οι συζητήσεις περί κυκλικής οικονομίας, περί πρασινίσματος των παραγωγικών διαδικασιών, ακόμη περισσότερο περί αντιμετώπισης των ενεργειακών αδιεξόδων.

Πάντως εκεί, ήδη – στο πλαίσιο, επαναλαμβάνουμε, συζήτησης περί Αγροτικής Πολιτικής που επεκτεινόταν στην διαχείριση των αποβλήτων και απορριμμάτων – αναφέρθηκε σε μια παρουσίαση η αξιοποίηση στα πλαίσια βιομηχανιών, όπως η βιομηχανία του τσιμέντου, με όλη την διάσταση του ενεργοβόρου αλλά και την αναζήτηση υλικών που την χαρακτήριζε ήδη. Ιδού λοιπόν και το σημείο συνάντησης των αναζητήσεων Ν. Θέμελη στο Γεωργίας και το Βιομηχανίας-Ενέργειας, το παραδέχθηκε σε απαντητικό τηλεφώνημα ο υπογράφων!

Υπήρξαν όμως και δυο άλλα σημεία αιχμής, που είχαμε συγκρατήσει από την τότε συζήτηση. Το πρώτο ήταν ότι ένας από τους πιο τεχνοκρατικούς εισηγητές, σε πάνελ και με εκπρόσωπο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ενώ περιέγραφε διεξοδικά τεχνολογίες και οικονομικότητες των εναλλακτικών λύσεων, επέμενε πολύ στον κεντρικότατο ρόλο που θα είχε – αν ήταν να αποκτήσει η συζήτηση αυτή πειστικό περιεχόμενο – η συστηματική, η διεξοδική, η με παράθεση τεχνικών επεξηγήσεων ώστε να καταλήξει να είναι αποτελεσματική, ενημέρωση της ευρύτερης κοινής γνώμης. Αν η διαχείριση των αστικών απορριμμάτων με πυρήνα την διαλογή («το σύστημα των κάδων στα νοικοκυριά», ήδη τότε) στηριζόταν στην ενημέρωση, το ίδιο θα ίσχυε και για την συνολική κυκλικότητα (η οποία δεν είχε ακόμη βαφτιστεί έτσι). Το δεύτερο σημείο ήταν μια επισήμανση στην συζήτηση που επηκολούθησε: γύρω από τα απορρίμματα και απόβλητα, υποστηρίχθηκε, θα προέκυπτε αργότερα γνήσιος ανταγωνισμός. Όχι ανταγωνισμός τεχνολογιών και χρηματοδοτήσεων, όχι μόνο! αλλά και ανταγωνισμός πρόσβασης σε αυτά, μεταξύ ανταγωνιστικών χρήσεων.

Η αφήγηση θα μπορούσε να τελειώσει εδώ. Έχει όμως και sequel: λίγους μήνες αργότερα, σε συζήτηση σε εντελώς διαφορετικό φόντο με τον Θόδωρο Παπαλεξόπουλο του ΤΙΤΑΝΑ (ξαναθυμίζουμε: πριν σχεδόν 30 χρόνια), του είχαμε μνημονεύσει σχεδόν ως αξιοπερίεργο την αναφορά – σε ενημερωτική εκδήλωση περί ΚΑΠ – την χρήση απορριμμάτων/αποβλήτων από την τσιμεντοβιομηχανία. Όχι μόνο δεν το άκουσε ως curiosum, αλλ’ ήταν ήδη προετοιμασμένος για την πλευρά αυτή της αναζήτησης μέλλοντος στον κλάδο του. όχι μόνο αυτό, αλλά στο σκέλος της συζήτησης περί ανταγωνιστικών χρήσεων των απορριμμάτων, είχε ήδη προχωρήσει την σκέψη ότι «αυτό θα ήταν ένα από τα πεδία ανταγωνισμού στο μέλλον».