Μιλώντας για αγροτοβιομηχανικά συστήματα  υπό συνθήκες 2022: το AgriBusiness Forum-5

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Έχοντας ξεκινήσει πριν 5 χρόνια από τις Σέρρες, έχοντας κατηφορίσει προς τα Τρίκαλα και περάσει από την Αθήνα – μεσολάβησε η διετία της πανδημίας του Covid-19, με τους κανόνες κοινωνικής αποστασιοποίησης… – η διοργάνωση του AgriBusiness Forum, με στόχο την συζήτηση γύρω από τις εξελίξεις των αγροδιατροφικών συστημάτων βρέθηκε φέτος στην Πελοπόννησο, στην Σκαφιδιά της Ηλείας. Με την στήριξη και συμμετοχή φορέων όπως ο FAO, η Πρεσβεία της Ολλανδίας (που εξαρχής είχε κεντρικό ρόλο, από εποχής Orange Grove), το UN Women, η Αμερικανική Γεωργική Σχολή, το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου (υπερβαίνοντας έτσι τα όρια της γειτονικής Μεσσηνίας), η Εθνική Τράπεζα, συνεταιριστικές οργανώσεις αλλά και τα Υπουργεία Αγροτικής Ανάπτυξης, Περιβάλλοντος/Ενέργειας και Ανάπτυξης/Επενδύσεων. – ακόμη και Μεταναστευτικής Πολιτικής (κρατήστε το, αυτό) Καθώς και με πολύ ουσιαστική συμμετοχή του Πανεπιστημίου Πατρών: φοιτητές του είχαν αναλάβει να παρακολουθούν για την κατάρτιση των πρακτικών: διόλου συνηθισμένο για Ελλάδα!

Με αυτήν λοιπόν την πλαισίωση, το AgriBusiness Forum-5 – που ο Όμιλος economia παρακολουθεί από το ξεκίνημα του – λειτουργεί σαν ένας μηχανισμός παρακολούθησης /tracking device για το που κατευθύνεται ο αγροδιατροφικός τομέας κάτω από τις πολύπλευρες πιέσεις και επιρροές της εποχής: επιταγές της πράσινης μετάβασης και της ενσωμάτωσης ψηφιακής καινοτομίας όπως περιλαμβάνονται στην υπό μετεξέλιξη ΚΑΠ. γενικότερες αλλαγές που φέρνει η κλιματική κρίση σε παγκόσμια κλίματα. προσπάθεια επαναφοράς σε μια ομαλή λειτουργία μετά την κρίση της πανδημίας και τις συνακόλουθες διαταράξεις των εφοδιαστικών αλυσίδων που επηρέασαν σημαντικά (και) τον αγροδιατροφικό τομέα. τώρα, τέλος, με το φάσμα της επισιτιστικής κρίσης όπως ανεβαίνει στην επιφάνεια και συνειδητοποιείται όσο διαρκεί η Ουκρανική κρίση…

Μια εικόνα πολλαπλών δυνατοτήτων αλλά και αντίστοιχων κινδύνων που στηρίζει η όλο και ταχύτερη ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών, από την γεωργία ακριβείας μέχρι τις προσπάθειες αντιμετώπισης των περιβαλλοντικών απειλών, αλλά και που επιβάλλει οργανωτικές αλλαγές οι οποίες – πάντα – προβληματίζουν υπό Ελληνικές συνθήκες, αυτή είναι η βασική συνεισφορά του AgriBusiness Forum. Το οποίο, σε όποιον το παρακολουθεί να εξελίσσεται ανά τα χρόνια, δημιουργεί την αίσθηση ότι οι ρυθμοί με τους οποίους μεταμορφώνεται το αγροδιατροφικό σύστημα είναι εξίσου γρήγοροι με εκείνους που βρίσκει κανείς σε τομείς και κλάδους θεωρούμενους πολύ περισσότερο «αιχμής». Εξίσου γρήγορα, αλλά και εξίσου απαιτητικά από πλευράς προσαρμογών που απαιτούνται.

Να δούμε μαζί μερικά  από τα πιο χαρακτηριστικά σπαράγματα αυτού του 2ημέρου, το οποίο ωστόσο – και αυτό αξίζει να καταγραφεί – σε αντίθεση με το Forum ιδίως των Τρικάλων αλλά και των Σερρών, δεν είχε αξιόλογη άμεση συμμετοχή από το αγροτικό δυναμικό της περιοχής. Μιας περιοχής που όλοι αναγνωρίζουν ότι, στον πρωτογενή τομέα, είναι «ευλογημένος τόπος», με τις φράουλες ή τις ντομάτες ή τα καρπούζια/πεπόνια να αποτελούν όχι απλώς καλλιέργειες αιχμής αλλά και επιδεχόμενες μεγάλη βελτίωση της απόδοσης με την γενίκευση νέων ή/και εξελιγμένων τεχνολογιών. Πηγαίνοντας από Πάτρα προς Πύργο/Σκαφιδιά, περνάει κανείς «αναγκαστικά» από στρέμματα επί στρεμμάτων θερμοκήπια – αλλά πόσα απ’ αυτά έχουν προχωρήσει κάποια βήματα πέρα από την εντελώς στοιχειώδη τεχνολογία; Συναντά κανείς και ντανιαρισμένες παλέτες και συλλέκτες παλετών – αλλά πού η λίγο πιο προωθημένη υποδομή διαχείρισης και συσκευασίας; Έτσι, μένει κανείς με την απορία πώς και η Δυτική Ελλάδα, με τέτοιες δυνατότητες του πρωτογενούς τομέα, με σημαντική τριτοβάθμια εκπαίδευση (ιδίως το Παν/μιο Πατρών), με τον ιστορικό/τουριστικό θησαυρό της Ολυμπίας, αλλά και οδικές υποδομές – Ολυμπία οδός, Ιονία Οδός, γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου (αν και με την τραγική «μαύρη τρύπα» της Πατρών-Πύργου) – έχει μείνει στις αναπτυξιακά χαμηλότερες θέσεις στην Ελληνική περιφέρεια.

Πάμε όμως σε 6 σημεία που – θαρρούμε – δίνουν επιλεκτικά τροφή για περαιτέρω σκέψη:

  • Πολλή συζήτηση για το πώς/πόσο η νεότερη γενιά διστάζει να προσέλθει στον – έστω και εκσυγχρονισμένο/εκμηχανισμένο/τεχνολογικά βελτιωμένο – αγροτοβιομηχανικό τομέα «που οπωσδήποτε δεν βρίσκεται στην εποχή της αξίνας», καθώς από προηγούμενες φάσεις έχει φορτώσει (για παράδειγμα) σε δυναμικό τρακτέρ «ιπποδύναμη που θα μπορούσε να οργώσει την μισή Ευρώπη, ενδεχομένως και λίγο από Ουκρανία». Το στοιχείο που αναφέρθηκε: Μόλις 5% των γεωργικών εκμεταλλεύσεων έχει σ’ εμάς επικεφαλής άτομο ηλικίας κάτω των 35 ετών (μόνη η Κύπρος έχει χειρότερη επίδοση στην ΕΕ, με λιγότερο από 2%). Δίπλα όμως σ’ αυτό το ψυχρό στοιχείο, δείτε και την κατάθεση της οινοποιού Διονυσίας Μπριντζίκη, ιδιοκτήτριας/διευθύντριας του Abelon Κτήματος Μπριντζίκη η οποία ανέφερε πώς όσο κι αν εκσυγχρονίζονται οι μονάδες, δύσκολα «μένει» η επόμενη γενιά. Την ίδια στιγμή, πάντως, αφηγείται πώς κάποια στιγμή καταφθάνει στο Κτήμα Abelon (στα πλαίσια του Erasmus-Plus) πούλμαν με τρεις ντουζίνες 15χρνια παιδιά από Ευρώπη: κατεβαίνουν, ρίχνουν γύρω μια ματιά αναγνώρισης του χώρου και παρευθύς…. αρχίζουν να κλαδεύουν!
  • Πάμε τώρα σ’ ένα εντελώς διαφορετικό/νέο προϊόν. Παρουσιάζει ο Νικόλαος Δούκας – ιδρυτής της Hippophae Ελλάς (και αντιπρόεδρος του ΕΛΓΑ) το πώς 95 παραγωγοί, συνασπισμένοι σε μια Α.Ε. έχουν κατορθώσει να καλλιεργούν αυτό το (εκ των γνωστότερων) superfood σε 1.600 στρέμματα και να εξασφαλίζουν μιαν εντελώς ιδιαίτερη ποικιλία με παγκοσμίως ανταγωνιστικές συνθήκες (Στην Κίνα καλλιεργούνται 25 εκατ. στρέμματα, σε Ρωσία και Γερμανία από 3 εκατ.). Πρόκειται για καλλιέργεια που – διεθνώς – έχει απογειωθεί μέσα στην τρέλα των superfoods που στην Ελλάδα πέτυχε κυρίως καλύτερο καρπό και μεγαλύτερη απόδοση. Πώς και προέκυψε αυτή η επιτυχία; Κατά τον Ν. Δούκα, με το να έχει εξαρχής υιοθετηθεί η μορφή της ΑΕ που συνδυάζει συνεργατικότητα και διαχείριση με οικονομικά κριτήρια: κρατείται χωριστά η διαπραγμάτευση για την αρχική τεχνογνωσία (από το Ινστιτούτο Λισαβένκο του Παν/μίου της Σιβηρίας) , χωριστά οι επιλογές της καλλιέργειας χωριστά η εμπορική διαχείριση και το μάρκετινγκ (από την Golden Foods).
  • Σε όλη την διάρκεια του 2ημέρου του AgriBusiness Forum-5 η περιβαλλοντική διάσταση κυριάρχησε – και η δέσμευση της ΚΑΠ (και συνακόλουθα, του Στρατηγικού Σχεδίου της Ελλάδας) να συνεχισθούν και να επεκταθούν οι σχετικές προσπάθειες στην κατεύθυνση μιας «αυστηροποίησης των όρων άσκησης της γεωργίας» κατά τον Δημήτρη Λιανό, Γενικό Διευθυντή της LKN (συμβουλευτικής εταιρείας, που συνέβαλε στην κατάρτιση του Σχεδίου μαζί με το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης). Πλην όμως οι στόχοι που έχουν τεθεί από την Ευρώπη, μιλούν για μετάβαση σε ένα 25% των εκτάσεων σε βιολογική καλλιέργεια μέχρι το 2030 (σήμερα στην Ελλάδα είμαστε στο 9% ο μέσος όρος ΕΕ στο 8%), για μείωση κατά 50% των φυτοφαρμάκων και των αντιβιοτικών στα ζώα, για αφαίρεση 10% της καλλιεργούμενης γης ώστε να αναπτυχθεί πάλι ελεύθερα η Ευρωπαϊκή χλωρίδα και πανίδα . Τους στόχους υπενθύμισε ο Γ.Γ. Αγροτικής Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων Κωνσταντίνος Μπαγινέττας.

Πάντως το ερώτημα «μήπως τώρα που βρισκόμαστε  [όλο και περισσότερο αυτό λέγεται και συνειδητοποιείται] σε φάση επισιτιστικής κρίσης, μήπως τώρα ξαναγυρίσουμε στη ομολογημένη ή de facto εντατική καλλιέργεια;» έμεινε αναπάντητο. [Βέβαια σ’ ένα από τα πηγαδάκια, πολύπειρη συμμετέχουσα από τον χώρο της βιομηχανίας του κλάδου, όχι απλώς συμφώνησε με το σχετικό δυσάρεστο ερώτημα αλλά και διερωτήθηκε πόσο θα αργήσουμε να ακούσουμε για … ανάγκη εισαγωγής γενετικά τροποποιημένων σπόρων στις καλλιέργειες «μπροστά στην ανάγκη»].

  • Μια διάσταση που οι προηγούμενες εκδοχές του AgriBusiness Forum είχαν δείξει ότι επιταχύνει την παρουσία της στην Ελληνική παραγωγή, δηλαδή η ενσωμάτωση στις καλλιέργειες προωθημένων τεχνολογιών οι οποίες ξεκινούν από δορυφορική τηλεπισκόπηση/χρήση drones/αισθητήρες στα τρακτέρ για την συνεχή παρακολούθηση των καλλιεργούμενων εδαφών όσον αφορά τις καιρικές συνθήκες ή/και την έγκαιρη προειδοποίηση για ασθένειες, και φθάνουν στην μέτρηση της άρδευσης/της ωρίμανσης/της πρωϊμότητας, αυτή την φορά καταγράφεται να με διευρυμένη παρουσία πέρα από πειραματικές εφαρμογές. Μείωση του κόστους παραγωγής (περιορισμός της ανάγκης για λιπάσματα και ζιζανιιοκτόνα), αύξηση των αποδόσεων με παράλληλη τήρηση και των απαιτήσεων ποιότητας, είναι δυνατότητες που διαπιστώνονται άμεσα – «επί του εδάφους» – όπως π.χ. εξήγησε ο Γιώργος Γιαννακάκης, Πρόεδρος της πρότυπης Ομάδας Παραγωγών ΝΗΛΕΑΣ, στον τομέα του ελαιολάδου, στην Μεσσηνία. Η συγκεκριμένη ομάδα παραγωγών 55 μελών ξεκίνησε το 2001, και «καίρια αποδείχθηκε η δεκτικότητα των μελών της ομάδας, καθώς και η εκπαίδευση των μελών της».
  • Αναφέρθηκε ήδη η παρουσία μεταξύ των εκπροσώπων υπουργείων πέρα από τα αναμενόμενα – Αγροτικής Ανάπτυξης, Περιβάλλοντος, Ανάπτυξης/Επενδύσεων – και εκείνη του Μετανάστευσης, δια του Γενικού Γραμματέα Μεταναστευτικής Πολιτικής Πάτροκλου Γεωργιάδη. Τι σχέση μπορεί να έχει μια τέτοια συμμετοχή με AgriBusiness; Άμα το σκεφθεί κανείς, έχει – και μάλιστα πελώρια – καθώς μιλούμε για μια περιοχή όπου παρατηρείται παγίως τεράστια ανάγκη για εργάτες γης. Δρομολογήθηκε ήδη η σύναψη διμερών συμφωνιών της Ελλάδας με χώρες όπως το Μπανγκλαντές ή το Πακιστάν, ή πάλιν επέκτασης όπως των αλιεργατών με Αίγυπτο, ώστε να «αποκατασταθούν οι νόμιμες οδοί μετανάστευσης» (ρηχά, κάτω από την επιφάνεια, διακρίνεται και η πολιτική διάσταση της αποκατάστασης ελέγχου επί των προσφυγικών/μεταναστευτικών ροών).

Φαίνεται ότι τουλάχιστον με Μπαγκλαντές η σχετική συμφωνία ευδοκιμεί, με Πακιστάν επίσης. (Βέβαια, η απουσία Ελληνικής Πρεσβείας στην Ντάκκα δημιουργεί μείζον πρόβλημα: οι σχετικές βίζες εκδίδονται μέσω Ινδίας/Νέου Δελχί). Ερωτήματα παραμένουν για το τι θα γίνει με όσους εργάτες γης βρίσκονται και δουλεύουν, επί χρόνια!, παράτυπα στην Ελλάδα. Ακόμη βαρύτερα ζητήματα αποτελούν – όπως παρατήρησαν στα τελικά συμπεράσματα και συζήτηση οι συντονιστές Αγγελική Καυγά και Αντ. Παπαγιαννίδης – οι πραγματικές συνθήκες εργασίας, κατοικίας ή και θεμελιωδών δικαιωμάτων όσων δουλεύουν π.χ. στην φράουλα, ακριβώς στην Ηλεία/Μανωλάδα-Ψάρι…

  • Να μην κλείσουμε, πάντως, και χωρίς μια αισιόδοξη νότα: ο Πρόεδρος της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Παύλος Σατολιάς επεσήμανε ότι εκεί που πριν 8 χρόνια το εξωτερικό ισοζύγιο του αγροτοβιομηχανικού τομέα ήταν κατά σχεδόν 2,2 δις ευρώ αρνητικό, κατέληξε ήδη ελαφρά (κατά σχεδόν 200 εκατ. ευρώ το 2020, κατά 320 εκατ. το 2021) θετικό. Χωρίς να νομιμοποιείται κανείς να κάνει μονοδιάστατη ερμηνεία – η συγκράτηση των εισαγωγών δεν αποκλείεται να είναι συνάρτηση της συμπιεσμένης ζήτησης μετά τις διαδοχικές κρίσεις, οι απαιτήσεις για εισαγωγές ζωοτροφών μπορεί κάθε στιγμή να ξεφύγουν, ήδη το κόστος των λιπασμάτων και άλλων εισροών δημιουργεί πρόβλημα – η εξέλιξη αυτή, πάντως στο μέτρο που στηρίζεται στην σταθερή άνοδο των εξαγωγών του αγροτοβιομηχανικού τομέα, λειτουργεί ιδιαίτερα ενθαρρυντικά.