Οι τρεις λέξεις-κληρονομιά του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Ήταν πολλαπλά διδακτικό το κύμα αποχαιρετισμών και διακηρυκτικής αναγνώρισης ανά την Δύση – στον λόγο των ηγετών, στις τοποθετήσεις των Μέσων Ενημέρωσης – με αφορμή τον θάνατο του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ. Του ανθρώπου στα χέρια του οποίου «έσκασε» η Σοβιετική Ένωση, έπεσε το Τείχος του Βερολίνου, αναδιατάχθηκε η Ευρώπη και δρομολογήθηκαν σημαντικά βήματα στον (πυρηνικό πάντως) αφοπλισμό.

Πολλαπλά διδακτικό γιατί η – πλουραλιστική: αυτό είναι άλλωστε το ισχυρό της σημείο – Δύση ανέδειξε διαφορετικές πτυχές του περάσματός του τιμώντας τον για διάφορα στοιχεία της παρουσίας του, πλην όμως κατά τρόπο αναντίστοιχο προς την (περιορισμένη) πολιτική στήριξη που του δόθηκε όταν πορευόταν στην τελική ευθεία των 7 χρόνων που παρέμεινε στο πηδάλιο της ΕΣΣΔ (εξελέγη Γ.Γ. από το Πολίτμπυρο το 1985, παραιτήθηκε τον Αύγουστο του 1991 – λιγότερο από ένα χρόνου αφότου του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης 1990, άλλωστε). Είχε όντως αποδεχθεί την επανένωση της Γερμανίας με την «Συνθήκη των 4+2» και την ένταξή της στο ΝΑΤΟ, ενώ είχε προσπαθήσει να κρατήσει την Ρωσία ως κέντρο εξουσίας του αστερισμού της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών που διαδέχθηκε την ΕΣΣΔ – κινήσεις μεγάλου πολιτικού βάρους. Οι δεσμεύσεις που θεώρησε ότι είχε εξασφαλίσει για μη-πίεση στα ανατολικά σύνορα του παλιού Συμφώνου της Βαρσοβίας (γραμμή του Έλβα), που τώρα «ανακαλύπτουμε» με αφορμή την κρίση της Ουκρανίας, είχε ήδη γίνει φανερό ότι δεν θα τηρούνταν. Ενώ και η οικονομική στήριξη που παρασχέθηκε προς την υπό κατάρρευση ΕΣΣΔ υπήρξε σαφώς διστακτική και αναντίστοιχη με τις διαγνωσμένες ανάγκες (η αλήθεια είναι ότι η κατάρρευση/ενδόρρηξη της Σοβιετικής Ένωσης αποδείχθηκε ότι δεν επιδεχόταν βοήθεια, ώστε να αποτραπεί: αυτό όμως έγινε φανερό ex post). Άλλωστε η κυρίως Δυτική βοήθεια – 24 δις δολαρίων το 1992 και 28 δις το 1993 – εγκρίθηκε όταν ο Γκορμπατσώφ ήταν ήδη παρελθόν…

Θα μας επιτρέψει ο αναγνώστης να προτείνουμε, μέσα στην τωρινή πλημμυρίδα αναγνώρισης του Γκορμπατσώφ – που πολιτικά η απόπειρά του για στροφή της ΕΣΣΔ/Ρωσίας προς κάτι σαν δημοκρατία και προς υποβάθμιση της στρατιωτικής ισχύος, είδαμε να αντιπαρατίθεται στην αυταρχική διακυβέρνηση και την πολεμική κατάληξη της εποχής Πούτιν – μια προσέγγιση του ίχνους που άφησε πίσω του ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς μέσα από δυο λέξεις οι οποίες εξέφρασαν την διακυβέρνηση που επιχείρησε: την γκλάσνοστ και την περεστρόικα. Λέξεις που ίσως θα άξιζε να θεωρηθεί ότι αποτελούν και την πολιτική κληρονομιά του. Η γκλάσνοστ αποδίδεται συνήθως ως διαφάνεια, διαύγεια. η περεστρόικα ως μεταρρύθμιση, αναδιάρθρωση. Η μεν πρώτη θεωρήθηκε ότι κυρίως πήγε να εκφράσει το  άνοιγμα των κλειστών/περιοριστικών λειτουργιών του Σοβιετικού συστήματος, με απόληξη στοιχεία ελευθερίας του λόγου και της πολιτικής δράσης. Θα συνιστούσαμε στον αναγνώστη να δει, ακόμη περισσότερο, ως στοίχημα Γκορμπατσώφ το ότι η διαφάνεια στην λειτουργία – και στις δυσλειτουργίες – της μετάβασης που επιχείρησε για την Ρωσική οικονομία και κοινωνία,  θα κατέληγε ως μηχανισμός νομιμοποίησης και επιτάχυνσης των ίδιων των αλλαγών. (Γνωρίζουμε ότι, τελικώς, αυτό δεν πέτυχε).

Η περεστρόικα, με την σειρά της, που είχε ήδη αποτελέσει κωδική λέξη-στόχο από την εποχή Μπρέζνιεφ/τέλη δεκαετίας του ΄70 όταν φαινόταν πλέον ότι η Σοβιετική οικονομία «κολλούσε», ακόμη και γλωσσικά υποδήλωνε (δίπλα και στην ουσκορένιε/επιτάχυνση που προηγήθηκε) την ριζική οικονομική μεταβολή, με διατήρηση ωστόσο θεμελιωδών δομών. Δηλαδή τις μεταρρυθμίσεις εν κινήσει, ιδίως με την εισαγωγή πειθαρχιών αγοράς, που κι αυτές ουσιαστικοποιήθηκαν επί Γκιεγκόρ Χαϊδάρ, μετά το τέλος της θητείας Γκορμπατσώφ. (Ούτε αυτή η προσέγγιση πέτυχε…)

Ίσως όμως μια τρίτη λέξη, που άφησε πίσω κι αυτήν ως κληρονομιά ο Γκορμπατσώφ, να είναι και η σημαντικότερη: ερωτώμενος από τον Βέρνερ Χέρτσογκ, στο κλείσιμο του κλασικού ντοκιμαντέρ για την ζωή του (το 2018), τι θάθελε να γραφτεί στον τάφο του, ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς δίστασε. Και απάντησε, τελικά: «Προσπαθήσαμε!».

Όπως έγραψε και στα ΝΕΑ ο Δημήτρης Τριανταφυλλίδης, ο Γκορμπατσώφ «προσπάθησε να αλλάξει, να μεταρρυθμίσει, να διασώσει το κομμουνιστικό σύστημα. Το προσπάθησε με ειλικρίνεια, φιλότιμο και πάθος». Τίποτε απ’ αυτά δεν στάθηκε αρκετό. έμεινε πάντως το “Προσπαθήσαμε”!»

Στην ίδια βιογραφική συνέντευξη, ο Γκορμπατσώφ διάβασε το ποίημα του Μιχαήλ Γκιούριεβιτς Λέρμοντωφ – του μεγαλύτερου ίσως Ρώσου ποιητή μετά τον θάνατο του Πούσκιν – το οποίο ξεκινάει: «Μόνος παίρνω τον δρόμο»…