Η «διαφορετική» προοπτική της τηλεργασίας ως (νέας) κανονικότητας

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Ήταν στα πλαίσια πρόσφατου Συνεδρίου για τα θέματα προστασίας των προσωπικών δεδομένων σήμερα, που ο (Πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Risk Managers) Νικόλας Γκουζέλης παρουσίασε το – πάντα σημαντικό – ζήτημα του πώς η τηλεργασία συνδυάζεται με την προστασία (ή: με την πλημμελή παρουσία, ή ακόμη: με την μη-προστασία) των προσωπικών δεδομένων. Ενδιαφέρον το κυρίως ζήτημα, ήδη όμως μια εισαγωγική εκ μέρους του καταγραφή του πώς εμφανίζεται η ίδια η τηλεργασία, ως αυριανή προοπτική, ως αίτημα και ως διαχειριστική πρακτική (και μάλιστα τόσο των εργαζομένων, όσο και των επιχειρήσεων) φέρνει ήδη ταρακούνημα σε σχέση με όσα θεωρούσαμε – πάντως οι περισσότεροι από μας – ότι ισχύουν ή/και μας περιμένουν στην αυριανή κατάσταση της ίδιας της εργασίας.

Τα στοιχεία είναι από διεθνή έρευνα με δείγμα 3.500 εργαζομένους παγκοσμίως, από την Buffer Angel List του 2020 (δηλαδή στο μέσο της πανδημίας). Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια έρευνα του 2021 δείχνει πολύ μικρή μετακίνηση των ευρημάτων.

Πρώτα, στο πιο προβλεπτό στο ερώτημα αν θάθελαν οι συμμετέχοντες στην έρευνα «να δουλεύουν εξ αποστάσεως, έστω και για ένα ποσοστό του εργασιακού τους χρόνου, κατά το υπόλοιπο της καριέρας τους», κατά 98% απάντησαν θετικά, μόλις 2% αρνητικά. Στο απόλυτα συνδεδεμένο ερώτημα «αν θα συνιστούσαν την τηλεργασία σε άλλους», τα ποσοστά σχεδόν ταυτόσημα – 97% «ναι», μόλις 3% «όχι».

Πάμε όμως στο καθ’ υποθεσιν πιο προσγειωμένο ερώτημα: «τι ποσοστό του χρόνου εργασίας σας περνάτε με τηλεργασία;». Ένα εντυπωσιακό 57% δήλωναν ότι δούλευαν έτσι καθ’ ολοκληρίαν, ένα 10,5% ότι δούλευαν σ’ αυτήν την βάση το 76-99% του χρόνου τους, ένα 8,5% το 51-75%, ένα 8% το 26-50% και ένα 10% το 1-25%.  (Βέβαια μιλούμε για το 2020, με στοιχεία από την φάση των διαφόρων lock-down περιορισμών κοκ). Στο πιο προσωπικό ερώτημα «ποια περιγραφή σας χαρακτηρίζει καλύτερα;» ένα 70% των ερωτώμενων δηλώνουν «ευτυχείς με τον χρόνο που περνούν σε τηλεργασία», ενώ 19% δηλώνουν ότι «θα προτιμούσαν να δουλεύουν περισσότερο με τηλεργασία», ενώ 21% θάθελαν λιγότερο.

Όσον αφορά το ποια είναι τα πιο σημαντικά πλεονεκτήματα που βλέπουν να έχει γι αυτούς η τηλεργασία, κατά 32% μνημονεύουν την «δυνατότητα πιο ευλύγιστου ωραρίου», 26% την «δυνατότητα εργασίας απ’ οπουδήποτε», 21% την αποφυγή μετακίνησης από σπίτι σε εργασία, 11% την ευχέρεια χρόνου οικογενειακής ζωής και 7% την ευχέρεια δουλειάς από το σπίτι. Πρακτικό ερώτημα, τώρα: «Σας πληρώνει η εταιρεία σας για το ίντερνετ που χρησιμοποιείτε από το σπίτι;» το 80%  απαντούν «όχι», έναντι 15% «ναι» και 5% «εν μέρει». Συσχετίστε αυτό το εύρημα με την τόσο ευρεία αποδοχή/προτίμηση της τηλεργασίας, και θα δείτε ένα ενδιαφέρον ενδιάμεσο συμπέρασμα να αναδύεται.

Αν, τώρα, πάει κανείς στην μεταβολή που έχει φέρει η πανδημία της Covid-19, εκείνοι που δεν είχαν καθόλου τηλεργασία προ-Covid ήταν 78,8% του συνόλου, έναντι μόνον 12,3% με τηλεργασία πλήρως (και 8,9% με μερική τηλεργασία) . Των ίδιων η πρόβλεψη για το τι καθεστώς θα ισχύει μετά από 5 χρόνια έχει περιορισθεί σε 62,5% χωρίς καθόλου τηλεργασία, έναντι 22,9% πλήρως με τηλεργασία και 14,5% με μερική. Πιο προσεκτική μέτρηση δείχνει ότι προ πανδημίας 70% δεν είχαν καθόλου δικαίωμα τηλεργασίας, 20% ορισμένες φορές ενώ 10% πάντοτε. Την εποχή της πανδημίας τα ποσοστά πέρασαν σε 24% καθόλου τηλεργασία, με 76% πλήρως με τηλεργασία. Ενώ μετά την πανδημία η προοπτική είναι για 52% χωρίς καθόλου τηλεργασία, με 29% εν μέρει και 19% πάντοτε.

Ποια τα μεγαλύτερα προβλήματα με τις πρακτικές πλευρές της τηλεργασίας; Για 27% η αδυναμία αποσύνδεσης, για 16% οι δυσχέρειες στην συνεργασία, για άλλο ένα 16% η μοναξιά, για 15% η περίσπαση προσοχής κατά την εργασία στο σπίτι, και τα 12% η περιορισμένη ώθηση, κατά 7% η διαφορά ζώνης/ώρας.

Όσον αφορά την επίπτωση της τηλεργασίας στο κρίσιμο (μιλάμε για Αμερικανούς κυρίως, βέβαια) μέτωπο της παραγωγικότητας, το 37,8% θεωρούν ότι βρίσκονταν λίγο -πολύ στο ίδιο επίπεδο απόδοσης, έναντι 31,7% που θεώρησαν ότι έγιναν πιο παραγωγικοί, 20,3% λιγότερο παραγωγικοί, 8,4% αισθητά πιο παραγωγικοί και 1,9% λιγότερο παραγωγικοί. Μεγαλύτερη η αύξηση παραγωγικότητας όσων βρίσκονται υψηλοτέρα στην ιεραρχία.

Αν τώρα, πάμε στην στάση των επιχειρήσεων, μόνον 26% δηλώνουν ότι θα παραμείνουν εφεξής χωρίς καθόλου τηλεργασία, με 27% να θεωρούν ότι το 5% των εργαζομένων τους θα παραμείνουν σε τηλεργασία, 25% με 10% σε τηλεργασία, 17% με 20% σε τηλεργασία, 4% με τους μισούς και 2% με περισσότερους από τους μισούς.

Η εικόνα αυτή και μόνον, όσο κι αν κανείς προσεγγίζει τις μετρήσεις και έρευνες αυτού του τύπου με επιφυλακτικότητα, δείχνει μια προοπτική του κόσμου της εργασίας του αύριο (της «νέας κανονικότητας»/του new normal) που σε κάνει να αναρωτιέσαι. Βέβαια, το ξαναλέμε, η έμφαση της έρευνας είναι στην Αμερική και την Δυτική Ευρώπη. Ωστόσο, η κατά 173% αύξηση της τηλεργασίας από το 2005 έως το 2020, μαζί και με την εκτόξευση λόγω πανδημίας, δείχνει ότι πρόκειται για μια πορεία που δύσκολα θα μπορούσε να αναστραφεί.

Οπότε… είμαστε ήδη στην αποτίμηση των συνεπειών της, από τεχνολογικές πλευρές και κοινωνικοποίηση μέχρι τις διαδικασίας διαφύλαξης της ιδιωτικότητας των εργασιακών δικαιωμάτων, της ασφαλιστικής αποτύπωσης  ή/και της ίδιας της έννοιας της εργασίας εν τέλει.