Όπου η εκμάθηση της ζωής με διακινδύνευση και σε περιβάλλον αβεβαιότητας παίρνει νέες διαστάσεις

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάρτιος 2022, τ.1016

AΝΑΛΥΣΗ

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Όταν ο στίχος του Νίκου Καββαδία –από τη συλλογή «Τραβέρσο»– κι αργότερα η μελοποιημένη εκδοχή από τον Θάνο Μικρούτσικο καλεί σε χορό πάνω στο φτερό του καρχαρία, η αναφορά είναι σε μια υπέρβαση του εαυτού, σε διακινδύνευση για κατάκτηση ελευθερίας. Η τωρινή κατάσταση μέσα από την οποία περνάει το παγκόσμιο σύστημα αλλά και ειδικότερα η περιοχή μας, είτε στα ταραγμένα γεωπολιτικά είτε στα οικονομικά (που δύσκολα θα τα αποχωρίσει κανείς από τα πρώτα…), παραπέμπει σε εντελώς διαφορετική ανάγνωση του χορού «στο φτερό του καρχαρία».

Πάμε πρώτα σε μια ανήσυχη ματιά στο πώς εξελίσσεται το μέτωπο της Ουκρανίας, μέτωπο που βρίσκεται δυσάρεστα/δυσοίωνα κοντά μας. Το «κοντά» δεν αφορά απλώς την εγγύτητα στον χάρτη –της Μαύρης Θάλασσας με το Αιγαίο, ας πούμε– αλλά και το γεγονός ότι ήδη στον πλησιέστερο προς τις κινήσεις δυνάμεων του ΝΑΤΟ, στον «διάδρομο» Αλεξανδρούπολης-Ταλίν, στο ανατολικό σύνορο της Ρωσίας, βρίσκεται… η αναβαθμισμένη επιχειρησιακά Αλεξανδρούπολη. Ενώ φαίνεται ότι συμβολική έστω παρουσία στην ενίσχυση του εν λόγω διαδρόμου θα έχει (και) ελληνική δύναμη στη Ρουμανία. Δίπλα σ’ αυτήν την εικόνα, έχουμε και ένταση της κινητικότητας στην Ανατολική Μεσόγειο (μέχρι και παρ’ ολίγον εμπλοκή ρωσικού μαχητικού με αμερικανικά), αλλά και υπερπρόθυμο ρόλο της Άγκυρας για κάτι σαν μεσολάβηση στην ουκρανική κρίση (όπου, βέβαια, παρεμβαίνει και ως προμηθευτής drones/μη επανδρωμένων Bayraktar ΤΒ2, τα οποία π.χ. επιχειρούν δίπλα στα αμερικανικά αντιαρματικά Javelin).

Αυτή η μικρή εικόνα/τοπική ματιά λειτουργεί δίπλα στη μεγάλη εικόνα της αντιπαράθεσης Δύσης-Ρωσίας, της πιο επικίνδυνης μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου – αν όχι μετά την κρίση της Κούβας. Αντιπαράθεσης όπου η εικόνα και ο χειρισμός της παίζει καθοριστικό ρόλο: στα μέσα Φεβρουαρίου, μέχρι και… ημέρα έναρξης ρωσικών επιχειρήσεων προσβολής των ουκρανικών συνόρων είχε προανακοινωθεί από αμερικανικές/νατοϊκές πηγές, ενώ ακόμη νωρίτερα με ανάρτηση στο Bloomberg είχαν δημοσιοποιηθεί εικόνες ρωσικών δυνάμεων σε επίθεση (μετά από ένα ημίωρο, το υλικό αυτό «κατέβηκε», αφήνοντας πίσω μεγάλη απορία). Στη συνέχεια, εικόνες απόσυρσης ρωσικών δυνάμεων που έδωσε στη δημοσιότητα το ρωσικό κανάλι RT (κρατικά ελεγχόμενο, αυτό) «αποκρούστηκαν»/διαψεύσθηκαν από τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ ως μη πειστικές. Εν τω μεταξύ όμως, είχε προλάβει να καταστεί φανερή η διστακτικότητα των μεγαλύτερων Ευρωπαίων εταίρων του ΝΑΤΟ να ακολουθήσουν – διαφορετικού ύφους ο Εμανουέλ Μακρόν από τον Όλαφ Σολτς, πλην σε αντίστοιχη απόσταση από την αμερικανική ή βρετανική γλώσσα έντασης. Ενώ μεγαλύτερη ίσως σημασία είχε κοινή τοποθέτηση, με την ευκαιρία των Χειμερινών Ολυμπιακών αγώνων του Πεκίνου, των προέδρων Πούτιν και Σι Ζινπίνγκ περί μη επέκτασης του ΝΑΤΟ. (Δείτε πού βρίσκεται η Κίνα στον χάρτη. Και πού στις νέες ισορροπίες…)

Ο τουρκικός αναθεωρητισμός αλλάζει πίστα – ειδικά απέναντι στην Ελλάδα

Σε ένα τέτοιο φόντο γεωπολιτικής κινούμενης άμμου, η άμεση γειτονιά μας προκύπτει ακόμη πιο ασταθής. Η Τουρκία –ευρισκόμενη μεν σε οικονομική αποσταθεροποίηση, αλλ’ ακόμη με αντοχές ώστε να συνεχίζει την προβολή ισχύος– επωφελείται ώστε να κλείνει μέτωπα: από Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Σαουδική Αραβία μέχρι και Ισραήλ αλλά και… ΗΠΑ, ο πρόεδρος Ερντογάν έχει αναλάβει εκστρατεία επαναπροσέγγισης. Πλην όμως, η σχέση με την Ελλάδα παραμένει –συνειδητά– σε αυξανόμενη ένταση.

Η εδώ και λίγους μήνες προώθηση της υπόθεσης των μη αποστρατιωτικοποιημένων νησιών του Αιγαίου (Β. Αιγαίο και Δωδεκάνησος) έχει τεθεί πάλι και πάλι από τον ίδιο, αλλά και σε «επεισόδιο» Τούρκου πρέσβεως με τον ΥΠΕΞ Νίκο Δένδια. Κυρίως όμως, ο ΥΠΕΞ Μεβλούτ Τσαβούσογλου, μιλώντας στο κανάλι TRT, επανέλαβε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο τον ισχυρισμό ότι «η Ελλάδα παραβίασε το καθεστώς των αποστρατιωτικοποιημένων νησιών [που] δόθηκαν στην Ελλάδα με τη Συνθήκη της Λωζάνης και των Παρισίων με τον όρο (sic) του αφοπλισμού. Εάν η Ελλάδα δεν το σταματήσει αυτό, τότε τίθεται θέμα αμφισβήτησης της κυριαρχίας αυτών των νησιών». Και ακόμη: «Εάν χρειαστεί, θα κάνουμε τις τελευταίες μας προειδοποιήσεις, κι έπειτα θα ξεκινήσει η αμφισβήτηση». Και παραπέρα: «Υπάρχουν πλευρές σε αυτές τις συμφωνίες, της Λωζάνης και των Παρισίων. Φυσικά, θα ξεκινήσουμε συζήτηση σε διεθνές επίπεδο». Υπήρξε μάλιστα πάλιν αναφορά στις επιστολές που κατατέθηκαν στον ΟΗΕ, επισήμως.

Ποια η ανταπόκριση βασικών εταίρων της Ελλάδας σ’ αυτή τη στάση/πρόκληση; Η τοποθέτηση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ: «Η κυριαρχία και εδαφική ακεραιότητα όλων των χωρών πρέπει να γίνεται σεβαστή και να προστατεύεται». Και ακόμη: «Η κυριαρχία της Ελλάδας σε αυτά τα νησιά δεν αμφισβητείται». [Οι ΗΠΑ είναι μέρος στη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων, όχι της Λωζάνης.] Βέβαια, η αναφορά σε «ΑΥΤΑ τα νησιά» είναι κάπως περιοριστική, αφήνει εκτός το υπόλοιπο γκριζάρισμα ζωνών.

Η τοποθέτηση του Foreign Office: «Δεν θεωρούμε ότι αμφισβητείται η κυριαρχία των ελληνικών νησιών. Ελλάδα και Τουρκία παραμένουν στενοί φίλοι και σύμμαχοι» κ.λπ. Ακολουθεί ενθάρρυνση για επίλυση των εντάσεων στο Αιγαίου «μέσω διαλόγου». [Η Βρετανία είναι μέρος και της Συνθήκης της Λωζάνης και εκείνης των Παρισίων.] Όμως το «δεν θεωρούμε ότι αμφισβητείται» τι ακριβώς σημαίνει;

Τελευταία, η θέση των Βρυξελλών: «Η κυριαρχία της Ελλάδας σε αυτά τα νησιά είναι αδιαμφισβήτητη». Και ακόμη ευθύτερα: «Τα σχόλια Τσαβούσογλου […] που αμφισβητούν την κυριαρχία στις Ελλάδας σε ορισμένα από τα νησιά είναι αντιπαραγωγικά και έρχονται σε αντίθεση με τις προσπάθειες που ζητούνται στα Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Μαρτίου και Ιουνίου 2021». [Εδώ η συμμετοχή της Ελλάδας στην ΕΕ λειτουργεί με ουσιαστικό τρόπο στις διατυπώσεις οι οποίες επιλέγονται – άλλωστε είχε προηγηθεί επαφή Δένδια/Μπορέλ.]

Γ. Στουρνάρας: «Θα πρέπει να φέρουμε το μέλλον στο παρόν»

Τα γεωπολιτικά διεκδίκησαν την πρώτη γραμμή της προσοχής, αυτόν τον καιρό. Ωστόσο, οι εντάσεις από τον χώρο της οικονομίας δεν είναι αμελητέες.

Διεθνώς η προσλαμβανόμενη απειλή από την εγκατάσταση του πληθωρισμού στο προσκήνιο (πράγμα που ξόρκιζαν κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες), ενώ τα επιτόκια ξαναπαίρνουν τον ανήφορο. Για την Ελλάδα, αυτό φέρνει νέα φάση αβεβαιότητας, καθώς και οι αποδόσεις των ελληνικών ομολόγων αυξάνονται (και το κόστος δανεισμού απειλεί να σκαρφαλώσει) αλλά και τα spreads έναντι των γερμανικών ομολόγων ανοίγουν παραπέρα. Και αυτό ενώ οι πιέσεις για ακόμη χαλαρότερη δημοσιονομική διαχείριση εντείνονται, για αντιστάθμιση της ακρίβειας.

Σε αυτό ακριβώς το φόντο, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γ. Στουρνάρας, παρενέβη δημόσια (με άρθρο του στην «Καθημερινή») για να επισημάνει πάλι το φλέγον ζήτημα του χρέους που επανέρχεται. Εξηγώντας πώς μπορεί μεν η αύξηση του κόστους αναχρηματοδότησής του, όσο δεν θα πετυχαίνουμε την επενδυτική βαθμίδα, «να επιφέρει σχετικά μικρές αυξήσεις στις δαπάνες τόκων, άμεσα», όμως: (α) οι παράγοντες που «καθιστούν το χρέος ευάλωτο σε αρνητικές διαταραχές θα αποδυναμωθούν σταδιακά [αλλά] σε δέκα χρόνια», ενώ (β) μέσα από την αύξηση των αποδόσεων των κρατικών ομολόγων «συμπαρασύρεται το οριακό κόστος δανεισμού και του ιδιωτικού τομέα, όπως π.χ. των τραπεζών και των επιχειρήσεων».

Πλην όμως, έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο κεντρικός τραπεζίτης ένιωσε την ανάγκη να προειδοποιήσει ότι «θα πρέπει να φέρουμε το μέλλον στο παρόν» με τη λήψη των κατάλληλων μέτρων πολιτικής τώρα. Και τούτο προκειμένου «αφενός να αποφευχθεί στο μέλλον μια επανάληψη της κρίσης χρέους» και αφετέρου «να μην αυξηθεί το κόστος δανεισμού του ιδιωτικού τομέα». Το τελευταίο αυτό… καίει, και μάλιστα καίει άμεσα.

Παράλληλα, ανεβαίνει σε ένταση η συζήτηση για τον κατώτατο μισθό. Περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο, χρειάζεται να θυμόμαστε ότι μετά τα τραυματικά χρόνια των Μνημονίων η αγοραστική δύναμη του κατώτατου μισθού έχει κάνει βουτιά (σύμφωνα με τους υπολογισμούς του ΙΝΕ της ΓΣΕΕ) κατά 9,45% σε σχέση με το 2010· στο μέγεθος αυτό είμαστε στην 5η κατώτερη θέση της ΕΕ «27» (ανατολικές χώρες, συν Πορτογαλία). Συν ότι στην Ελλάδα το ποσοστό των απασχολούμενων που θα επηρεασθεί –τώρα– από την όποια αύξηση του κατώτατου μισθού είναι ένα πολύ σημαντικό 35% του συνόλου. Την ίδια στιγμή σε Ισπανία και Ιρλανδία το αντίστοιχο ποσοστό είναι 26%, στη Γαλλία μόνον 10%.

Τελικά «τα καράβια δεν τα πάμε, μας πάνε». Κι αυτό στίχος του Νίκου Καββαδία είναι, από τη «Βάρδια». Μόνο που πρόκειται για μια ακόμη πιο δύσκολη συνειδητοποίηση…