Με μνήμες κοινωνίας της επιβίωσης, ύστερα της αφθονίας/ανεμελιάς, η ζωή πλέον στην κοινωνία της αβεβαιότητας

Οικονομική Επιθεώρηση, Οκτώβριος 2022, τ.1023

AΝΑΛΥΣΗ

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Έτσι όπως –μετά την 86η ΔΕΘ κατά τα ειωθότα, μετά και την ανάπτυξη των μέτρων για την ενέργεια και το κόστος ζωής κατ’ ανάγκην– πορευόμαστε πλέον στην Ελλάδα το μονοπάτι της πολύμηνης προεκλογικής περιόδου, με τον διλημματικό λόγο και την τοξικότητα στην καθοδήγηση των εξελίξεων, έχει ενδιαφέρον να σημειώσει κανείς πώς και στο διεθνές περιβάλλον αντίστοιχο κλίμα επικρατεί. Λιγότερο μεσογειακό, λιγότερο ζωηρό ενδεχομένως· όμως, εξίσου αγκαλιασμένο με την ένταση και την αξιοποίηση διλημμάτων προκειμένου να αντιμετωπισθεί πολιτικά η εντεινόμενη αβεβαιότητα. Που έχει εγκατασταθεί σε πολλά επίπεδα – και οδηγεί τα πράγματα.

Αν ξεκινήσουμε από τον άμεσο περίγυρό μας, βλέπουμε την αβεβαιότητα σε επίπεδο πολιτικών προοπτικών να αξιοποιείται ως κεντρικό πολιτικά εργαλείο: η συνειδητά οξεία επιλογή της κυβέρνησης να αναφερθεί σε δίλημμα «Πρόοδος ή συμφορά» και σε «τερατογένεση» προκειμένου να περιγράψει το ενδεχόμενο κυβερνητικού σχήματος από την κάλπη της απλής αναλογικής, με σύμπραξη ΣΥΡΙΖΑ-ΠΑΣΟΚ-ΜέΡΑ25 και ανοχή ΚΚΕ (γιατί αυτό θα ήταν το θεωρητικά εφικτό με προβολή των πρόσφατων δημοσκοπήσεων) απαντήθηκε από το μεν ΠΑΣΟΚ με την αυστηρή διατύπωση «Ο λαός θα ψηφίσει και εμείς θα επιλέξουμε βάσει των συσχετισμών», από τον δε ΣΥΡΙΖΑ με τη (σαφώς πιο επιθετική) διατύπωση: «Υπηρέτες των συμφερόντων ή της λαϊκής πλειοψηφίας;». Πόσο αυτή η ανάπτυξη –και, εν συνεχεία, διαχείριση– της αβεβαιότητας θα καθορίσει τα επόμενα βήματα στην Ελλάδα (α) της (άμεσης) γεωπολιτικής απειλής και (β) της βιωμένης ακρίβειας;

To «θα έλθουμε νύχτα» του προέδρου Ερντογάν συνεχίστηκε με καταγγελίες από βήματος του ΟΗΕ για τη στάση της Ελλάδας στο Προσφυγικό, με αναγκαίες έντονες διαψεύσεις Κυριάκου Μητσοτάκη: Τα διεθνή μίντια παρακολουθούν αμήχανα. Τουλάχιστον από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και τον Ύπατο Εκπρόσωπο της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική υπήρξαν ξεκάθαρες τοποθετήσεις ως προς την κυριαρχία της Ελλάδας στα νησιά του Αιγαίου· όμως ζαλίζεται κανείς αν αναλογισθεί ότι υπό τις σημερινές συνθήκες… χρειάζονται καν παρόμοιες διαβεβαιώσεις! Ταυτόχρονα, τη βιωμένη ακρίβεια τη διαπιστώνει καθημερινά το κάθε νοικοκυριό και η κάθε επιχείρηση της χώρας, πέρα από τις όποιες δηλώσεις και αναλύσεις. Τα μέτρα στήριξης που λαμβάνονται κατά κύματα (όσο η προσδοκία για «ευρωπαϊκή απάντηση» στην ενεργειακή κρίση δεν επιβεβαιώνεται) και οι αναλύσεις για την επάρκεια και για το κόστος τους είναι ένα πράγμα· η αποτίμηση από τη νοικοκυρά ή τον υπεύθυνο της μικρομεσαίας επιχείρησης είναι εντελώς άλλο. Πώς λοιπόν θα επηρεάσουν –αληθινά, όχι δημοσκοπικά!– αυτές οι δυο επιβαρύνσεις του δημοσίου κλίματος τις επιλογές στην κάλπη – ήδη όμως την ταραγμένη πορεία προς τις εκλογές; Αυτό είναι το αληθινά ζητούμενο…

Ως δυσάρεστο υπόστρωμα σ’ αυτήν την ουσιαστική προβληματική θα λειτουργήσει πάντως –για το άμεσο διάστημα που ακολουθεί– η υπόθεση των τηλεφωνικών υποκλοπών/παρακολουθήσεων/«επισυνδέσεων» (εκδοχής ΕΥΠ και ποικιλιών Predator και νωρίτερα Pegasus). Μια υπόθεση η οποία εξασφαλίζει σταθερό βήμα στον πολιτικά στοχευμένο Νίκο Ανδρουλάκη, αλλά και στους δημοσιογράφους που βρέθηκαν υπό παρακολούθηση (με αντικείμενο, ιδίως, όσα κάλυψε η νομοθετημένη ασυλία στα στελέχη τραπεζών). Πλην όμως θέτει σταθερά στο μικροσκόπιο ευρωπαϊκών θεσμών και διεθνούς Τύπου την Ελλάδα του 2022-23. Όχι ευνοϊκά, τη στιγμή που κάθε υποστήριξη λόγω Τουρκίας μάς είναι πολύτιμη.

Στην πράξη και υπό πίεση μαθαίνεται η ζωή στην αβεβαιότητα…

Αναφερθήκαμε ήδη στα μέτρα στήριξης – δηλαδή τις διαδοχικές ανακοινώσεις μέτρων κυρίως για άμβλυνση της επίπτωσης της ενεργειακής κρίσης, για απόκρουση της ενεργειακής φτώχειας ως προς σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού, για ελάφρυνση των μεσαίων στρωμάτων, συν –μην το παραβλέπουμε, κι ας μην συζητιέται και τόσο δημόσια– για συγκράτηση του ενεργειακού σοκ στις επιχειρήσεις, ασφαλώς τις μικρομεσαίες («ραχοκοκαλιά της οικονομίας» κ.λπ.), αλλά και τις παραγωγικές μονάδες, για τις οποίες το ενεργειακό κόστος αποτελεί σημαντική παράμετρο στη λειτουργία τους. Δεν θα σταθούμε εδώ στην (ήδη) κλιμάκωση της στήριξης στην κατανάλωση ηλεκτρικού ρεύματος (απορρόφηση από 90% έως 70% της αύξησης), ή στην οριζόντια κάλυψη μέρους (γύρω στο 50%) του αυξημένου κόστους του φυσικού αερίου στα νοικοκυριά – πέρα και πάνω από τα διαδοχικά fuel Pass, power Pass, επίδομα θέρμανσης κ.λπ.

Ούτε καν στην προσπάθεια να «σπρωχτεί» προς τις εταιρείες είτε διανομής είτε παραγωγής και διανομής των διαφόρων μορφών ενέργειας, είτε ακόμη διύλισης: το πόσο βάρος, τελικώς, θα φέρουν και πώς θα πορευθούν οι ίδιες τους επόμενους μήνες δεν θα αργήσει να ανέβει στο προσκήνιο. Όμως θα σταθούμε σε ένα άλλο σημείο: στο ότι ΚΑΙ στο θέμα της κατανάλωσης ενέργειας, σίγουρα όμως ΚΑΙ στο ευρύτερο πεδίο του βιοτικού επιπέδου με δεδομένη τη βιωμένη ακρίβεια (με τη φαινόμενη εγκατάσταση του πληθωρισμού για μία 3ετία και βλέπουμε) πάμε να ζήσουμε όχι απλώς σε κλίμα αβεβαιότητας, αλλά σε ένα συνολικά δύσκολο αύριο.

Όπως είχε κάπως μελοδραματικά επισημάνει και ο Εμανουέλ Μακρόν, κοινωνίες που (το μεταπολεμικά χρόνια) έζησαν τη μάχη για επιβίωση και ύστερα γεύθηκαν την αφθονία και την ανεμελιά τώρα περνούν στην αβεβαιότητα (και, θα προσθέταμε, στον κατ’ ανάγκην λιτό βίο). Βαθύτερη κοινωνική προσγείωση, αυτή! Όσο κι αν ήδη διαφαινόταν με την «πράσινη» μετάβαση που πήραμε αψήφιστα.

…και με τα γεωπολιτικά και τα Ελληνοτουρκικά να βαραίνουν

Την αντίστοιχη εκμάθηση της ζωής στην αβεβαιότητα κάνουμε, με ρυθμό μάλιστα επιταχυνόμενο, και στη γεωπολιτική διάσταση. Έχει γίνει φανερό ότι οι ακραίες, απειλητικές τοποθετήσεις της τουρκικής ηγεσίας –προσοχή! εκείνες του προέδρου Ερντογάν, του ΥΠΕΞ Τσαβούσογλου, του Υπ. Εσωτερικών Σοϊλού ή του ΥΠ. Αμύνης Ακάρ – ωχριούν μπροστά, όχι μόνο σε εκείνες του κυβερνητικού εταίρου Ντεβλέτ Μπαχτσελί, αλλά και στις προκλήσεις της τουρκικής αντιπολίτευσης, του μετα-κεμαλιστή Κεμάλ Κιλιντσντάρογλου ή και της Μεράλ Ακσενέρ του «Καλού Κόμματος». Έτσι προκαλείται ο Ερντογάν να κινηθεί δυναμικά έναντι των νησιών που «βρίσκονται υπό ελληνική κατοχή» (Κιλιντσντάρογλου) ή δηλώνεται ότι «η έγκρισή μας για την ένταξη της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ κατέληξε στον εξοπλισμό των νησιών» (Ακσενέρ). Παράλληλα, τώρα, με τον τουρκικό χειρισμό του προσφυγικού/μεταναστευτικού ρεύματος, είτε διαψεύδεται το περί «Καραβανιού του Φωτός» που ετοιμάζεται στον Έβρο (Μηταράκης), είτε περίπου επαληθεύεται (Θεοδωρικάκος), και δη με δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους να στρέφονται προς «Ευρώπη» μέσω Ελλάδας δημιουργείται ξανά μια κατάσταση που απειλεί να ξεφύγει…

Οι κάθε τόσο αναφορές Ελλήνων και Ευρωπαίων αρμοδίων (ή και όχι-τόσο-αρμοδίων) περί λύσεως που πρέπει να δοθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο για το Μεταναστευτικό είναι ακόμη λιγότερο πειστικές απ’ εκείνες που μόλις είδαμε για την ενεργειακή κρίση.

Συνολικά, το άγχος διαχείρισης της σχέσης με την Τουρκία φαίνεται να έχει οδηγήσει στην ανεπιφύλακτη, σχεδόν μαχητική στάση που επιλέγει η κυβέρνηση στο Ουκρανικό. Ιδίως μετά και την ουκρανική αντεπίθεση, που έδειξε να ανακόπτει την ήδη αργή ρωσική πορεία επί του πεδίου, μετά και τις πιέσεις προς τη Μόσχα από την Κίνα και την Ινδία (στην Κορυφή του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, στη Σαμαρκάνδη), κυρίως όμως μετά την αναγγελία δημοψηφισμάτων στο Ντονμπάς (Λουγκάνσκ και Ντονιέσκ), αλλά και στη Ζαπόριζια και τη Χερσώνα, ενόψει προσάρτησης/ενσωμάτωσής τους στη Ρωσία, η ελληνική θέση (αρχικά Ντόρα Μπακογιάννη, ήδη και Κυριάκος Μητσοτάκης) είναι ότι «βρισκόμαστε σε πόλεμο με την Ρωσία», δηλαδή πολύ κοντά στη θέση των ΗΠΑ, των Βαλτικών, της Αγγλίας. Και τούτο όταν, σαφέστερα ο Εμανουέλ Μακρόν («δεν είμαστε σε πόλεμο με τη Ρωσία […] η σύγκρουση στην Ουκρανία θα τελειώσει μόνο γύρω από ένα τραπέζι»), πιο διστακτικά αλλά σταθερά ο Όλαφ Σολτς, επιλέγουν σαφώς διαφορετική προσέγγιση. [Επειδή περί «πολέμου» με τη Ρωσία, ας μην ξεχνούμε ότι νωπή είναι η μνήμη από τις απελάσεις Ρώσων διπλωματών –επί ΣΥΡΙΖΑ, με ΥΠΕΞ Νίκο Κοτζιά– όταν είχε θεωρηθεί ότι η Μόσχα «φιτιλίαζε» την αντίδραση στη Συμφωνία των Πρεσπών.]

Σ’ αυτή λοιπόν τη συνολική συγκυρία, πόσο θα δικαιωθεί η στενή στοίχιση με τον σκληρό πυρήνα της (υπό αναδημιουργίαν) Δύσης, π.χ. με τον Αμερικανό πρέσβυ να επαναφωτογραφίζεται στον υπό επέκταση φράχτη του Έβρου; Ή με τον πρόεδρο Μπάιντεν να καθησυχάζει στο περιθώριο του ΟΗΕ τον Κυριάκο Μητσοτάκη; Στην πράξη/στην κρίση, όχι στις προθέσεις…