26ος economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

5B βραβείο ατομικής εργασίας

Ζάφτης Ευάγγελος
Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Τμήμα Οικονομικής και Διοίκησης Τουρισμού

Αυτοματισμοί, Ρομπότ και Τεχνητή Νοημοσύνη στον Τουρισμό

Εισαγωγή

Την σημερινή εποχή, οι περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες και οικονομίες έχουν στραφεί και δίνουν βάση στη βελτίωση και στην ανάπτυξη των υπηρεσιών. Ένας τρόπος για να επιτευχθεί αυτό είναι με την προαγωγή των νέων τεχνολογικών κλάδων, όπως η κβαντική υπολογιστική, η ρομποτική, η βιοτεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη, το ασύρματο διαδίκτυο 5ης γενιάς (5G) και τα πλήρης αυτοματοποιημένα οχήματα. Πλέον έχουμε ξεπεράσει την τρίτη βιομηχανική επανάσταση, και διανύουμε την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση (Kenett, Swarz, Zonnenshain, 2019), η οποία σχετίζεται με την σύνδεση και επικοινωνία μεταξύ των διάφορων “μηχανών” επιτρέποντας έτσι, την λήψη αποφάσεων από τα ίδια. Λαμβάνοντας υπόψη περιπτώσεις προκατάληψης στην κοινωνία, όσον αφορά τη διείσδυση και τη χρήση των ρομπότ στην τουριστική δραστηριότητα, αξίζει να αναφερθούν κάποιες εφαρμογές τους, όπως τα ρομπότ εξυπηρέτησης πελατών, και τα ρομπότ – ξεναγοί σε μουσεία και γκαλερί.

Ο τομέας των υπηρεσιών σχετίζεται με την ιδέα της ικανοποίησης των πελατών, στοιχείο που έχει βασικό ρόλο στην βιομηχανία του τουρισμού, η οποία επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το ΑΕΠ της Ελλάδας.

Η συγκεκριμένη μελέτη αναφέρεται στην χρήση τέτοιων τεχνολογιών στις τουριστικές υποδομές με στόχο τη βελτιστοποίηση της εμπειρίας του επισκέπτη στο σύνολό της.

Υφιστάμενη κατάσταση των υποδομών των παρακάτω τομέων με την χρήση νέων τεχνολογιών

Σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Ψηφιακού Μετασχηματισμού, η ψηφιακή και η τεχνολογική ωριμότητα της οικονομίας και των επιχειρήσεων της Ελλάδας είναι η πλέον χαμηλή σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, έτσι η Ελλάδα είναι αναλογικά λιγότερο προετοιμασμένη χώρα για την 4η βιομηχανική επανάσταση.

Το δυσμενές είναι ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε υψηλό επίπεδο όσον αφορά επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες πληροφορικής. Εκτός της έλλειψης μελέτης, στις μη αποτελεσματικές επενδύσεις ευθύνεται και η έλλειψη τεχνολογικής ωριμότητας στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα.

Παρατηρούμε ότι από τις βασικές χώρες – στόχους μόνο οι Γερμανοί δεν αισθάνονται άνετα με την χρήση ρομπότ κατά την κατανάλωση του τουριστικού προϊόντος, σε αντίθεση με τους κινέζους που είναι εξοικειωμένοι στην χρήση της τεχνολογίας, γενικότερα, και σε αρκετές περιπτώσεις θέλουν να υπάρχει κατά την ταξιδιωτική τους εμπειρία. Οι Βρετανοί και οι Αμερικάνοι φαίνεται ότι δεν θα τους ενοχλούσε η χρήση των ρομπότ κατά τις δραστηριότητες αναψυχής.

Προτάσεις βελτίωσης και διαφοροποίησης

Ρομποτική, Τεχνητή Νοημοσύνη και Αυτοματισμοί

Η ρομποτική, η τεχνητή νοημοσύνη και οι αυτοματισμοί δημιουργούν νέες δυνατότητες τόσο σε επίπεδο αγοράς όσο και σε επίπεδο επιχειρήσεων που έχουν την δυναμική να επηρεάσουν σημαντικά τον τουριστικό κλάδο και την εξέλιξή του.

Τουριστικά καταλύματα

Εφαρμογές θα έχουν κυρίως σε back-office δραστηριότητες όπως συλλογή και επεξεργασία των δεδομένων με παροχή αποτελεσμάτων, η βελτιστοποίηση των CRM (λογισμικό διαχείρισης πελατειακών σχέσεων), τα ρομπότ με τεχνητή νοημοσύνη θα είναι σε θέση να εξετάζουν πολύ μεγαλύτερο όγκο δεδομένων από κριτικές σε διαφορετικές γλώσσες, τα πλυντήρια και συνολική βελτιστοποίηση των εμπειριών των επισκεπτών (όπως η Hilton χρησιμοποιεί το Connie της IBM ως concierge), πρακτικά αυτό θα γίνεται π.χ. με ειδικούς αισθητήρες που θα αναλύουν τον ύπνο του επισκέπτη και έτσι θα ξέρουμε τι πρωινό χρειάζεται ή τι άλλες ανάγκες μπορεί να έχει.

Μάρκετινγκ

Η αυτοματοποίηση των λειτουργιών του μάρκετινγκ βασίζεται σε ένα σύστημα που αποτελείται από μηχανές πρόβλεψης και μηχανισμούς εξατομίκευσης που συλλέγουν και επεξεργάζονται τα δεδομένα των επισκεπτών, ώστε να προσδιορίσουν το προφίλ του επισκέπτη (δηλ. βάσει δημογραφικών, ψυχογραφικών και βιομετρικών χαρακτηριστικών, προφίλ κοινωνικών μέσων, συσκευών και τοποθεσιών κλπ.).
• Η χρήση βιομετρικών χαρακτηριστικών ώστε να εξισορροπηθεί η διευκόλυνση των ταξιδιωτών με την επαλήθευση της ταυτότητας (ασφάλεια).
• Δημιουργία φυσικής γλώσσας, δηλαδή την αυτοματοποιημένη μετάφραση και μετατροπή του κειμένου σε ομιλία και το αντίστροφο. (Επιπρόσθετο χαρακτηριστικό των ρομπότ εξυπηρέτησης πελατών).
• Τα αλληλεπιδραστικά ρομπότ εξυπηρέτησης πελατών αναπτύσσονται για να βοηθήσουν τους ταξιδιώτες στα αεροδρόμια, όπως το pepper της SoftBank Robotics στο αεροδρόμιο του Τόκυο.
• Ρομπότ – ξεναγοί σε μουσεία και γκαλερί, όπως τα πολυγλωσσικά μίνι ανθρωποειδή ρομπότ εξοπλισμένα με AI, RoBoHon της Sharp Co.
• Ρομπότ υπεύθυνα για την συντήρηση αρχαιολογικών χώρων ανάλογα με τα δεδομένα που σχετίζονται με την τοποθεσία, τις καιρικές συνθήκες και τα υλικά κατασκευής του μνημείου.
• Ανάπτυξη έξυπνων και συνδεδεμένων, κτιρίων και υποδομών για λόγους βελτιστοποίησης της ενέργειας και διαχείρισης εγκαταστάσεων (δηλ. Προληπτική συντήρηση και ανίχνευση βλαβών).
• Η διαχείριση προορισμού όπου οι βασικές εφαρμογές θα είναι τα «έξυπνοι» χώροι στάθμευσης, διαχείριση της κίνησης με βάση την ανάλυση δεδομένων GPS και καμερών ασφαλείας, με σκοπό την αποσυμφόρηση στις αστικές περιοχές, και η διαχείριση αποβλήτων και ανακυκλώσιμων απορριμμάτων.

Πλήρως Αυτοματοποιημένα Οχήματα

Όταν αναφερόμαστε σε πλήρης αυτοματοποιημένα οχήματα, εννοούμε οχήματα όπου δεν θα χρειάζεται η ύπαρξη οδηγού. Τέτοια οχήματα υπολογίζεται ότι θα εισαχθούν στην αγορά σε τουλάχιστον 30 χρόνια, όμως θα αλλάξουν ριζικά την λειτουργία των μέσων μεταφοράς και συγκοινωνιών.

Διαχείριση κρίσεων

Σε ένα ποσοστό, εάν υπάρχουν τα δεδομένα και μέσω αναλύσεων, μπορεί να γίνει η πρόβλεψη κάποιων κρίσεων. Τέτοιοι και πιο δύσκολοι υπολογισμοί θα μπορούν να επιτευχθούν με τη χρήση κβαντικών υπολογιστών που υπολογίζεται ότι θα έχουν πρακτική χρήση τουλάχιστον σε 5 χρόνια, σύμφωνα με την IBM (κατασκευαστής κβαντικών υπολογιστών). Έτσι, στο σχεδιασμό πρόληψης θα υπάρχουν πολλές περισσότερες δυνατότητες, ώστε να ετοιμαστούμε σχεδόν για οποιαδήποτε κρίση μπορούμε να φανταστούμε.

Συνθετική Βιολογία (Βιοτεχνολογία)

Η βιοτεχνολογία προσφέρεται, κυρίως, για την ανάπτυξη του ιατρικού τουρισμού ως ειδική μορφή τουρισμού. Λόγω του μεγάλου μεριδίου που κατέχει η Ελλάδα στις εξωσωματικές γονιμοποιήσεις, που αποτελεί βασικό προϊόν του ιατρικού τουρισμού στην χώρα μας (Avgerinou & Stratsiou, 2018), με την υιοθέτηση τεχνολογιών, όπως οι 3D organ printers οι οποίοι μπορούν να χρησιμεύσουν, κυρίως, σε μεταμοσχεύσεις, τα ρομπότ μικροχειρουργικής επέμβασης και εφαρμογές machine learning στην ανάλυση δεδομένων για πιο ακριβής διαγνώσεις.

Ασύρματο Διαδίκτυο 5ης γενιάς (5G)

Μέχρι το 2025, τα 2/3 του κόσμου θα συνδέεται και θα «τρέχει» σε δίκτυα 4ης και 5ης Γενιάς (4G & 5G) και πιο συγκεκριμένα, το 5G στην Ευρώπη θα κατέχει το 34% των δικτύων. Αυτή η αλλαγή θα έχει ως αποτέλεσμα την 100 φορές ταχύτερη σύνδεση που θα αυξήσει τις δυνατότητες του διαδικτύου των πραγμάτων (Internet of Things) και η τουριστική εμπειρία, στο μεγαλύτερο ποσοστό της, θα βασίζεται στην ψηφιακή αυτή τεχνολογία καθώς και τις ευκολίες που αυτή παρέχει.

Έτσι, η πολιτεία μπορεί να υιοθετήσει τεχνολογίες που θα βελτιστοποιήσουν τη διαδικασία εξυπηρέτησης πολιτών, μειώνοντας την γραφειοκρατία σε σημαντικό βαθμό όπου και αυτό ως συνέχεια θα διευκολύνει την προσέλκυση επενδύσεων. Τέτοιες εφαρμογές παρουσιάζονται στην Εσθονία (e-Estonia) με υποβοήθηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αποτελέσματα

Οικονομικά

Υπολογίζεται ότι σε βάθος χρόνου αυτές οι τεχνολογίες θα μπορούν να εφαρμοστούν με μικρότερο κόστος εγκατάστασης, το ένα βασικό πρόβλημα στη δεδομένη χρονική στιγμή. Είναι δεδομένο ότι σε συγκεκριμένες εργασίες τα ρομπότ και η τεχνητή νοημοσύνη έχουν ξεπεράσει τον άνθρωπο και με την πάροδο του χρόνου θα μας ξεπεράσουν και σε άλλες δραστηριότητες. Αυτό σημαίνει ότι δεν τίθεται θέμα αποδοτικότητας στη παραγωγή γενικά, όμως στον τουρισμό μέχρι να αναπτυχθεί και η τεχνητή συναισθηματική νοημοσύνη το front office δεν θα αλλάξει. Καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι σε οικονομικούς όρους, σήμερα, τόσο μεγάλες επενδύσεις στο τουρισμό δεν είναι εφικτές καθώς και δεν θα δημιουργήσουν κάποια υπεραξία στην επιχείρηση. Όσο για έναν προορισμό λόγω των πολιτικών ζητημάτων και συμφερόντων μια τόσο μεγάλη αλλαγή απαιτεί χρόνο και διαπραγμάτευση, οπότε δεν αναμένεται να λάβει χώρα άμεσα.

Θεσμικά

Η ραγδαία εξέλιξη του κλάδου τα τελευταία χρόνια και η ανάπτυξη που προσμένετε να έχει μέσα στα επόμενα 15 χρόνια είναι μεγάλη, αλλά παραμένει απλαισίωτη. Η πρώτη προσπάθεια έγινε το 2017 με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να θέτει ουσιαστικά έναν κώδικα ηθικής συμπεριφοράς για την χρήση των ρομπότ και της τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς κάποιο ρυθμιστικό πλαίσιο. Ένα θεσμικό πλαίσιο σε πρώτο επίπεδο θα πρέπει να λάβει υπόψη τα εξής, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή:
1. Αν τα ρομπότ, λόγω της δυνατότητας εκμάθησης, θα πρέπει να έχουν νομική υπόσταση ή κάποια ηλεκτρονική ταυτότητα.
2. Το πλαίσιο για την ασφάλεια και την αποζημίωση σε ζητήματα που προκύπτουν από τα αυτόνομα οχήματα.
3. Ποιος θα είναι υπεύθυνος σε πιθανή βλάβη που προκαλέσουν τα ρομπότ
4. Η ασφάλεια των καταναλωτών (προσωπικά δεδομένα, τυχόν βλάβες)
5. Η ανταγωνιστικότητα της αγοράς

Επιπλέον, υπάρχει και η πιθανότητα η ΕΕ να δημιουργήσει ένα νέο Οργανισμό που θα είναι υπεύθυνος για τα θέματα του κλάδου.

Τέλος, προκύπτει ένα ακόμη ζήτημα που σχετίζεται και με την κοινωνία, που είναι η διαχείριση των εργαζομένων που δεν έχουν εξειδίκευση στον τομέα και πολύ πιθανόν να αντικαθιστούν από τα ρομπότ και την τεχνική νοημοσύνη.

Κοινωνικά

Η 4η βιομηχανική επανάσταση φαίνεται ότι σε βάθος χρόνου, όπου η χρήση των ρομπότ όχι μόνο στον τουρισμό αλλά σε όλη την αγορά θα είναι πιο προσιτή οικονομικά, θα αποτελέσει πρόκληση για το εργατικό δυναμικό της χώρας, με βάση τα σημερινά δεδομένα. Αυτό θα προκληθεί λόγω της μεγαλύτερης αξίας του κόστους ευκαιρίας που παρουσιάζουν τα ρομπότ, καθώς μπορούν να παράγουν περισσότερο με χαμηλότερο κόστος. Έτσι, θα ασκηθεί πίεση στην αγορά εργασίας.

Όπως αναφέραμε και προηγουμένως το ερώτημα που προκύπτει είναι το πώς τόσοι εργαζόμενοι θα μπορέσουν να επιβιώσουν σε μια τέτοια κοινωνία. Υπάρχουν κάποιες προτεινόμενες λύσεις, λαμβάνοντας υπόψη τα σημερινά δεδομένα, όπου από την μία πλευρά είναι η πολιτεία που μπορεί να εξασφαλίσει στα μέλη της κοινωνίας την εκπαίδευση τους ώστε να προσαρμοστούν και να ενταχθούν στις απαιτήσεις της νέας εποχής. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν οι επιχειρήσεις όπου ιδανικά θα φροντίσουν για την εκπαίδευση των εργαζομένων τους. Επειδή αυτό είναι δύσκολο να εφαρμοστεί στον καπιταλισμό μπορεί το ίδιο το κράτος να τις «αναγκάσει» να το κάνουν μέσω εξειδικευμένης νομοθεσίας (Smith D., 2019). Υπάρχει όμως και η προσέγγιση της συνεργασίας μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου τομέα γιατί μακροχρόνια επωφελούνται και οι δύο μεριές, αφού αλληλεξαρτώνται.

Περιβαλλοντικά

Η χρήση των ρομπότ, των αυτοματισμών και της τεχνητής νοημοσύνης θα έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Αυτές κατεξοχήν θα είναι θετικές, διότι θα βελτιστοποιήσουν τη διαχείριση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της εκπομπής ρύπων και των ανακυκλώσιμων απορριμμάτων και θα αναπτύξουν νέες πρακτικές εφαρμογές. Επιπλέον, τα ίδια τα ρομπότ μπορούν να λειτουργούν είτε με ηλιακή είτε με αιολική ενέργεια, χωρίς δηλαδή να μολύνουν, και παράλληλα σε πραγματικό χρόνο να παρέχουν δεδομένα για τις διάφορες συνθήκες που επικρατούν. Για παράδειγμα, το wave glider ένα ρομπότ της Liquid Robotics το οποίο μπορεί να βρίσκεται στη θάλασσα αυτόνομο για πολλούς μήνες και να παρέχει δεδομένα. Αυτό έχει πρακτική στους τομείς της μετεωρολογίας και της ωκεανογραφίας.

Το βασικό αρνητικό στοιχείο είναι ότι η ενέργεια που χρειάζονται τα ρομπότ προέρχεται από κάποια μπαταρία, αυτή η μπαταρία για να κατασκευαστεί χρειάζεται μια μεγάλη ποσότητα ενέργειας και τα υλικά κατασκευής της είναι κυρίως μεταλλεύματα. Αποτέλεσμα η κατασκευή της να έχει μεγαλύτερο αποτύπωμα άνθρακα από όσα εκπέμπουν τα αυτοκίνητα που κινούνται με πετρέλαιο ή βενζίνη (World Economic Forum, 2017). Επίσης, μεγάλο περιβαλλοντικό πρόβλημα θα δημιουργήσει και η χρήση 5G λόγω των μεγάλων απαιτήσεων σε ενέργεια, ένα αντικείμενο που βρίσκεται υπό μελέτη.

Συμπεράσματα

Εν κατακλείδι, στον τουρισμό οι αυτοματισμοί, τα ρομπότ και η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να αποτελέσουν καίριο ρόλο στην ανάπτυξη και στην βελτίωση τόσο σε επιχειρήσεις, όσο και σε έναν προορισμό. Ωστόσο, ένα τέτοιο εγχείρημα προϋποθέτει καλή συνεργασία μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών, καθώς και την προσέλκυση επενδυτών διότι τέτοιου είδους επενδύσεις χαρακτηρίζονται από ένταση κεφαλαίων. Στις βασικές προϋποθέσεις εντάσσεται και το μερίδιο αγοράς που κατέχουμε, οι οποίοι είναι άνετοι και σε θέση να χρησιμοποιήσουν τέτοιες τεχνολογίες. Οι προβληματισμοί που προκύπτουν στο συνολικό πλαίσιο και σε επιμέρους ζητήματα, χρήζουν συνεχούς εποπτείας και νομοθετικών παρεμβάσεων από την πλευρά του κράτους. Την διαχείριση, ενός μέρους, των επιπτώσεων στην κοινωνία καλούνται να την αναλάβουν οι επιχειρήσεις, λαμβάνοντας υπόψη ότι λειτουργούν υπό τα πρότυπα της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης. Όσον αφορά τις επενδύσεις για το περιβάλλον, θα δημιουργήσουν καλύτερες κοινωνικές συνθήκες και έμμεσα οικονομικές, καθώς μπορούν να αποτελέσουν και βασικό στοιχείο μιας στρατηγικής μάρκετινγκ που θα ακολουθήσει η χώρα ή επιχείρηση. Για να είμαστε ρεαλιστές πρέπει να αναφέρουμε ότι για να πετύχει ένα τέτοιο εγχείρημα χρειάζεται εκτεταμένη έρευνα, μελέτη και έναν σχεδιασμό που θα αποβλέπει συλλογικά και μακροχρόνια.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ
1. Deloitte – ΣΕΒ, Ψηφιακή και τεχνολογική ωριμότητα οικονομίας και επιχειρήσεων, Παρατηρητήριο Ψηφιακού Μετασχηματισμού Σύνοψη 1η ετήσιας έκδοσης
2. Francesca Baker (2018), Artificial Intelligence end traffic jams, BBC, Διαθέσιμο στο: https://www.bbc.com/future/article/20181212-can-artificial-intelligence-end-traffic-jams, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
3. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Ρυθμίσεις αστικού δικαίου στον τομέα της ρομποτικής 2017, Διαθέσιμο στο: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-2017-0051_EL.pdf, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
4. Liquid Robotics ( Pedro M.S. Monteiro), Environmental Assessment, Διαθέσιμο στο: https://www.liquid-robotics.com/markets/environmental-assessment/, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
5. Jonathan Eckart (2017), Batteries can be part of the fight against climate change – if we do these five things, World Economic Forum, Διαθέσιμο στο: https://www.weforum.org/agenda/2017/11/battery-batteries-electric-cars-carbon-sustainable-power-energy/, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
6. e-Estonia, Solutions, Διαθέσιμο στο: https://e-estonia.com/solutions/, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
7. John Niles (2019), Automated Vehicles Have Arrived: What’s a Transit Agency to Do?, Mineta Transportation Institute Publications, Διαθέσιμο στο: https://scholarworks.sjsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1256&context=mti_publications, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
8. Stanislav Ivanov, Craig Webster (2019), Economic Fundamentals of the Use of Robots, Artificial Intelligence, and Service Automation in Travel, Tourism, and Hospitality, Emerald Insight, Διαθέσιμο στο:: https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/978-1-78756-687-320191002/full/html?skipTracking=true, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
9. Iis Tussyadiah (2020), A review of research into automation in tourism: Launching the Annals of Tourism Research Curated Collection on Artificial Intelligence and Robotics in Tourism, Science Direct, Διαθέσιμο στο: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S016073832030027X, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
10. Jamshed Iqbal, Ali Al-Zahrani, Soltan Abed Alharbi, Anas Hashmi (2019), Robotics Inspired Renewable Energy Developments: Prospective Opportunities and Challenges, IEEE, vol. 7, Διαθέσιμο στο: https://ieeexplore.ieee.org/document/8918343?denied=, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
11. International Federation of Robotics (2019), Executive Summary World Robotics 2019 Service Robots, Διαθέσιμο στο: https://ifr.org/downloads/press2018/Executive_Summary_WR_Service_Robots_2019.pdf, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
12. Ulrike Gretzel, Jamie Murphy (2019), Making Sense of Robots: Consumer Discourse on Robots in Tourism and Hospitality Service Settings, Emerald Insight, Διαθέσιμο στο:: https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/978-1-78756-687-320191005/full/html?skipTracking=true, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
13. Katerina Berezina, Olena Ciftci, Cihan Cobanoglu (2019), Robots, Artificial Intelligence, and Service Automation in Restaurants, Emerald Insight, Διαθέσιμο στο: https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/978-1-78756-687-320191010/full/html?skipTracking=true, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
14. Travelzoo (2016), Travellers Expect Robots on Their Holidays by 2020, Διαθέσιμο στο: https://www.prnewswire.com/news-releases/travellers-expect-robots-on-their-holidays-by-2020-571461481.html?fbclid=IwAR3OOMu_sZjlOIS46-zWoHsnAAj2KlO7fTNWIprLvNIsPI4CPjC2NXC1nxo, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
15. UNWTO, The Future of Work and Skills Development in Tourism, Διαθέσιμο στο:: https://www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284421213?fbclid=IwAR1D6tK-XqJvPPS6ezq4tPw7TdiMOEceDUzp5HY89ZZ5zvK2h91FH9IFfhw&, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
16. Giorgio Ascolese & Joantxo Llantada (2019), The Next Great Tourism Revolution: A Report on Travel and Tourism Trends, WAM
17. Belias Dimitrios (2019), Entrepreneurship in the age of digital tourism: The future prospects from the use of robots, Research Gate, Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/336529572_Entrepreneurship_in_the_age_of_digital_tourism_The_future_prospects_from_the_use_of_robots, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
18. GSMA (2020), The Mobile Economy, Διαθέσιμο στο: https://www.gsma.com/mobileeconomy/#key_stats, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
19. Schwab Klaus (2017), The Fourth Industrial Revolution, World Economic Forum, Διαθέσιμο στο: https://luminariaz.files.wordpress.com/2017/11/the-fourth-industrial-revolution-2016-21.pdf, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
20. Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Πληροφορικής & Επικοινωνιών Ελλάδας – ΣΕΠΕ (2017), Οι νέες τεχνολογίες ενισχύουν τον ρυθμό αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ, Διαθέσιμο στο: http://www.sepe.gr/gr/research-studies/article/10013167/oi-nees-tehnologies-enishuoun-ton-ruthmo-auxisis-tou-pagosmiou-aep/, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
21. Ron S. Kenett, Robert S. Swarz, Avigdor Zonnenshain (2019), Systems Engineering in the Fourth Industrial Revolution: Big Data, Novel Technologies, and Modern Systems Engineering, John Wiley & Sons
22. SoftBank Robotics, Διαθέσιμο στο: https://www.softbankrobotics.com/emea/en/pepper, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
23. Trejos Nancy (2016), Introducing Connie, Hilton’s new robot concierge, USA TODAY, Διαθέσιμο στο: https://eu.usatoday.com/story/travel/roadwarriorvoices/2016/03/09/introducing-connie-hiltons-new-robot-concierge/81525924/, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020
24. Anastasia Avgerinou & Magdalini Stratsiou (2018), Medical Tourism in Greece, prospects of IVF development, International Hellenic University, Διαθέσιμο στο: https://repository.ihu.edu.gr/xmlui/bitstream/handle/11544/29072/a.avgerinou_m.stratsiou_htmng_02-05-2018.pdf?sequence=1, Ημερομηνία προσπέλασης 30/03/2020