Η ανισορροπία της οικονομίας, ο νέος κοινωνικός και οικονομικός διχασμός που θα φέρει η τεχνητή νοημοσύνη, η κλιματική κρίση και οι μεταναστευτικές ροές που πολλαπλασιάζει συνθέτουν το πλέγμα προκλήσεων που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα.

Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2022, τ.1025

ANAΛΥΣΗ

του Αντώνη Κεφαλά

Στην ουσία οι κυβερνήσεις και οι κεντρικοί τραπεζίτες απλά δεν γνώριζαν τι να κάνουν. Για πάνω από 30 χρόνια είχαν όλοι μάθει στα πολλά και φτηνά λεφτά. Ο συνδυασμός του κορονοϊού και του πολέμου Ρωσίας-Ουκρανίας κατάφερε αυτό που δεν μπόρεσε η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008/9: να φέρει την πλήρη ανατροπή. Και τότε φάνηκαν οι εγγενείς αδυναμίες, τότε αναδείχτηκαν τα βαθιά ρήγματα του συστήματος, τότε αποδείχθηκε πόσο λίγα γνωρίζουμε τελικά.

Μπροστά στο «νέο», είμαστε ανίσχυροι, παιδάκια που ψάχνουν τη μαμά τους μήπως και τα σώσει από τον κακό λύκο.

Η δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα θα είναι επώδυνη οικονομικά, πιεστική ψυχολογικά, ακραία πολιτικά. Την καθορίζουν η κλιματική αλλαγή, η οικονομική αβεβαιότητα, η τεχνολογική επανάσταση και η γεωπολιτική πραγματικότητα. Είναι όλοι αλληλοσυνδεόμενοι παράγοντες, που μαζί αλλάζουν τη μορφή του κόσμου που γνωρίζαμε.

Όταν ξέσπασε η πανδημία του κορονοϊού, είχα επισημάνει σε άρθρα μου ότι δεν θα υπάρξει επιστροφή στην κανονικότητα. Η ζωή όπως την ξέραμε πριν από το 2020 χάθηκε οριστικά στο σκοτάδι της ασθένειας και της αναπόφευκτης αδυναμίας του κοινωνικού συνόλου να κατανοήσει τα όσα συνέβαιναν, να εκπαιδευτεί στη νέα τεχνολογία και να την ενσωματώσει στην καθημερινότητά του, να συνειδητοποιήσει ότι οι ανατροπές έρχονται χωρίς πολλές προειδοποιήσεις, με ταχύτητα και ευρύτητα ως προς τις επιπτώσεις τους.

Ενίοτε πρόκειται για επαναστάσεις. Σε όρους επιστημονικής φαντασίας είμαστε μπροστά σε Horizon Εvent.

Για 30 χρόνια επαναπαυθήκαμε στο άφθονο και φτηνό χρήμα, που απλόχερα μοίραζαν οι κεντρικές τράπεζες ως προεκτάσεις των υπουργείων Οικονομικών. Συνηθίσαμε να διαχειριζόμαστε την οικονομία με ένα περιορισμένο πακέτο εργαλείων, πιστεύοντας ότι στο επιτόκιο είχαμε βρει το μαγικό κλειδί που άνοιγε όλες τις πόρτες. Επειδή υπήρχε χρήμα, ο χρηματοπιστωτικός τομέας αποδεσμεύτηκε από την πραγματική οικονομία και ο πλούτος έγινε λογιστικός, συσσωρευόμενος στους λίγους, ενώ οι πολλοί έμεναν πολύ πίσω. Η άνοδος των ανισοτήτων έφερε το ολοένα αυξανόμενο αίσθημα της αδικίας, κι αυτό με τη σειρά του βρήκε έκφραση στον λαϊκισμό – τις ευάρεστες υποσχέσεις για εύκολες, γρήγορες και ανώδυνες λύσεις. Τα χρόνια της ειρήνης μάς έκαναν να απωθήσουμε την ιστορική μνήμη της φρίκης των δύο παγκοσμίων πολέμων, το ευρωπαϊκό εγχείρημα να πιστέψουμε ότι η Ευρώπη είχε επιτέλους βρει τον δρόμο της, η πτώση του τείχους του Βερολίνου ότι μπορούσαμε άνετα να εξάγουμε το Δυτικό μοντέλο διακυβέρνησης, η περίφημη Washington Consensus ότι είχαμε επιτέλους εφεύρει το αποτελεσματικό σύστημα διεθνούς διακυβέρνησης.

Η νέα πραγματικότητα είναι τρομακτική. Γεωπολιτικά οδεύουμε, αν δεν είμαστε ήδη εκεί, προς έναν νέο συγκρουσιακό διπολισμό. Δύο ηγεμονικά κράτη που ενδέχεται να συνεργαστούν σε ορισμένα θέματα (όπως για την κλιματική αλλαγή) αλλά, όπως αποδεικνύει η ιστορία, κανένα από τα δύο δεν θα δεχτεί την απόλυτη ισορροπία, πολύ περισσότερο την οποιαδήποτε κίνηση αμφισβήτησης. Ειδικά η Κίνα, ως η νέα και ανερχόμενη δύναμη, είναι εξαιρετικά δύσκολο να περιορίσει τις φιλοδοξίες της και να ελέγξει την έπαρσή της στο περιορισμένο πλαίσιο δεδομένων σφαιρών επιρροής. Οι συγκρούσεις θα είναι αναπόφευκτες. Δεν θα αποβούν μοιραίες, παρά μόνο αν δημιουργηθεί μια νέα ισορροπία τρόμου.

Η διαχείριση της οικονομίας οδηγεί νομοτελειακά σε μακρά περίοδο χαμηλής ανάπτυξης και σχετικά υψηλού ρυθμού αύξησης των τιμών. Η οικονομική κρίση ξεκίνησε από την αναστάτωση στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Ήταν ευάλωτες και πριν από τον κορονοϊό, διότι στην προσπάθεια μεγιστοποίησης των άμεσων κερδών οι επιχειρήσεις διατηρούσαν εξαιρετικά χαμηλά αποθέματα. Η αναβίωσή τους μετά τις καραντίνες δεν ήταν εύκολη: αλλού ήταν τα πλοία και αλλού τα κοντέινερ. Για μήνες κλειστές, οι γραμμές παραγωγής δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν ξανά μέσα σε μία νύχτα. Τα λιμάνια δεν ήταν κατασκευασμένα να δεχτούν ξαφνικά μεγάλο όγκο εμπορευμάτων. Μπροστά στο φάσμα του θανάτου, άλλαξε η φιλοσοφία της εργασίας και το εργατικό δυναμικό μειώθηκε: οι μεταφορείς έψαχναν οδηγούς να οδηγήσουν τις νταλίκες με τα εμπορεύματα. Οι αεροπορικές εταιρείες, με ακριβή την ενέργεια και με λιγότερο προσωπικό, μείωσαν τα δρομολόγια. Ο οικονομικός εθνικισμός ήρθε και έδεσε με την ανάγκη της διασφάλισης της παραγωγής ορισμένων κρίσιμων αγαθών. Η παγκοσμιοποίηση επιβραδύνθηκε. Η σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας την επιβράδυνε έτι περαιτέρω.

Ξαφνικά η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει προβλήματα από την πλευρά της παραγωγής. Επειδή υπάρχει η ζήτηση (ας είναι καλά τα ανά τη Δύση πακέτα στήριξης), οι τιμές αυξάνονται. Στην αρχή οι τραπεζίτες είναι ψύχραιμοι. Όταν βλέπουν ότι οι πληθωριστικές πιέσεις δεν υποχωρούν, αρχίζουν να ανησυχούν. Κι όταν ξεσπά ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας και η τιμή της ενέργειας περνά στη στρατόσφαιρα, πανικοβάλλονται. Θεωρούν ότι αντιμετωπίζουν τον εμμονικό και υψηλό πληθωρισμό του 1980. Φαντασιώνονται εαυτούς ως άλλους Paul Volcker, ψηλούς, πληθωρικούς, με τα γυαλιά στα μάτια και το πούρο στο στόμα, να μάχονται το τέρας του πληθωρισμού. Απανωτές οι αυξήσεις των επιτοκίων, με ταχύ ρυθμό η πορεία προς τον στασιμοπληθωρισμό.

Η ανηθικότητα της απόφασης ως προς τους δύσμοιρους φτωχούς δεν απασχολεί. Οι θυσίες είναι απαραίτητες. Των άλλων.

Κλίμα και μετανάστευση πάνε μαζί, ακολουθώντας τη γεωπολιτική σύγκρουση. Η ιστορία της Ουκρανίας παίζεται σε θέατρο της επαρχίας. Off Broadway, θα λέγανε οι Αμερικανοί. Το κεντρικό θέμα είναι ΗΠΑ-Κίνα, αλλά η κλιματική αλλαγή είναι επίσης μια ανελέητη πραγματικότητα. Θα απαιτήσει συνεργασία (δύσκολο αλλά όχι ανέφικτο), επενδύσεις (θα γίνουν, αλλά ταυτόχρονα θα ενισχύσουν τον πληθωρισμό και τις ανισότητες) και θυσίες (δύσκολο και ουσιαστικά ανέφικτο). Οι τοπικές συγκρούσεις και η φτώχεια έχουν ήδη φέρει σημαντικές μεταναστευτικές ροές. Η κλιματική αλλαγή θα τις αυξήσει με εκθετικό ρυθμό, καθώς στην εξίσωση θα μπει η επάρκεια τροφίμων και νερού.

Πιο πρόσφορο έδαφος για την άνοδο του λαϊκισμού δεν θα υπάρξει. Ήταν ένα από τα φαινόμενα του Μεσοπολέμου, θα αποτελεί το φαινόμενο της αρχής του 21ου αιώνα. Η ανισορροπία της οικονομίας, καθώς δεν αντιμετωπίζουμε πλέον μια φάση συνηθισμένου κύκλου οικονομικής συγκυρίας, θα τον τρέφει. Ο νέος κοινωνικός και οικονομικός διχασμός που θα φέρει η τεχνητή νοημοσύνη, τα ανοιχτά δεδομένα, οι μεγάλες συγκεντρώσεις πληροφοριών θα τον γιγαντώσουν. Από εκεί και πέρα η απόσταση προς τον αυταρχισμό είναι μικρή.

Δυστοπικό το μέλλον. Δεν είναι νομοτελειακό. Υπάρχουν πολλά εργαλεία και ακόμη περισσότεροι τρόποι χρήσης τους που μπορούν να το αποτρέψουν. Το ερώτημα είναι απλό: έχουμε συνειδητοποιήσει τους κινδύνους; Είμαστε διατεθειμένοι να συνεργαστούμε; Μπορούμε να κάνουμε θυσίες; Έχουμε τη θέληση να δεχτούμε ότι ο πλούτος δεν μετριέται με το ΑΕΠ, η ευτυχία δεν λογίζεται με τον αριθμό των ακριβών ρολογιών, η ψυχική ηρεμία δεν έρχεται στη μοναξιά μόνο;

Αν ναι, το δυστοπικό μέλλον μπορεί να αποφευχθεί.

Δύσκολο – αλλά όχι ανέφικτο.