Στον Ειρηνικό έχει ξεκινήσει η σύγκρουση πολιτισμών

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2022, τ.1014

ΑΝΑΛΥΣΗ

του Αντώνη Κεφαλά

Στο 19ο συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας ο Σι Ζινπίνγκ δήλωνε ότι η χώρα είναι επιτέλους έτοιμη «να πάρει ξανά τη θέση της στο κέντρο του κόσμου». Η κοσμοθεωρία του κόμματος και των ηγετών του θέλει την Κίνα να αναπτύσσεται ως η μόνη περιφερειακή δύναμη στην Ασία και τον Ειρηνικό, με τις ΗΠΑ να επιστρέφουν στον παραδοσιακό τους ρόλο της ατλαντικής-ευρωπαϊκής μεγάλης δύναμης. Από το 2030 και μετά, όταν η Κίνα θα έχει ξεπεράσει τις ΗΠΑ με αναφορά σε κάθε δείκτη, η χώρα τους θα έχει κατακτήσει τη θέση της ως η κυρίαρχη παγκόσμια δύναμη, καθώς η Δύση είναι σε παρακμή, ενώ «η Ασία ανατέλλει».

Η γεωπολιτική ισορροπία του 20ού αιώνα έχει ανατραπεί. Μέσα σε 20 χρόνια, με τη Δύση να της προσφέρει απλόχερα βοήθεια σε τεχνογνωσία, δεξιότητες, γνώσεις, η Κίνα μετατράπηκε από ένα πρωταρχικά εσωστρεφές, αγροτικό κράτος σε ένα εντελώς αγνώριστο με μονολιθική πολιτική και αυταρχικό καπιταλισμό.

Δεν υπάρχουν πολλές αμφιβολίες ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα εποχή σύγκρουσης μεγάλων δυνάμεων και γεωπολιτικών ισορροπιών. Θα ήταν λάθος, όμως, να θεωρηθεί ότι η Ρωσία, ως διάδοχος της Σοβιετικής Ένωσης, είναι έξω από το παιγνίδι ή ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα παραμείνει ένας στρατηγικά υποβαθμισμένος παίκτης. Οι ανακατατάξεις, που ουσιαστικά ξεκίνησαν με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, τώρα αρχίζουν να αποκτούν μορφή και δομή.

Η αντιπαλότητα Κίνα-ΗΠΑ είναι στο προσκήνιο. Δεν πρόκειται απλώς για ανταγωνισμό οικονομικής ισχύος και πολιτικής επιρροής, αλλά αφορά μια βαθύτερη σύγκρουση σε επίπεδο ηθικής και αξιών. Παρά τα πολλά προβλήματά της, ακόμη και την υποκρισία της σε θέματα αξιών, η Δύση παραμένει ο χώρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου, των ελεύθερων αγορών και της περιορισμένης κρατικής παρέμβασης. Σ’ αυτές τις βάσεις, επιπλέον, κτίστηκε μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το σύνολο των θεσμών και οργάνων της παγκόσμιας διακυβέρνησης.

Σε αντίθεση, στην Κίνα το κράτος κατέχει την πρωτεύουσα θέση, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι περιορισμένα, οι ελεύθερες αγορές αυστηρά… ελεγχόμενες. Οι θεσμοί, οι νόμοι, η τεχνολογία είναι στην υπηρεσία του κράτους και χρησιμεύουν στο να το ενισχύουν, ελέγχοντας καθοριστικά τις τρεις μεγάλες ροές: ανθρώπων, κεφαλαίων και πληροφορίας.

Πρόκειται για σύγκρουση πολιτισμών, που σε μεγάλο βαθμό ξεπερνά τη διένεξη ΗΠΑ-ΕΣΣΔ. Παρά την αχανή έκτασή της και τη συμπερίληψη ασιατικών φυλών, η Σοβιετική Ένωση ήταν προϊόν του δυτικού πολιτισμού. Με την Κίνα η διαφορά ανάγεται πρωταρχικά στην κουλτούρα – είναι πολιτισμική, με βαθύτατες έτσι προεκτάσεις σε επίπεδο φιλοσοφίας της έννοιας της ανθρώπινης ζωής και ταυτότητας.

Το κέντρο και η περιφέρεια

Κρίνοντας από τα ίδια τα λεγόμενά της και τις πράξεις που με συνέπεια ακολουθούν, σε πρώτο στάδιο η Κίνα επιδιώκει να αναδειχθεί σε περιφερειακή ηγεμονική δύναμη, προετοιμάζοντας παράλληλα το έδαφος για την παγκόσμια κυριαρχία της. Πρακτικά αυτό συνεπάγεται την υλοποίηση τριών στόχων:

  • Την ηγεμονία στο Χονγκ-Κονγκ, κάτι που ήδη πέτυχε, κατά παράβαση της συμφωνίας του 1997 με το Η.Β. για τον σεβασμό της δημοκρατίας και των θεσμών της στην πρώην βρετανική αποικία
  • Τον έλεγχο της Νοτίου Θάλασσας της Κίνας και ειδικά των νήσων που η Κίνα αποκαλεί Diaoyu και η Ιαπωνία Senkaku
  • Την κατάκτηση της Ταϊβάν, με τον Σι να τονίζει ότι «ο ιστορικός στόχος της επανένωσης με τη μητέρα χώρα πρέπει να εκπληρωθεί και θα εκπληρωθεί»

Η σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας έχει ήδη ξεκινήσει. Στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας, καθώς και στα στενά μεταξύ Ταϊβάν και Κίνας, οι ΗΠΑ διατηρούν το δικαίωμα της ελεύθερης ναυσιπλοΐας, που απορρέει από το διεθνές δίκαιο της θάλασσας, και στέλνουν διαρκώς πολεμικά πλοία τους να τα διασχίζουν, προκαλώντας βέβαια την άμεση (λεκτική μόνο προς το παρόν) αντίδραση της Κίνας.

Παράλληλα, οι ΗΠΑ έχουν έμμεσα αναβαθμίσει τις σχέσεις τους με την Ταϊβάν κι έχουν αυξήσει τη ροή στρατιωτικού υλικού προς το νησί. Σε επίπεδο συμμαχιών και μετά την καταστροφική απόφαση του Τραμπ να μην συμμετάσχει στην Comprehensive Economic Partnership, οι ΗΠΑ έχουν επαναφέρει σε ισχύ τη Συνθήκη QUAD (Αυστραλία, Ινδία, Ιαπωνία, ΗΠΑ) και έχουν ιδρύσει την AUKUS (Αυστραλία, Η.Β., ΗΠΑ). Ταυτόχρονα, εμπόδισαν την είσοδο της Κίνας στη συνθήκη Comprehensive & Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership.

Το μεγάλο ερώτημα, βέβαια, είναι αν οι δύο υπερδυνάμεις θα εμπλακούν σε θερμό πόλεμο για την Ταϊβάν. Το περιοδικό The Economist την έχει χαρακτηρίσει ως το πιο επικίνδυνο σημείο του πλανήτη. Στο Πεντάγωνο, τα πολεμικά σενάρια προβλέπουν ότι, αν συμβεί, αυτή η σύγκρουση μπορεί να φτάσει σε πυρηνικό πόλεμο. Και η Κίνα διαρκώς συγκεντρώνει δυνάμεις απέναντι από τα στενά της Φορμόζας, αποβατικά σκάφη, αεροπλάνα, στρατιωτικούς σχηματισμούς και πυραύλους.

Ευρώπη και Ρωσία

Η επεκτατική πολιτική της Κίνας συμπεριλαμβάνει την Ευρώπη και την Αφρική. Εκφράζεται δε με τρεις τρόπους:

  • Την Belt and Road Initiative. Μια σύγχρονη εκδοχή του περίφημου Δρόμου του Μεταξιού, αποβλέπει στη δημιουργία τριών θαλάσσιων διαδρόμων από την Κίνα προς την Ασία, την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Στην Ελλάδα έχει ήδη «αποβιβαστεί» με την Cosco στον Πειραιά. Στην πιο πρόσφατη μορφή του το BRI περιλαμβάνει τη μεταφορά τεχνολογίας (που επιφέρει την κατηγορία περί κρυφής κατασκοπείας της Κίνας, όπως με την Huawei), συστήματα ηλεκτρονικών πληρωμών, δίκτυα οπτικών ινών κ.ο.κ.
  • Την ίδρυση Ινστιτούτων Κομφούκιου. Πρόκειται για μια προσπάθεια αντιγραφής της αμερικανικής πολιτισμικής εξάπλωσης με την προώθηση των γραμμάτων και της τέχνης της Κίνας. Σε αντίθεση όμως με την τεράστια επιτυχία των ΗΠΑ, τα ινστιτούτα αυτά δεν κατάφεραν να ριζώσουν, ίσως επειδή παρέμειναν εσωστρεφή και υπό τον απόλυτο έλεγχο της κεντρικής εξουσίας. Εδώ και 18 μήνες η εξάπλωσή τους έχει ανακοπεί.
  • Το κτίσιμο υποδομών. Ο ρόλος της Κίνας ως εργολάβου υποδομών ήταν αρχικά στενά συνυφασμένος με την πρωτοβουλία BRI. Σε αντίθεση με τη World Bank ή την Asian Development Bank, η Κίνα αυτοπροβλήθηκε ως μiα μορφή one-stop-shop – όπου αναλάμβανε να σχεδιάσει, να χρηματοδοτήσει, να κατασκευάσει και να λειτουργήσει μεγάλα έργα υποδομών, φέρνοντας μάλιστα στη χώρα εργάτες από την Κίνα. Πολλές χώρες (Τανζανία, Κένυα, Σουδάν, Αιθιοπία, Ν. Αφρική) δέχτηκαν με χαρά την προσφορά. Γρήγορα, όμως, προέκυψε αντίδραση, επικεντρωμένη στη διαφθορά, την εισαγωγή ξένου εργατικού δυναμικού και την ποιότητα των κατασκευών. Το κερασάκι στην τούρτα ήταν όταν η Κίνα επέμεινε στην άμεση αποπληρωμή των χρεών των χωρών αυτών, παρά τα προβλήματα που προκάλεσε η πανδημία.

Στο πλαίσιο αυτό, η διεθνής επέκταση της Κίνας μάλλον τείνει να επιβραδύνεται – γεγονός που αφήνει χώρο ανάπτυξης για την αναδυόμενη διαμάχη Ευρώπης-Ρωσίας.

Το θέμα της Ουκρανίας είναι το στάχυ που έσπασε την πλάτη της ρωσικής καμήλας – και η διαμάχη για την ενέργεια διέκοψε  το σερί των ήρεμων σχέσεων για την ΕΕ.

Σε αντίθεση με την Κίνα, η Ρωσία παραμένει χώρα που λειτουργεί σαν μυστική αστυνομία και οργανισμός αντικατασκοπείας. Η γρήγορη κατάρρευση της ΕΣΣΔ έφερε την ακόμη γρηγορότερη εισαγωγή του καπιταλισμού της Άγριας Δύσης. Χωρίς νόμους και θεσμούς η οικονομία έγινε πεδίο μάχης, όπου επικράτησε ο ισχυρότερος από πλευράς διασυνδέσεων, δωροδοκιών και έλλειψης φραγμών. Η πλουτοκρατία επικράτησε και στο πρόσωπο του Πούτιν βρήκε τον κύριο αφέντη και ταυτόχρονα υπηρέτη.

Η περικύκλωσή της από το ΝΑΤΟ δεν είναι αποδεκτή από τον Πούτιν, ο οποίος αντιγράφει τη στρατηγική του Χίτλερ στην οικονομία: Όπως η Γερμανία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την απώλεια της Αλσατίας και του Ρουρ, έτσι και η Ρωσία βρέθηκε στη μετα-ΕΣΣΔ εποχή χωρίς βιομηχανία. Είχε όμως πρώτες ύλες – και μάλιστα πετρέλαιο που ήθελε να πουλήσει γρήγορα, όχι μόνο επειδή χρειαζόταν τα έσοδα αλλά και για να προλάβει τη διεθνή απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα.

Σε διάστημα 15 ετών ο Πούτιν μετάτρεψε τη Ρωσία σε μια σύγχρονη πολεμική μηχανή, στηρίζοντας την εκβιομηχάνιση και ανάπτυξη στην πώληση πρώτων υλών και στην παραγωγή πολεμικού υλικού. Είναι τώρα έτοιμος να αντιμετωπίσει την επεκτατική πολιτική των ΗΠΑ και της ΕΕ και του ΝΑΤΟ από θέση ισχύος. Με την προσοχή των ΗΠΑ στραμμένη στον Ειρηνικό, η Ρωσία εμφανίζεται ως ο πυγμάχος βαρέων βαρών στην Ευρώπη.

Σε κάθε δράση υπάρχει αντίδραση. Ο εκβιασμός με το φυσικό αέριο ήρθε στο μετέπειτα της ανόδου της εθνικισμού –πατριωτικού και οικονομικού που έφερε η πανδημία– και η Ευρώπη μετά από περίπου 3 δεκαετίες αφυπνίστηκε. Συνειδητοποίησε ότι οι παλιές συνήθειες δύσκολα ξεχνιούνται και ότι η Ρωσική Αρκούδα ήταν πάντα ένας υπολογίσιμος γεωπολιτικός παίκτης. Αναγνώρισε, ιδιαίτερα με τη σταδιακή απομάκρυνση της Τουρκίας από τα δυτικά πρότυπα του Κεμάλ, ότι οφείλει πλέον η ίδια να αναλάβει τις ευθύνες της. Για πρώτη φορά μετά το 1995, η ΕΕ εξετάζει σοβαρά, με συνέπεια και με χρονοδιάγραμμα, τη σταδιακή ανάληψη των δικών της αμυντικών-στρατηγικών ευθυνών.

 

Συμπερασματικά

Η διαμάχη ΗΠΑ-Κίνας θα αφορά σε πρώτο στάδιο την περιφερειακή υπεροχή, χωρίς διόλου να αποκλείεται ένα θερμό επεισόδιο. Αυτή θα καθορίσει σε σημαντικό βαθμό την άνοδο του εθνικισμού, του λαϊκισμού και της αμφισβήτησης των πάντων ως κινήματος. Μετά την επίθεση του ΚΚΚ στις μεγάλες εταιρείες αλλά και στα καταναλωτικά και πολιτιστικά πρότυπα της Δύσης, η Κίνα φαίνεται να περνά σε περίοδο εσωστρέφειας, με περαιτέρω ενίσχυση της αυτονομίας της αλλά και της παρουσίας της στην Ασία και τον Ειρηνικό. Τα παγκόσμια όνειρα μάλλον φαίνεται να υποχωρούν. Προς το παρόν.

Οι ΗΠΑ πρέπει πρώτα να συνέλθουν από τη θεομηνία Τραμπ, να ξαναβρούν τον εαυτό τους και να επανεξετάσουν τις προτεραιότητές τους. Έχουν ήδη στραφεί προς τον Ειρηνικό και προετοιμάζονται για τη μάχη με την Κίνα. Δεν εγκαταλείπουν την Ευρώπη, αλλά απαιτούν από αυτήν να αναλάβει τις στρατηγικές της ευθύνες.

Μπροστά στον διπλό κίνδυνο της μερικής αμερικανικής αποχώρησης και της ρωσικής ανόδου, η ΕΕ δεν έχει εναλλακτική λύση άλλη από την ανάληψη των δικών της βαρών – οικονομικών και στρατηγικών. Η Ρωσία το έχει ήδη κάνει και είναι έτοιμη. Αν αύριο εισβάλει στην Ουκρανία, η Δύση απλώς θα διαμαρτύρεται και θα κόβει… πρόστιμα!