Από τις αγαθοεργίες του 19ου αιώνα, στο μεταπολεμικό κράτος πρόνοιας, στην αποδόμησή του από τις θεωρίες του Friedman, στις χρηματιστηριακές κρίσεις και τελικά στις 21 αρχές τις βιώσιμης ανάπτυξης

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάϊος 2022, τ.1018

ANAΛΥΣΗ

του Αντώνη Κεφαλά

Ο καπιταλισμός του 18ου αιώνα είχε ένα σκληρό πρόσωπο – με συχνά άθλιες συνθήκες εργασίας, ακόμη και με ανήλικους εργάτες. Υπήρχαν, όμως, καπιταλιστές (π.χ. οι Hargreaves, Crompton, Arkwright στην Αγγλία, οι Godin, Peugeot, Schneider στη Γαλλία) που φρόντισαν να βελτιώσουν το εργασιακό περιβάλλον, κυρίως με καλύτερο εξαερισμό, γενικά πιο υγιεινές συνθήκες και την κατάργηση της ανήλικης εργασίας. Αργότερα, στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, αναγνωρίζοντας την ευθύνη τους απέναντι στην κοινωνία, καπιταλιστές όπως, π.χ., οι Ascot, Carnegie, Hudson, Rockefeller στις ΗΠΑ, οι Ashton, Dudley, Green, Morris στην Αγγλία έκτισαν σύγχρονα εργοστάσια, ίδρυσαν φιλανθρωπικά ιδρύματα και επεδίωξαν να προωθήσουν τις τέχνες και τις επιστήμες.

Το κίνητρο δεν ήταν, βέβαια, καθαρά αλτρουιστικό. Οι καλύτερες συνθήκες, η περιορισμένη φροντίδα προς τις οικογένειες, η ελάχιστη εκπαίδευση αύξαναν την παραγωγικότητα. Η φιλανθρωπία και η ενασχόληση με την τέχνη και την επιστήμη βελτίωναν το κοινωνικό προφίλ, προσέδιδαν αίγλη και έφερναν πολιτική επιρροή. Ήταν τα ψήγματα της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης.

Αυτά, τα πρώτα δείγματα ενός καπιταλισμού που επιχειρεί να αποκτήσει ανθρώπινο πρόσωπο, διακόπηκαν στον Μεσοπόλεμο, με τη Μεγάλη Ύφεση και στη συνέχεια με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1945 η κατάσταση ανετράπη άρδην – αποτέλεσμα της κεϊνσιανής επανάστασης και της αποδοχής από τις κυβερνήσεις και τις κοινωνίες των αρχών του Λόρδου Beveridge.

Η επανάσταση του Κέυνς

Ο Keynes ουσιαστικά έφερε μία πολιτική επανάσταση. Πρόσφερε στον καπιταλισμό την έξοδο από την κρίση του Μεσοπολέμου και τους πόρους για να χρηματοδοτηθεί το κοινωνικό κράτος του Beveridge. Έσωσε, έτσι, το σύστημα από τις αντιφάσεις του που το είχαν οδηγήσει στο αδιέξοδο της Μεγάλης Ύφεσης.

Στα 30 χρόνια μέχρι το 1975 το κοινωνικό κράτος απάλλαξε τις επιχειρήσεις από την άμεση ευθύνη φροντίδας των αδυνάτων. Η εταιρική κοινωνική ευθύνη, όμως, δεν πέθανε. Απλώς άλλαξε χαρακτήρα. Οι επιχειρηματίες στράφηκαν στην προσωπική προβολή, στη στενότερη σύνδεση με τις τέχνες και στις φιλανθρωπίες. Ήταν μια περίοδος περίπου 20 ετών (1975-1995) όπου άνθισαν οι σήμερα παραδοσιακές δημόσιες σχέσεις σε συνδυασμό με την προσωπική εμπλοκή του επιχειρηματία στην ενίσχυση του επώνυμου προϊόντος (brand development).

Παράλληλα, όμως, με την υιοθέτηση από τον καπιταλισμό της βασικής φιλοσοφίας του Milton Friedman ότι ο επιχειρηματίας και οι επιχειρήσεις έχουν ευθύνη μόνο απέναντι στους μετόχους τους, η εικόνα άλλαξε. Σε συνδυασμό με την κατάργηση του Νόμου Glass-Steagall το 1999, που αναίρεσε τον διαχωρισμό ανάμεσα στην επενδυτική και την εμπορική τραπεζική, γιγαντώθηκε ένας καπιταλισμός-τέρας, που ενδιαφέρεται μόνο για το άμεσο κέρδος και τη δημιουργία υπεραξιών. Οι ανακοινώσεις των κερδών του τριμήνου σκιάζουν βαθιά την ετήσια πορεία της επιχείρησης, οι επενδύσεις που δημιουργούν αξία υποχωρούν μπροστά στις εξαγορές και συγχωνεύσεις που δίνουν λογιστικά κέρδη, η έννοια της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης έχει μετατραπεί σε παίγνιο όπου δαπάνες αυτής της μορφής δικαιολογούνται μόνο αν ταυτόχρονα αυξάνουν τα κέρδη.

Καπιταλισμός χωρίς δίχτυ ασφαλείας

Ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα δεν έχει ανθρώπινο πρόσωπο: οι επιχειρήσεις απεύχονται την ενασχόλησή τους με την ευθύνη τους απέναντι στην κοινωνία και το κράτος, ελέω της νομισματικής πολιτικής και της απομείωσης των ευθυνών του, έχει στερηθεί τους πόρους για να προσφέρει δημόσια αγαθά σε ικανοποιητικό όγκο και επαρκή ποιότητα. Ουσιαστικό δίχτυ ασφαλείας δεν υπάρχει πια.

Οι αλλαγές αυτές δεν άφησαν τους πάντες αδιάφορους. Κορυφαίοι επιχειρηματίες και μάνατζερ αναγνώρισαν το πρόβλημα και επεδίωξαν να βρουν λύσεις.

Μία από αυτές ήταν να υποκαταστήσουν ως έναν βαθμό οι επιχειρήσεις το κράτος και να δημιουργήσουν αυστηρά για τους εργαζομένους τους ένα μίνι κοινωνικό κράτος: ασφάλιση, παροχές υγείας και περίθαλψης, πρόσθετες παροχές για τα παιδιά τους. Αυτές, όμως, ήταν η εξαίρεση και όχι ο κανόνας.

Αναπόφευκτα, το θέμα έφτασε στο επίπεδο της διεθνούς κοινότητας και του συστήματος της διεθνούς διακυβέρνησης. Η αναγνώριση των κινδύνων έφερε την ανταπόκριση στην πράξη. Μία από αυτές ήταν οι 17 στόχοι για τη βιώσιμη ανάπτυξη, που υιοθέτησε ο ΟΗΕ και που είναι γνωστοί ως Sustainable Development Growth.

Τα προβλήματα του ESG

Κατά τον πρώτο αιώνα του καπιταλισμού η συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού των πόλεων ζούσε σε άθλιες συνθήκες, συγκινώντας κάποιους από τους ελάχιστους πλουσίους και ωθώντας τους σε αγαθοεργίες

Το 2020 το WEF δημοσίευσε ένα σύνολο οικονομικών δεικτών με το ακρώνυμο ESG (Environmental, Social, Governance) που θεωρητικά οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τους οι επιχειρήσεις όταν εκτιμούν τους κινδύνους και τις προοπτικές μιας επένδυσης. Πρόκειται για 21 θεωρητικά παγκόσμια αποδεκτές αρχές που επικεντρώνονται στους ανθρώπους (people), στον πλανήτη (planet), στον πλούτο (prosperity) και στις αρχές της εταιρικής διακυβέρνησης (principles of governance) – οπότε και το πρόσθετο ακρώνυμο PPPPGs.

Όπως πολλές πρωτοβουλίες, έτσι κι αυτή έχει πέσει θύμα των μη επιδιωκόμενων επιπτώσεων. Τρία είναι τα βασικά προβλήματα:

  • Οι στόχοι είναι πολλοί (17 ή 21) και δεν ιεραρχούνται. Μια επιχείρηση, λοιπόν, μπορεί να επιλέξει τη συμμόρφωσή της με ό,τι συνεπάγεται γι’ αυτήν τη μικρότερη δαπάνη, την ελάχιστη προσπάθεια και την άνετη προβολή της ως κοινωνικά υπεύθυνης, χωρίς ουσιαστικά να προσφέρει αυτό που έχει ανάγκη η κοινωνία. Ακριβώς, δηλαδή, όπως έχει επικρατήσει το λεγόμενο greenwashing στον περιορισμό των εκπομπών, όπου η εταιρεία επιδεικνύει τα καλά που κάνει χωρίς να αποκαλύπτει τα αρνητικά – δηλαδή το συνολικό ισοζύγιο της· έτσι και με την κατάλληλη επιλογή των ESGs, η εταιρεία μπορεί να ξεπλύνει τη συνείδησή της.
  • Το βασικό πρόβλημα του σημερινού καπιταλισμού είναι οι ανισότητες. Η μείωσή τους είναι το οικονομικά πιο επαχθές και λειτουργικά το πιο δύσκολο έργο για μια επιχείρηση. Δεν προξενεί έκπληξη, λοιπόν, ότι οι περισσότερες επιχειρήσεις επιλέγουν να παίξουν το πράσινο χαρτί – είναι το λαϊκά αποδεκτό λόγω της κλιματικής αλλαγής, το πιο εύκολο να συμβαδίσει με τη δραστηριότητά της (όποια κι αν είναι) και το ευχερέστερο να προβληθεί χωρίς ουσιαστικούς ελέγχους ως προς τα πραγματικά επιτεύγματα.
  • Ο διαχωρισμός των οικονομικών αποτελεσμάτων από τους μη οικονομικούς δείκτες και την επήρειά τους στα αποτελέσματα της επιχείρησης συγχέει την εικόνα και υπονομεύει τον έλεγχο. Τα ESGs, και ιδιαίτερα οι δείκτες που αναφέρονται στο Social (δηλαδή το S), δεν έχουν αναπτυχθεί επαρκώς και με ακρίβεια ώστε να μπορεί να υπάρξει πραγματική συγχώνευση των οικονομικών με τα μη οικονομικά (δηλαδή τα κοινωνικά) αποτελέσματα. Όσο αυτό ισχύει, τα ESGs δεν δείχνουν το πραγματικό αποτύπωμα των εταιρικών πράξεων στην κοινωνία.

Στην παρούσα φάση του καπιταλισμού, όπου τα ESGs δεν έχουν αναπτυχθεί κατάλληλα, το φλέγον θέμα της ανισότητας δεν αντιμετωπίζεται – κι αυτό κινδυνεύει να οδηγήσει στην κατάρρευση ενός συστήματος που από τη φύση του είναι ασταθές. Στην περίοδο 1985-2020, ο καπιταλισμός γνώρισε μια σειρά από χρηματοπιστωτικές κρίσεις, οι περισσότερες από τις οποίες προέρχονταν από υπεραξίες που δεν είχαν αντίκρισμα στην πραγματικότητα – τις λεγόμενες φούσκες. Όταν ξέσπασαν κρίσεις που εδράζονταν στην πραγματική ζωή, όπως η πανδημία και τα σοκ στην πλευρά της παραγωγής που ακολούθησαν, τότε ο καπιταλισμός απαρνήθηκε τις θεωρίες του και τα εργαλεία που είχε θεοποιήσει. Κέρδισε έτσι χρόνο για να συνεχίσει τις πρακτικές του, χωρίς αυτό να αποτελεί εγγύηση για την επιβίωσή του.

Το δίλημμα του 21ου αιώνα

Στο βάθος το θέμα είναι πολιτικό και ηθικό. Ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα μπορεί να επιβιώσει με καθεστώς αυταρχισμού ή και μη φιλελεύθερης δημοκρατίας, αλλά όχι με φιλελεύθερη δημοκρατία. Η ανισότητα θα καταστρέψει είτε το σύστημα είτε τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Επομένως, η επικέντρωση στα ESGs χωρίς να δίνεται προτεραιότητα στη μείωση των ανισοτήτων επιτρέπει στο σύστημα να εθελοτυφλεί στην καλύτερη περίπτωση ή να κοροϊδεύει στη χειρότερη.

Η υιοθέτηση των ESGs θα έχει νόημα και πρακτικό αποτέλεσμα μόνο αν σε όλες τις προσπάθειες υλοποίησής τους υπάρχει πάντα η διάσταση της καταπολέμησης των ανισοτήτων. Κι αυτό με τη σειρά του προϋποθέτει κάτι πολύ πιο ευρύ από τα ESGs: τον ασπασμό ενός νέου ηθικού κώδικα για τις επιχειρήσεις που, μεταξύ άλλων, θα απαρνείται το διαρκές και ανελέητο κυνήγι του άμεσου κέρδους και θα υιοθετεί την ειλικρινή, συντονισμένη προσπάθεια να ενσωματωθούν στα οικονομικά αποτελέσματα οι μη οικονομικοί δείκτες.