Η ανάκαμψη των επενδύσεων και η προοπτική επανάληψης των εντυπωσιακών φετινών επιδόσεων του τουρισμού συνθέτουν μια ρεαλιστική βάση για τις αισιόδοξες παραδοχές του προσχεδίου για τον προϋπολογισμό του 2023

Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2022, τ.1024

ANAΛΥΣΗ

του Αντώνη Κεφαλά

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπό κανονικές συνθήκες πολλά θα μπορούσαν να γραφτούν, θετικά και αρνητικά, για το σχέδιο προϋπολογισμού που κατατέθηκε στη Βουλή. Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς όμως, με τις σημερινές συνθήκες, όπου τα πάντα χαρακτηρίζονται από αβεβαιότητα, οι παρατηρήσεις σχεδόν δεν έχουν νόημα. Ο υπουργός Οικονομικών Χρήστος Σταϊκούρας, εξάλλου, ευθαρσώς παραδέχεται ότι η ακρίβεια του σχεδίου και η δυνατότητα εκτέλεσής του εξαρτώνται από μια σειρά παραγόντων που ουσιαστικά, πλέον, περίπου δεν ελέγχονται από κανένα άτομο, από κανένα κράτος, από κανέναν οργανισμό – εθνικό ή διεθνή.

Οπωσδήποτε υπάρχουν συγκεκριμένα πρόσωπα που θα μπορούσαν να πάρουν συγκεκριμένες αποφάσεις και το περιβάλλον της αβεβαιότητας να αλλάξει ριζικά. Σ’ έναν κόσμο ονειρικό, ο Πούτιν αποφασίζει να αποσυρθεί από την Ουκρανία και να ανοίξει τους κρουνούς παροχής αερίου προς την Ευρώπη. Τότε, θα προέκυπτε ένα περιβάλλον με λιγότερες αβεβαιότητες και πιο επιδεκτικό στην υλοποίηση σχεδίων. Τότε, το σχέδιο του προϋπολογισμού του ελληνικού κράτους θα μπορούσε να κριθεί ως προς τον γενικό ρεαλισμό του, την τεχνητή ακρίβεια των εκτιμήσεών του, τους βαθμούς κινδύνους που αντιμετωπίζει, τη σχέση του με τις παγκόσμιες οικονομικές εξελίξεις.

Ο κόσμος αυτός δεν υπάρχει, βέβαια. Οπότε, το σχέδιο προϋπολογισμού δεν αποτελεί παρά (α) την εκπλήρωση μιας εθνικής και ταυτόχρονα πανευρωπαϊκής θεσμικής υποχρέωσης, (β) μια υπόκλιση στις παντοδύναμες και αδηφάγες αγορές, που εμμένουν στην τυπολατρία, (γ) έναν οδηγό για τα επόμενα βήματα, έτοιμο όμως να αλλάξει ριζικά από τη μια στιγμή στην άλλη και χωρίς επαρκή γνώση για το πότε, το πώς, το πού και τις επιπτώσεις τους.

Στις 17 Οκτωβρίου ο υπουργός Οικονομικών, Χρήστος Σταϊκούρας και ο αναπληρωτής υπουργός Οικονομικών, Θόδωρος Σκυλακάκης, παρουσίασαν στην Επιτροπή Οικονομικών της Βουλής το προσχέδιο του προϋπολογισμού για το 2023

Προβλέψεις

Αν υπάρχει ένα εντυπωσιακό χαρακτηριστικό στο σχέδιο αυτό, αυτό είναι η σε σημαντικό βαθμό θεμελιωμένη αισιόδοξη πρόβλεψη για τις μακροοικονομικές εξελίξεις της χώρας μας το 2023. Χαρακτηριστική είναι η έμμεσα εκτιμώμενη εισοδηματική ελαστικότητα των συνολικών καθαρών εσόδων, που δεν ξεπερνά το 0,2 – από τις σπάνιες φορές που βλέπουμε τέτοιες συντηρητικές εκτιμήσεις και όχι ισχυρισμούς για εντυπωσιακή αύξηση των εσόδων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σχέδιο δεν αντιμετωπίζει ήδη προβλήματα. Για παράδειγμα, στον βαθμό στον οποίο η οικονομία μας εξαρτάται από τις διεθνείς εξελίξεις, το σχέδιο του προϋπολογισμού βασίζεται σε μείωση του ρυθμού ανάπτυξης του παγκόσμιου ΑΕΠ από το 3,2% στο 2,9% και σε απομείωση του πληθωρισμού από το 4,2% στο 3,2%.

Ήδη, σήμερα, οι εκτιμήσεις αυτές θεωρούνται ξεπερασμένες. To ΔΝΤ έχει αναθεωρήσει την πρόβλεψή του για ανάπτυξη στο 2,7%, κι αυτό με την υπόθεση ότι η Κίνα θα αναπτυχθεί με ρυθμό 4,4%, όταν μετέπειτα εκτιμήσεις του ΟΟΣΑ και κορυφαίων οικονομολόγων τον τοποθετούν στο μισό, στο 2,2%. Παράλληλα, η εκτίμηση για τον όγκο του παγκόσμιου εμπορίου είναι πως ο ρυθμός αύξησης θα πέσει από το 4,3% φέτος στο 2,5% το 2023.

Όμοια με τον πληθωρισμό. Ο παγκόσμιος δείκτης κατανάλωσης εκτιμάται πως θα μειωθεί από 8,8% στο 6,8% το 2023, αλλά ήδη το ΔΝΤ προσεκτικά δηλώνει ότι η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού θα είναι πιο σταδιακή απ’ ό,τι είχε εκτιμηθεί και ότι θα μειωθεί στο 4,1% το 2024, αφού θα έχει πρώτα αυξηθεί πολύ πιο πάνω.

Ειδικά στην Ελλάδα, ο πληθωρισμός έτρεχε με ρυθμό 12% σε σύγκριση με τον Σεπτέμβριο του 2021, ενώ στην αντίστοιχη περίοδο 2020/2021 ήταν 2,2%. Το σχέδιο του προϋπολογισμού δίνει πληθωρισμό 3,1% το 2023 – εκτίμηση που έχει υπερκεραστεί.

Ο φόβος είναι ότι μπορεί να ακολουθήσουν πιέσεις για ισόποσες αυξήσεις στις ονομαστικές αμοιβές, ώστε να μην χαθεί αγοραστική δύναμη – οπότε, η χώρα μας θα γνωρίσει ξανά τις καταστάσεις της δεκαετίας του 1980. Η κυβέρνηση δεν φαίνεται διατεθειμένη να μπει σ’ αυτόν τον φαύλο κύκλο, γι’ αυτό και προβλέπει άνοδο της ιδιωτικής κατανάλωσης κατά μόλις 1,8% το 2023.

Νευρικότητα

Το βασικό θέμα είναι ότι όλες οι προβλέψεις που γίνονται σήμερα από τους διεθνείς οργανισμούς είναι χειρότερες από αυτές των προηγούμενων μηνών. Ο διευθύνων σύμβουλος της JPMorgan, Jamie Dimon, ισχυρίζεται ότι αυτό που έρχεται είναι χειρότερο από ύφεση. Οπωσδήποτε οι αγορές είναι νευρικές και αντιδρούν απότομα στα καθημερινά αρνητικά ή θετικά νέα. Πολλοί παρατηρητές εκτιμούν ότι υπάρχει ο εμφανής κίνδυνος να υιοθετηθούν περιοριστικές πολιτικές με ασύντακτο τρόπο, διογκώνοντας έτσι τα ρίσκα.

Πολλές από τις αδυναμίες του συστήματος που κρύβονταν για χρόνια τώρα εμφανίζονται – όπως η υπερβολική ρευστότητα μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008/9. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΔΝΤ, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική αστάθεια έχει αυξηθεί σταδιακά από τον Απρίλιο του 2022, με την τάση να χειροτερεύει διαρκώς. Έχουν σχετικά επηρεαστεί τόσο οι αγορές κρατικών ομολόγων όσο και οι μετοχές των μη χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, ενώ η ρευστότητα έχει μειωθεί σε όλες τις αγορές.

Αισιοδοξία

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι: Πώς μπορεί να θεωρηθεί ρεαλιστική η αισιόδοξη προοπτική που ενέχει το σχέδιο του προϋπολογισμού; Δύο είναι τα βασικά στοιχεία: οι επενδύσεις και ο τουρισμός.

Ως προς τις ακαθάριστες επενδύσεις, ο προϋπολογισμός προβλέπει ότι μετά τη μείωση του ρυθμού αύξησής τους από 19,6% το 2021 στο 10% το 2023 θα επανακάμψουν με ρυθμό ανόδου 16%. Είναι προφανές ότι η εκτίμηση στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εξαγορές και συγχωνεύσεις και στους πόρους που θα εισρεύσουν από το Ταμείο Ανάκαμψης.

Ως προς τον τουρισμό, μολονότι θα είναι δύσκολο να επαναληφθεί η φετινή ιστορία (του 2022), εκτιμάται ότι η Ελλάδα παραμένει ένας κορυφαίος και ασφαλής τουριστικός προορισμός, και ως εκ τούτου οι ροές μπορεί να μην αυξηθούν (και δεν θα αυξηθούν) όπως το 2022 σε σύγκριση με το 2021, αλλά θα παραμείνουν ισχυρές, με ελπίδες πως δεν θα καμφθούν από τις παγκόσμιες μακροοικονομικές εξελίξεις.

Αν ο προϋπολογισμός δεν αποκλίνει τραγικά, είναι πιθανό να έχει η χώρα μας μια καλή χρονιά, παρά την παγκόσμια μαυρίλα που επικρατεί και θα συνεχίσει να επικρατεί.

Αβεβαιότητες

Μέσα στο πλαίσιο αυτό ορατές και με υψηλή πιθανότητα είναι οι εξής εξελίξεις:

  • Ένταση και επέκταση του πολέμου στην Ουκρανία, με τη Δύση να έρχεται σε άμεση αντιπαράθεση με τη Ρωσία, μέσω των προηγμένων οπλικών συστημάτων που δίνει και θα δίνει
  • Απρόβλεπτα μεγάλες και με αυξημένη συχνότητα καταστροφές, ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής
  • Η αποφυγή μεν της παγκόσμιας ύφεσης αλλά η επανεμφάνιση του στασιμοπληθωρισμού.

Ως προς τις γεωπολιτικές εξελίξεις, κάθε πρόβλεψη είναι παρακινδυνευμένη. Ως προς την κλιματική αλλαγή, είναι σαφές ότι υποεκτιμήσαμε την ταχύτητα της έλευσής της και την έκταση των καταστροφών που μπορεί να επιφέρει, κυρίως με την άνοδο της θερμοκρασίας και της στάθμης των ωκεανών. Ως προς την οικονομική πολιτική, είναι απορίας άξιον πώς οικονομολόγοι εμμένουν στη θέση ότι ο πληθωρισμός που προξενείται από την πλευρά της παραγωγής μπορεί να ελεγχθεί με αύξηση του κόστους χρήματος και λιτότητα – οπότε, δικαιολογημένοι κρίνονται οι φόβοι για στασιμοπληθωρισμό.

Θα πρέπει να θεωρηθεί πως η πιστή εκτέλεση του προϋπολογισμού έχει μικρές πιθανότητες. Ορθά, το Υπουργείο δίνει την αισιόδοξη εικόνα που υπάρχει ειδικά για την Ελλάδα αυτόν τον καιρό. Εξίσου ορθά επισημαίνει τους κινδύνους. Ας ελπίσουμε ότι ορθά επίσης έχει ετοιμάσει και κανένα-δύο σχέδια έκτακτης ανάγκης. Θα είναι τραγικό λάθος να τρέχουμε την τελευταία στιγμή να προλάβουμε τις εξελίξεις, όταν από τώρα μπορούμε να εκτιμήσουμε τον βαθμό επικινδυνότητας μιας σειράς εξελίξεων και, ως έναν βαθμό, να προετοιμαστούμε.