Οι αυξανόμενες ανισότητες, η πανδημία και ο γεωπολιτικός υβριδικός πόλεμος θανάτωσαν το εγχείρημα παγκοσμιοποίησης που ξεκίνησε στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα

Οικονομική Επιθεώρηση, Οκτώβριος 2022, τ.1023

ANAΛΥΣΗ

του Αντώνη Κεφαλά

Ένα απλό γεγονός, όπως η «επιστράτευση» στη Ρωσία, φτάνει για να αποτελέσει το παρομοιώδες άχυρο που σπάει την πλάτη της καμήλας. Η πρώτη μεγάλη επίπτωση είναι στη φυγή από την παγκοσμιοποίηση – που έφτασε στο τέλος της. Πώς θα κάνεις δουλειές με τον εχθρό σου, ο οποίος μάλιστα σε εκβιάζει αδιάντροπα; Πώς θα εμπιστευτείς τον αντιγραφέα των πνευματικών σου δικαιωμάτων, όταν ταυτόχρονα σου υπόσχεται πόνο και αίμα; Από εδώ και πέρα, οι εξελίξεις είναι άγνωστες.

Οι προηγούμενες κρίσεις

Το 2008 το μεγάλο πρόβλημα της παγκόσμιας οικονομίας ήταν η μεγάλη χρηματοπιστωτική κατάρρευση. Αντιμετωπίστηκε με την εκτύπωση νομίσματος – όπου οι κεντρικές τράπεζες έγιναν προεκτάσεις των Υπουργείων Οικονομικών. Η άκαιρα γρήγορη απόσυρση των μέτρων στήριξης έφερε μια περίοδο χαμηλών ρυθμών ανάπτυξης, οι οποίοι ανέδειξαν πλέον σε όλη τους την έκταση τα δύο σημαντικά προβλήματα εκείνων των ετών: την τεράστια αύξηση των ανισοτήτων και την αυξημένη ταχύτητα με την οποία προχωρούσε η κλιματική αλλαγή.

Παρά τη μεγάλη πιστωτική επέκταση, ο πληθωρισμός παρέμεινε σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα, υποσκάπτοντας έτσι τη μονεταριστική θεωρία ότι είναι νομισματικό φαινόμενο. Τα χαμηλά επιτόκια και το άφθονο χρήμα τόνωσαν τα κέρδη των εταιρειών – πολλές από τις οποίες αντί να επενδύσουν ασχολήθηκαν με την επαναγορά των μετοχών τους.

Η επόμενη κρίση ήταν αυτή της πανδημίας. Χωρίς πολλή σκέψη ή δισταγμό, η εκτυπωτική μηχανή πήρε και πάλι εμπρός, σε μια ύστατη προσπάθεια να εξισορροπηθεί η κατακρήμνιση της οικονομικής δραστηριότητας και ο περιορισμός των διεθνών συναλλαγών. Για πρώτη φορά στην ιστορία της, του περίπου μισού αιώνα, η ΕΕ εξέδωσε χρέος με τη δική της εγγύηση.

Αλυσίδες εφοδιασμού

Τα γεράκια, όμως, του μονεταρισμού δεν είχαν πει την τελευταία τους λέξη. Η πανδημία «έσπασε» τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες, ο οικονομικός εθνικισμός αναβίωσε, η αγορά εργασίας συρρικνώθηκε και ο πληθωρισμός έκανε την εμφάνισή του. Δεν ήταν, πάντως, τα πολλά χρήματα που κυνηγούσαν τα λίγα αγαθά και υπηρεσίες. Τα νοικοκυριά, εξάλλου, έτειναν να αποταμιεύσουν τα κρατικά επιδόματα που λάμβαναν και οι εταιρείες συνέχισαν την πρακτική της επαναγοράς των μετοχών τους.

Το πρόβλημα ήταν πρωταρχικά στις αλυσίδες εφοδιασμού, καθώς οι συναλλαγές μεταξύ χωρών γίνονταν πλέον κάτω από το φάντασμα της εθνικής αυτάρκειας, των δυσκολιών συντονισμού στην επανέναρξη της παραγωγής και της αύξησης των ναύλων.

Όλα αυτά γνωστά αλλά απαραίτητη η υπενθύμιση, διότι έχει σημασία να αποσαφηνίζεται το περιβάλλον μέσα στο οποίο ξέσπασε ο πόλεμος της Ουκρανίας. Πρόκειται για την πρώτη γεωπολιτική σύγκρουση από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και έχει ταράξει τα θεμέλια του συστήματος διεθνούς διακυβέρνησης, που κτίστηκε σταδιακά με πολύ κόπο μετά το 1945.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία

Αν ο πόλεμος της Ουκρανίας ήταν μια τοπική σύγκρουση, οι επιπτώσεις δεν θα ήταν μεγαλύτερες από αυτές που είχαν οι δεκάδες θερμών επεισοδίων που ξέσπασαν στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου· ή από τις συγκρούσεις «διά αντιπροσώπων», που υποκινήθηκαν στο πλαίσιο της διαμάχης της Δύσης με την ΕΣΣΔ. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως, ο πόλεμος εκτός από γεωπολιτικός είναι και υβριδικός. Διότι η Ρωσία χρησιμοποιεί την ενέργεια ως όπλο.

Σε μια δημοκρατία ένα λάθος διορθώνεται ή αντιμετωπίζεται ή υποβαθμίζεται με αλλαγή της κυβέρνησης. Σε μια δικτατορία, αυτή η διέξοδος δεν υπάρχει. Κι αυτό φάνηκε με σαφήνεια τώρα, όπου μετά από κάθε ήττα η Ρωσία ανεβάζει το στοίχημα. Ξεκίνησε να καταλάβει το Κίεβο –και έτσι, όπως το εκτίμησε, όλη την Ουκρανία– με ταχύτητα και αναμένοντας ήπιες αντιδράσεις από τη Δύση. Μια μορφή επανάληψης της στάσης της Ευρώπης μπροστά στη συγχώνευση της Sudetenland από τον Χίτλερ. Έσφαλε και ενεπλάκη σε μακρόχρονο πόλεμο, με τη Δύση ενωμένη, τις κυρώσεις σκληρές, την Ευρώπη να εξοπλίζεται και το ΝΑΤΟ να αναγεννάται.

Η ήττα του ρωσικού στρατού από τους Ουκρανούς, οι ομαδικοί τάφοι, οι εκτοπίσεις και τα βασανιστήρια αμαύρωσαν την εικόνα της Ρωσίας. Σ’ αυτά ο Πούτιν απάντησε με μια αμφιλεγόμενη επιστράτευση, ένα εικονικό δημοψήφισμα και κραδασμό των πυρηνικών όπλων.

Ο κόσμος δεν θα είναι ποτέ πια ο ίδιος. Με κόπο είχε εγκαθιδρυθεί ένα αίσθημα εμπιστοσύνης ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα του Ψυχρού Πολέμου – έστω κι αν αυτό είχε ως αφετηρία τη θεωρία της «αμοιβαίας καταστροφής». Η παγκοσμιοποίηση ένωσε τα κράτη και οι λαοί άρχισαν να πιστεύουν στην ειρηνική συνύπαρξη. Ήταν ένα περιβάλλον που παρέσυρε τη Δύση, και ειδικά τις ΗΠΑ, στη φαντασία ότι είναι εφικτή η εξαγωγή του μοντέλου της Δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας και του καπιταλισμού. Η Κίνα του Σι Τζινπίνγκ ήταν αυτή που πρώτη κατέρριψε τη φαντασίωση, εισάγοντας τον καπιταλισμό ως ένα ελεγχόμενο από τη μονοκρατορία του ΚΚΚ σύστημα. Η Ρωσία γνώρισε τον άγριο καπιταλισμό του 19ου αιώνα και το αποτέλεσμα ήταν να έρθει η δικτατορία ενός πρώην αξιωματούχου της KGB.

(Ένα ακόμα) τέλος της παγκοσμιοποίησης

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος σταμάτησε την παγκοσμιοποίηση που είχε ξεκινήσει στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η ανισότητα (που χειροτερεύει από την τεχνολογία), η πανδημία και ο γεωπολιτικός υβριδικός πόλεμος θανάτωσαν ήδη την παγκοσμιοποίηση που ξεκίνησε στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Η συζήτηση σήμερα για τον πληθωρισμό, τις τιμές της ενέργειας, τα επιτόκια κατά μία έννοια είναι αστεία. Το πρωταρχικό πρόβλημα είναι ότι, σε μια περίοδο όπου η φύση δηλώνει το τέλος της ανοχής της στις ανθρώπινες πράξεις και τα παγκόσμια προβλήματα έχουν μόνο παγκόσμιες λύσεις, η παγκοσμιοποίηση σε επίπεδο συναλλαγών και διακυβέρνησης έχει καταρρεύσει.

Ο πληθωρισμός μπορεί να ελεγχθεί, μπορεί και όχι. Οι μισθοί να αυξηθούν ή όχι. Τα επιτόκια μπορεί να αυξηθούν κι άλλο, μπορεί και όχι. Η ανάπτυξη μπορεί να επιταχυνθεί ή να επιβραδυνθεί. Είναι σχεδόν δευτερεύοντα θέματα.

Τα πρωτεύοντα είναι η κλιματική αλλαγή, η φυγή από την παγκοσμιοποίηση, ο έλεγχος της τεχνολογίας, ώστε να μην υπερισχύσουν τα μειονεκτήματά της έναντι των πλεονεκτημάτων, η μείωση των ανισοτήτων, ο ρόλος που οφείλει να παίξει το κράτος και ο επιχειρηματικός τομέας, η επιβίωση των αρχών του Διαφωτισμού, της Magna Karta και των δύο μεγάλων επαναστάσεων – της Αμερικής και της Γαλλίας.

Χωρίς να έχει την πρόθεση ο Πούτιν επιτάχυνε τη διαδρομή αλλαγής στην οποία είχε ήδη μπει η παγκόσμια κοινότητα. Οι πράξεις του ήρθαν σε μια κρίσιμη καμπή, που οι Αγγλοσάξονες αποκαλούν inflection point. Το τι θα ακολουθήσει λίγοι το φαντάζονται, κάπως περισσότεροι το εκτιμούν, πολλοί το νομίζουν, κανείς όμως δεν το γνωρίζει. Τούτη τη στιγμή ο πλανήτης είναι ένα ακυβέρνητο πλοίο, χωρίς πυξίδα, χωρίς πλοηγό και χωρίς καπετάνιο, που πλέει σε αχαρτογράφητα νερά.

Ουδείς προφήτης στον τόπο του.