Γεωπολιτική της ενέργειας και οι νέες προκλήσεις

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2022, τ.1014

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟ 2022

του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

 

Η ενέργεια σήμερα ακουμπάει στην ουσία των διεθνών πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων. Η ανάλυση των διεθνών γεγονότων μοιάζει στεγνή περιεχομένου αν δεν περιλαμβάνει τον ρόλο που παίζει η ενέργεια. Ανεξάρτητα αν μια χώρα είναι παραγωγός ενέργειας, μεταφορέας ή καταναλωτής της, η θέση της αποκτά μεγαλύτερη ή μικρότερη σημασία ανάλογα με τον ακριβή της ρόλο. Η μελέτη των διεθνών δεδομένων προϋποθέτει την κατανόηση της παγκόσμιας δυναμικής της ενέργειας. Τι ακριβώς συμβαίνει πάνω από το έδαφος, κάτω από το έδαφος ή μεταξύ των εθνών συμβάλλει στον ορισμό της ειρήνης και της συνύπαρξης σε διάφορες περιοχές του πλανήτη. Όπου τα ερωτήματα για την ύπαρξη και την εξασφάλιση ενέργειας βρίσκουν ικανοποιητική απάντηση, η πλήρης εικόνα για την κατάσταση του κόσμου ολοκληρώνεται. Όταν τα σχετικά ερωτήματα μένουν αναπάντητα, τίποτα ουσιαστικά δεν έχει εξηγηθεί. Τον τελευταίο καιρό μάλιστα η εικόνα έχει γίνει περισσότερο περίπλοκη. Διότι στην εξίσωση έχουν προστεθεί η κλιματική αλλαγή και τα μέτρα για την αντιμετώπισή της. Τα οποία αναπόφευκτα επιδρούν στη διαθεσιμότητα ενέργειας και στις δυνατότητες, και το αναπόφευκτο κόστος, για την εξασφάλισή της.

Τα ζητήματα της ενέργειας ακουμπούν σε πολλά επίπεδα. Το πιο κρίσιμο από αυτά είναι το ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας. Που με τα προβλήματα της κλιματικής αλλαγής μεταμορφώνεται σε διαστάσεις αλλά και σε περιεχόμενο. Γίνεται μια παγκόσμια προσπάθεια τελευταία για στροφή σε πράσινες πηγές ενέργειας. Που, βέβαια, για πολλά χρόνια ακόμη θα βρίσκεται στο στάδιο της επιδίωξης και του στόχου. Στο σημείωμα αυτό βέβαια δεν θα καταπιασθώ με την ορθότητα ή και με το πόσο εφικτή είναι αυτή η επιλογή. Δεν μπορώ όμως να αποφύγω το σχόλιο για τα γενικότερα προβλήματα που δημιουργούνται και για τις συνέπειες στις οικονομίες πολλών χωρών. Το βασικό πρόβλημα είναι αν ο πανικός που δείχνει να κατακλύζει πολλά κέντρα πολιτικών αποφάσεων στηρίζεται σε αδιαμφισβήτητα και σωστά επιστημονικά δεδομένα και αν οι αποφάσεις που θα επηρεάσουν τις ζωές εκατομμυρίων απλών ανθρώπων πατούν πάνω σε στέρεες οικονομικές αντιλήψεις. Και τα δύο αμφισβητούνται από πολλούς. Βλ. λ.χ. την καταπληκτική ανάλυση του Bjorn Lomborg για το θέμα («False Alarm», Basic Books, 2021). Οι συνέπειες όμως θα είναι σκληρές για όλους.

Στο κομμάτι της ασφάλειας, και εφόσον για πολλά χρόνια ακόμη ο κόσμος θα εξαρτάται από τις παραδοσιακές πηγές ενέργειας (πετρέλαιο και αέριο), τα προβλήματα είναι σχετικά γνωστά. Κι αυτά είναι η ασφάλεια για επάρκεια ενέργειας, ασφάλεια από γεγονότα που εκτυλίσσονται πάνω από το έδαφος, ασφάλεια για τη μεταφορά ενέργειας, ασφάλεια από οικονομικές αναταράξεις και οι γεωπολιτικές ανησυχίες σε σχέση με τη Ρωσία.

  1. Ασφάλεια για επάρκεια ενέργειας

Έχει τρομερή σημασία για κάθε χώρα η εξασφάλιση επαρκούς ενέργειας. Υπάρχουν κάποιες που έχουν ευλογηθεί με αρκετά αποθέματα ενέργειας (πετρέλαιο η αέριο), ικανά να ικανοποιήσουν τις δικές τους ανάγκες και να κάνουν εξαγωγές και σε άλλους. Αυτές οι χώρες εκτός από ενεργειακά αυτάρκεις είναι κι αρκετά πλούσιες λόγω των επαρκών τους αποθεμάτων. Έχουν όμως άλλα προβλήματα. Η ύπαρξη μεγάλων αποθεμάτων προκαλεί συχνά σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Η εισροή ξένου συναλλάγματος ανεβάζει τη νομισματική ισοτιμία της χώρας, κάνοντας πανάκριβα τα παραγόμενα εγχώρια προϊόντα, τσακίζοντας έτσι τις εξαγωγές, ενώ οι εισαγωγές γίνονται φθηνές και συνακόλουθα ελκυστικές για τους καταναλωτές. Η εγχώρια βιομηχανία υποφέρει, ενώ ο κόσμος στρέφεται προς τα εισαγόμενα προϊόντα. Έτσι, η οικονομία συγκεντρώνει τη δράση της σε έναν τομέα ουσιαστικά μόνο – αυτόν της εξαγωγής εθνικών πρώτων υλών, βασικά δηλαδή ενέργειας. Κάθε άλλη οικονομική δραστηριότητα περιθωριοποιείται. Επιβάλλεται έτσι για τις χώρες με πλούσιους φυσικούς πόρους, ιδίως στην ενέργεια, να αποδυθούν σε σοβαρές προσπάθειες διαφοροποίησης των βιομηχανικών τους δραστηριοτήτων και παραγωγής καταναλωτικών προϊόντων.

  1. Ασφάλεια από γεγονότα πάνω από το έδαφος

Η ενεργειακή πολιτική είναι υποχρεωμένη να λαμβάνει υπ’ όψιν πολλά γεγονότα, πάνω από το έδαφος κι όχι κάτω από αυτό, που παίζουν κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση της τιμής του αερίου και του πετρελαίου, αλλά και στην εξασφάλιση της ασφάλειας της προμήθειας και της μεταφοράς τους. Πολύ συχνά έχουν μεγάλη σημασία για την εξασφάλιση επαρκούς ενέργειας γεγονότα συνδεδεμένα με εμφύλιες συγκρούσεις, με αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε κράτη, με θρησκευτικές ακρότητες, με τρομοκρατικές ενέργειες και με διάφορες εθνικές καταστροφές (πλημμύρες, πυρκαγιές, καταιγίδες, σεισμούς, χιονοστιβάδες, κατολισθήσεις και δυστυχήματα σιδηροδρομικά ή αυτοκινητιστικά κ.ά.). Στις περισσότερες από τις περιπτώσεις αυτές επέρχονται με δριμύτητα διακοπές στην ομαλή προμήθεια ενέργειας, με καταστρεπτικές συνέπειες στη διακύμανση των τιμών αλλά και στη διαθεσιμότητα των σχετικών προϊόντων.

Υπάρχουν, βέβαια, και άλλα ζητήματα σε μια χώρα που μπορούν να προκαλέσουν διακοπές των ενεργειακών ροών, αλλά και άλλα δυσάρεστα φαινόμενα. Το νομικό σύστημα μιας χώρας, η ομαλή λειτουργία του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, ο πολιτικός της πολιτισμός –τα οποία αντανακλούν στην πολιτική της σταθερότητα και στην κατάσταση των δημοσίων της οικονομικών– επηρεάζουν το επίπεδο ορθής διακυβέρνησής της αλλά και της γενικότερης σταθερότητάς της. Με σοβαρές συνέπειες στο ενεργειακό μέτωπο. Στην πράξη, κάθε έκφραση της δημόσιας ζωής μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στον τομέα των τιμών και της ενεργειακής ασφάλειας.

  1. Ασφάλεια μεταφοράς ενέργειας

Πέραν των χωρών που παράγουν ενέργεια (πετρέλαιο και αέριο), μεγάλη σημασία έχουν και οι χώρες από τα εδάφη των οποίων διέρχονται οι αγωγοί μεταφοράς των ενεργειακών προϊόντων. Διότι μόνο έτσι η ενέργεια φθάνει σε κάθε άκρη του κόσμου. Η χρήση των μεταφορικών αυτών κόμβων είναι κορυφαίας σημασίας για την ισορροπία της παγκόσμιας οικονομίας. Σαν συνέπεια τα έθνη αυτά έχουν ιδιαίτερα σημαντικό διπλωματικό ρόλο διότι η κατάστασή τους επιδρά στην ευημερία και των χωρών που παράγουν ενέργεια αλλά και αυτών που την καταναλώνουν. Χωρίς αμφιβολία, η ενεργειακή διπλωματία είναι στενά δεμένη με τη φροντίδα για έθνη που κάθονται πάνω σε σημαντικές οδούς μεταφοράς των μεγάλων ενεργειακών αγωγών. Ιδιαίτερα οι χώρες που διαθέτουν σημαντικά αποθέματα αλλά είναι περίκλειστες από βουνά, ερήμους και πεδιάδες εξαρτώνται άμεσα από τις όποιες υπάρχουσες οδούς μεταφοράς. Είναι πολύ ευκολότερο όταν οι χώρες που παράγουν ενέργεια έχουν κατευθείαν πρόσβαση σε λιμάνια, δημιουργώντας έτσι τερματικά σημεία αερίου και πετρελαίου για την απευθείας εξαγωγή των προϊόντων τους. Αυξομειώνοντας τις τιμές, οι χώρες παραγωγής προσελκύουν τις χώρες μεταφοράς προς το μέρος τους, διευκολύνοντας έτσι τις εξαγωγές κι αυξάνοντας τα έσοδά τους. Τα προβλήματα (πολιτικά, κοινωνικά κ.λπ.) που εξηγήσαμε παραπάνω πως ισχύουν για τις παραγωγούς χώρες ισχύουν το ίδιο και για τις χώρες μεταφοράς. Κι αυτό βέβαια περιλαμβάνει και τις διάφορες διπλωματικές κινήσεις για την εξασφάλιση σταθερής ροής ενέργειας. Η διπλωματία λοιπόν συμβαδίζει με την εξασφάλιση ενεργειακής ασφάλειας.

  1. Ασφάλεια από οικονομικές αναταράξεις

Η σταθερή οικονομική κατάσταση μιας χώρας καθρεφτίζει, χωρίς αμφιβολία, την εικόνα ευημερίας μιας χώρας. Για κάθε παραγωγό ενέργειας χώρα είναι θεμελιακής σημασίας ο απόλυτος έλεγχος των δημοσιονομικών της μεγεθών και τα έσοδα από τις ενεργειακές της εξαγωγές να κατευθύνονται σε προκαθορισμένα προγράμματα ανάπτυξης. Εξασφαλίζεται έτσι η εσωτερική οικονομική σταθερότητα, υπάρχει συνέπεια στην εκπλήρωση των όποιων εξαγωγικών υποχρεώσεων και η χώρα δυναμώνει σε σχέση με τους γείτονές της, εκπληρώνοντας έτσι τα όποια διπλωματικά της σχέδια και τις γενικότερες γεωστρατηγικές της επιδιώξεις.

Γεωστρατηγικές ανησυχίες σε σχέση με τη Ρωσία

Στον ευρύτερο παγκόσμιο αλλά και –ιδιαίτερα– ευρωπαϊκό ενεργειακό σχεδιασμό η Ρωσία έπαιζε πάντα κεντρικό ρόλο. Μέσω του πετρελαϊκού της Αγωγού της Φιλίας, που διέσχιζε τη Λιθουανία και την Πολωνία, και των αγωγών που μεταφέρουν αέριο, πάντοτε υπήρξε κεντρικός προμηθευτής της Ευρώπης. Ακόμα και στις σκοτεινότερες στιγμές του Ψυχρού Πολέμου, η συνεχής ροή των ρωσικών ενεργειακών προμηθειών δεν είχε ποτέ διακοπεί. Η ανάγκη σκληρού ξένου συναλλάγματος που εξασφαλιζόταν μέσω των αγωγών είχε αποδειχθεί ισχυρότερη των όποιων ιδεολογικών διαφορών στα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης. Με τον ίδιο τρόπο και σήμερα η Ρωσία αποδεικνύεται αξιόπιστος εμπορικός εταίρος στις ενεργειακές της συμφωνίες με την Ευρώπη.

Η μείωση των πετρελαϊκών αποθεμάτων στη Βόρεια Θάλασσα και ο πολλαπλασιασμός (υπαρκτών ή σχεδιαζόμενων) αγωγών αερίου από τη Ρωσία προς την Ευρώπη έχουν προξενήσει ανησυχίες υπερβολικής εξάρτησης της γηραιάς ηπείρου από ενέργεια που προέρχεται από τη Ρωσία. Από μια πρώτη ματιά οι ανησυχίες μοιάζουν λογικές.

Η σύγκρουση στην Ουκρανία αύξησε τις ανησυχίες για ενδεχόμενη χρήση του ενεργειακού όπλου από τη Ρωσία κατά της Ευρώπης. Η πρακτική όμως δείχνει διαφορετικά πράγματα. Η Ρωσία δεν έχει πολλά να κερδίσει, ενώ αντίθετα έχει μάλλον πολλά να χάσει, στρέφοντας το ενεργειακό όπλο κατά της Ευρώπης. Υπάρχουν πολλά χρήματα στην εξίσωση και δεν είναι προς το συμφέρον της Μόσχας να διακινδυνεύσει τα ευρωπαϊκά έσοδά της από την ενέργεια για πολιτικές σκοπιμότητες. Δεν το έκανε ποτέ στο παρελθόν. Είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν θα το επιχειρήσει στο μέλλον. Οι σχετικά πρόσφατες εξάλλου ανακαλύψεις σημαντικών αποθεμάτων πετρελαίου και αερίου από σχιστόλιθους σε ΗΠΑ και Καναδά δίνουν στη Δύση, σε περίπτωση ανάγκης, τη δυνατότητα να προσφέρει στην Ευρώπη την ενεργειακή εξασφάλιση που θα χρειαζόταν. Εξάλλου, από το Αζερμπαϊτζάν έχουν σχεδιασθεί –και ήδη υλοποιούνται– αγωγοί που θα μεταφέρουν απευθείας στην Ευρώπη αέριο από την Κασπία Θάλασσα.

Ο ρόλος της Ρωσίας βέβαια είναι γενικότερα κρίσιμος για τα παγκόσμια ενεργειακά δεδομένα. Είναι από τους σημαντικότερους παραγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο. Αυτό σημαίνει πως εκτός του κρίσιμου ρόλου της στη διαμόρφωση των διεθνών τιμών η παρουσία της, η συμπεριφορά της και οι διπλωματικές της κινήσεις τής δίνουν ιδιαίτερα αποφασιστικό ρόλο στην παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια, αλλά και στη δυνατότητά της να εμποδίζει ή και να προκαλεί περιφερειακές εντάσεις και να επιβάλλει την ειρήνη και τη σταθερότητα σε πολλές περιοχές της Γης.

Τον ρόλο της Ρωσίας δεν μπορεί να τον δει κάποιος εντελώς χωριστά από αυτά που συμβαίνουν στις πλούσιες σε ενέργεια πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας. Οι αποκαλούμενες και Στανς (Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν, Αζερμπαϊτζάν, Τουρκμενιστάν) είναι βασικοί παίκτες του παγκόσμιου ενεργειακού παιχνιδιού. Ό,τι όμως και να κάνουν δεν μπορεί να το δει κάποιος χωριστά από το τι κάνει η Ρωσία και από τις όποιες της επιδιώξεις. Αν και μερικές από αυτές, ιδίως το Αζερμπαϊτζάν, έχουν προωθήσει σχέδια και πρωτοβουλίες που ξεφεύγουν από τους σχεδιασμούς και τα πλάνα της Μόσχας, η συμπεριφορά τους εντούτοις δεν μπορεί να ανατρέπει τις επιλογές και τις τάσεις του πανίσχυρου βόρειου γείτονά τους, από τον οποίο και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό για την εξασφάλιση της ευημερίας τους (λ.χ. αγωγοί πετρελαίου και αερίου). Στις περισσότερες λοιπόν περιπτώσεις που οι πολιτικές τους συνδέονται με ζητήματα ενέργειας, καθορίζουν τις συμπεριφορές τους και τα όποια οικονομικά αποτελέσματα.

Γεωπολιτική ή γεωοικονομία, εν όψει μέτρων «καθαρής ενέργειας»;

Unclassified U.S. intelligence document obtained by The Washington Post. (Obtained by The Washington Post)

Η διεθνής πολιτική σήμερα εξελίσσεται γύρω από ζητήματα και συμφωνίες που έχουν να κάνουν κυρίως με την ενέργεια. Χώρες όπως το Ιράν, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα Εμιράτα, το Αζερμπαϊτζάν, το Καζακστάν και το Τουρκμενιστάν εξαρτούν τη θέση τους στον διεθνή πολιτικό χάρτη από τον ρόλο τους, μεγαλύτερο η μικρότερο, στο ενεργειακό παιχνίδι και στις ενεργειακές αγορές. Παγκόσμιες δυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία, αξιοποιούν τα ενεργειακά τους αποθέματα ή κινητοποιούνται από τις σχετικές τους ανάγκες για να προχωρήσουν σε πρωτοβουλίες εξωτερικής πολιτικής που επηρεάζονται από ενεργειακές προτεραιότητες. Η ενέργεια έχει μετατρέψει τις γεωπολιτικές ανάγκες σε γεωοικονομικές προτεραιότητες, εφόσον τα οικονομικά κέρδη ή οι σχετικές απώλειες μπορούν να ανεβάσουν –ή αντίστοιχα να κατεβάσουν– μια χώρα στη διεθνή ιεραρχία πολιτικής επιρροής. Η εθνική ισχύς σήμερα δεν προέρχεται από τις εδαφικές εκτάσεις που κάποιος καταλαμβάνει, αλλά από το εύρος των αγορών στις οποίες κυριαρχεί. Σε μεγάλο βαθμό αυτό εξαρτάται από την ενέργεια. Τι αποθέματα κατέχει μια χώρα, τι δίκτυα μεταφοράς ελέγχει και πόσες μικρότερες δυνάμεις και κρατικές οντότητες εξαρτώνται από τις ικανότητες και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές που ελέγχει, όλα αυτά καθορίζουν τη θέση της στη διεθνή κοινότητα και στη γενικότερη αρχιτεκτονική ισχύος.

Με τις τελευταίες κινήσεις εξασφάλισης καθαρών πηγών ενέργειας οι σχετικές σχέσεις ισχύος δεν θα μεταβληθούν πολύ. Τα προβλήματα απλώς θα μεγαλώσουν και θα γίνουν περισσότερο σύνθετα.

Βραχυπρόθεσμα, σοβαρότατα προβλήματα θα εμφανισθούν τα επόμενα χρόνια, μόλις οι ανάγκες καθαρής ενέργειας θα συμπορεύονται με τα δεδομένα γεωπολιτικά ζητήματα πετρελαίου και αερίου. Η εξάρτηση από τις κυρίαρχες παραδοσιακές πηγές ενέργειας, όπως η Ρωσία και η Σαουδική Αραβία, θα μεγαλώσει πριν αρχίσει να μειώνεται. Μια εξαιρετικά σημαντική μελέτη της ΙΕΑ (Διεθνούς Επιτροπής Ενέργειας) επισημαίνει πως αν η υφήλιος πετύχει γύρω στο 2050 το προβλεπόμενο μηδενικό όριο που ορίζει η UNIPCC, ο σημαντικότερος εκφραστής της επιτακτικής ανάγκης για μέτρα αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής του ΟΗΕ, θα εξακολουθήσει να χρησιμοποιεί τη μισή από σήμερα ποσότητα φυσικού αερίου και περίπου το 1/4 της σημερινής ποσότητας πετρελαίου. Κάτι παρόμοιο βρήκε και μία μελέτη του Πανεπιστημίου Princeton. Δηλαδή οι παραγωγοί πετρελαίου και αερίου, ανεξάρτητα του τι θα συμβεί, θα εξακολουθήσουν να ασκούν για δεκαετίες την ίδια επιρροή με σήμερα!

Θα υπάρξουν όμως και συγκλονιστικές οικονομικές επιπτώσεις. Η πίεση στους επενδυτές να απομακρυνθούν από τα ορυκτά καύσιμα και η αμφιβολία για το μέλλον του πετρελαίου ήδη προκαλούν ανησυχία για ενδεχόμενη δραματική μείωση επενδύσεων τα επόμενα χρόνια. Αυτό έχει αρχίσει να οδηγεί σε πτώση των πετρελαϊκών διαθεσίμων πριν μειωθεί αντίστοιχα η ζήτηση – ή ακόμη, όπως ήδη παρατηρείται σήμερα, σε μείωση της προσφοράς ενώ η ζήτηση ακόμη αυξάνεται. Με αποτέλεσμα να εκτοξεύονται οι τιμές, να αυξάνεται γενικότερα η ακρίβεια και να σημειώνονται ελλείψεις προϊόντων!

Στο μέλλον, αν επικρατήσει ο τρελός πανικός για το κλίμα, η ζήτηση για πετρέλαιο θα καμφθεί. Αλλά θα παραμείνει για πολλά χρόνια υψηλή. Πολλοί υψηλού κόστους παραγωγοί θα χρεοκοπήσουν, όπως ο Καναδάς και οι εξορύξεις της Ρωσίας στην Αρκτική. Και λογικά θα πέσουν οι τιμές. Άλλες χώρες, των οποίων το κόστος εξόρυξης είναι χαμηλό και η ποιότητα του προϊόντος πολύ καλή, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα, θα επιβιώσουν αυξάνοντας το μερίδιό τους στην αγορά. Στο αέριο, η μείωση της ζήτησης θα έχει παρόμοια αποτελέσματα. Ιδίως αν κάποιες χώρες ακολουθήσουν τα μέτρα για την κλιματική αλλαγή και μειώσουν την παραγωγή τους. Με συνέπεια η Ευρώπη αναγκαστικά να εξαρτηθεί περισσότερο από τη Ρωσία! Όπως εξηγούν σε άρθρο τους στο Foreign Affairs οι Jason Bordoff και Meghan L. O’Sullivan («Green Upheaval», Ιανουάριος/Φεβρουάριος 2022), η «καινοτομία και το φθηνό κεφάλαιο θα αποφασίσουν για το ποιος θα κυριαρχήσει στην επανάσταση της καθαρής ενέργειας». Αυτοί δηλαδή που θα έχουν τα προϊόντα και την τεχνογνωσία θα διευκολύνουν τους άλλους να συμμετάσχουν στον νέο ανταγωνισμό ισχύος και επιρροής. Που θα προκαλέσει βέβαια παρενέργειες φτώχειας, δυστυχίας και αμφίβολων αποτελεσμάτων για το κλίμα. Οι ανταγωνισμοί δεν θα πάψουν, ούτε και η κυριαρχία κάποιων χωρών έναντι άλλων. Με όπλο τώρα όχι τα ορυκτά καύσιμα, αλλά τη δυνατότητα εξασφάλισης καθαρής ενέργειας.