Η διετία που προηγήθηκε έφερε τα πάνω-κάτω σε όλα τα αθλήματα αλλά προκάλεσε και σημαντικές μεταβολές στη σωματική δραστηριότητα των πολιτών

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάρτιος 2022, τ.1016

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

του Χρήστου Αναγνωστόπουλου*

Παρήλθαν ήδη δύο χρόνια από τη στιγμή που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτήρισε πανδημία τη νόσο COVID-19. Τον Μάρτιο του 2020 δρομολογήθηκαν παγκοσμίως σημαντικοί περιορισμοί όσον αφορά την κυκλοφορία και τη μετακίνηση των πολιτών. Ως επακόλουθο, αυτός ο εκτροχιασμός των κοινωνικών δραστηριοτήτων επέφερε δυσμενείς υλικές αλλά και ψυχοσωματικές συνέπειες στον παγκόσμιο πληθυσμό. Οι εξελίξεις, φυσικά, επηρέασαν και το αθλητικό οικοσύστημα.

Ο οικονομικός αντίκτυπος στον επαγγελματικό και μαζικό αθλητισμό υπήρξε τεράστιος, με κατακόρυφη μείωση των εσόδων. Οι ακυρώσεις αθλητικών διοργανώσεων μεγάλης και μικρής κλίμακας και οι απώλειες εσόδων από τοπικούς χορηγούς και δελτία αθλητών, μεταξύ άλλων, κατάφεραν σκληρό πλήγμα στην οικονομική κατάσταση αθλητικών φορέων και συλλόγων. Το παρόν άρθρο σκιαγραφεί την οικονομική διάσταση του αθλητισμού εν καιρώ πανδημίας. Αντλεί πληροφορίες και στοιχεία από διάφορες μελέτες, που θέτουν το πλαίσιο εντός του οποίου μπορεί να καταστεί πληρέστερη και περισσότερο κατατοπιστική αυτή η σκιαγράφηση.

 

Η οικονομική διάσταση του αθλητισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Στις μέρες μας έρχονται στο φως όλο και περισσότερα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ο αθλητισμός συνεισφέρει σε σημαντικό βαθμό στην οικονομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και ότι αποτελεί ισχυρή κινητήριο δύναμη για την ανάπτυξη και την απασχόληση, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα κοινωνική συνοχή, ευημερία και ανάπτυξη εγκάρσιων δεξιοτήτων.[1] Μελέτη του 2018[2] σχετικά με τον οικονομικό αντίκτυπο του αθλητισμού μέσω δορυφορικών λογαριασμών[3] δείχνει ότι ο αθλητισμός αντιστοιχεί στο 2,12% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑεγχΠ) της ΕΕ, ενώ 5,67 εκατομμύρια άτομα (2,72% της απασχόλησης στην ΕΕ) δραστηριοποιούνται στον χώρο του αθλητισμού. Σύμφωνα με άλλη μελέτη, του 2012, το μερίδιο του αθλητισμού επί της συνολικής ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας στην ΕΕ ανέρχεται σε 1,76%. Όταν λαμβάνονται υπόψη και τα πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα, το μερίδιο του αθλητισμού φθάνει ακόμη και στο 2,98% της συνολικής ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας στην ΕΕ.

Το μερίδιο που κατέχει ο αθλητισμός στην ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία είναι συνεπώς συγκρίσιμο με το σύνολο των μεριδίων της γεωργίας, της δασοκομίας και της αλιείας, ενώ είναι σχεδόν 2,5 φορές μεγαλύτερο από το μερίδιο του τομέα ορυχείων και λατομείων. Υπερβαίνει δε τουλάχιστον το ⅕ των δραστηριοτήτων χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των ασφαλειών και των συνταξιοδοτικών ταμείων. Με άλλα λόγια, σε κάθε 60 ευρώ που παράγονται και καταβάλλονται ως αμοιβή στην ΕΕ, το 1 συσχετίζεται με τον αθλητισμό.[4]

 

Ορίζοντας τον αθλητισμό

Το φθινόπωρο του 2007, με τον «Ορισμό του αθλητισμού του Βίλνιους», καθορίστηκε με σαφήνεια η στατιστική ταξινόμηση των οικονομικών δραστηριοτήτων που μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως συνδεόμενες με τον αθλητισμό. Σε μία αρκετά ολοκληρωμένη προσέγγιση, εντοπίσθηκαν μάλιστα περισσότερες από 400 κατηγορίες προϊόντων-υπηρεσιών που άπτονται του αθλητισμού.

Ο «Ορισμός του αθλητισμού του Βίλνιους» (που δημιουργεί τη βάση για τη μέτρηση της οικονομικής σημασίας του αθλητισμού) περιλαμβάνει τρία επίπεδα. Ο βασικός ορισμός αφορά αθλητικούς συλλόγους, αθλητικές εγκαταστάσεις και αθλητικές εκδηλώσεις. Ο στενός ορισμός διευρύνει τον βασικό ενσωματώνοντας όλα τα απαραίτητα αγαθά και τις υπηρεσίες που χρειάζονται για την άσκηση του αθλητισμού, όπως π.χ. αθλητικός εξοπλισμός, εκπαίδευση κ.ά. Το τελικό επίπεδο είναι ο ευρύς ορισμός: εμπεριέχει τον στενό ορισμό, προσθέτει όμως όλα τα αγαθά και τις υπηρεσίες που χρειάζονται τον αθλητισμό ως «εισροή», αλλά η ύπαρξή τους δεν είναι απαραίτητη για την άσκηση του αθλητισμού αυτού καθαυτού. Για παράδειγμα, το αθλητικό στοίχημα εξαρτάται από τον αθλητισμό και βασίζεται σε αυτόν, ωστόσο μπορεί κάποιος να αθληθεί χωρίς να χρειάζεται να στοιχηματίζει. Επομένως, το στοίχημα ανήκει στον ευρύ ορισμό, με τον ίδιο τρόπο που εντάσσονται σε αυτόν και άλλα αγαθά ή υπηρεσίες, όπως τα μέσα μαζικής επικοινωνίας ή ο αθλητικός τουρισμός. Το Σχήμα 1 αποτυπώνει τα τρία προαναφερθέντα επίπεδα που αναλύει ο «Ορισμός του αθλητισμού του Βίλνιους».

 

 

Πανδημία και αθλητισμός: ποιο (προβλέφθηκε να) είναι το σκορ;

Η έκθεση[5] των Ecorys και SportsEconAustria προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, του 2020, με τίτλο «Χαρτογραφική μελέτη για τη μέτρηση του οικονομικού αντικτύπου της COVID-19 στον τομέα του αθλητισμού στην ΕΕ», μας προετοίμασε για το τι μέλλει γενέσθαι αναφορικά με τον κλάδο. Οι βασικοί στόχοι αυτής της μελέτης ήταν να υποστηρίξει τη χάραξη πολιτικής επί τη βάσει τεκμηρίων τόσο σε εθνικό όσο και κοινοτικό επίπεδο, και να βοηθήσει τους εμπλεκόμενους στον αθλητισμό αλλά και τον δημόσιο τομέα να αντιμετωπίσουν και να μετριάσουν τις κοινωνικοοικονομικές συνέπειες της πανδημίας στον αθλητικό κλάδο. Δόθηκαν τρία ξεχωριστά σενάρια (ένα αρνητικό, ένα μεσαίο και ένα πιο αισιόδοξο) προκειμένου να αποτυπωθεί η πιθανή επίδραση που είχαν τα περιοριστικά μέτρα για την αποτροπή διάδοσης της COVID-19 κατά το 2020, συγκριτικά με ένα σενάριο αναφοράς για το ίδιο έτος χωρίς πανδημία. Στον Πίνακα 1 αποτυπώνεται, ενδεικτικά, το μεσαίο σενάριο για την περίπτωση της Ελλάδας.

 

 

Σύμφωνα με τα ευρήματα της έκθεσης, ο συνολικός αντίκτυπος της COVID-19 στην ΕΕ-28 όσον αφορά το ΑΕΠ και την απασχόληση, εκτιμάται:

  • Μεταξύ €45.596,00 και €56.930,00 εκατ. (ΑΕΠ) και μεταξύ 883.912 και 1.099.526 εργαζομένων, όταν αναφερόμαστε σε μεγέθη που συνδέονται άμεσα με τον αθλητισμό.
  • Μεταξύ €79.641,00 και €99.168,00 εκατ. (ΑΕΠ) και μεταξύ 1.279.274 και 1.588.456 εργαζομένων, όταν συμπεριλαμβάνονται και για δραστηριότητες που συνδέονται έμμεσα με τον αθλητισμό.
  • Ανάλογα με το σενάριο, το ποσοστό του ΑΕΠ που σχετίζεται άμεσα με τον αθλητισμό διαφέρει από 12,5% έως 15,7% σε σύγκριση με το σενάριο αναφοράς (13,7% και 17% τα αντίστοιχα ποσοστά για την απασχόληση).

 

Πέραν της οικονομίας: φυσική δραστηριότητα και συμπεριφορά πολιτών

Μια άλλη, πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη[6] εκπόνησε η Διευρυμένη Μερική Συμφωνία για τον Αθλητισμό (Enlarged Partial Agreement on Sport / ΕPAS) του Συμβουλίου της Ευρώπης, που αποσκοπούσε στην κατανόηση του αντίκτυπου της πανδημίας στη φυσική (σωματική) δραστηριότητα/συμπεριφορά των πολιτών. Η μελέτη διεξήχθη το διάστημα 26 Νοεμβρίου – 21 Δεκεμβρίου 2020 σε 29 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης με τη συμμετοχή 14.645 πολιτών.

Τα πιο σημαντικά ευρήματα είναι τα ακόλουθα:

  • Πριν από το lockdown, ο μέσος πολίτης ξόδευε περίπου 3,8 ώρες την εβδομάδα σε σωματική δραστηριότητα. Αυτό μειώθηκε σε 2,8 ώρες κατά το πρώτο lockdown τον Μάρτιο-Απρίλιο 2020.
  • Συνολικά καταγράφεται 26% λιγότερος χρόνος για σωματική δραστηριότητα ανά άτομο κατά τη διάρκεια του lockdown.
  • Σημειώνεται μια αύξηση στις αθλητικές δραστηριότητες όταν τα περιοριστικά μέτρα άρθηκαν μετά το πρώτο lockdown. Ωστόσο, αυτή η ανάκαμψη αποτέλεσε μόνο το 33% της αρχικής πτώσης. Οι συνολικές δραστηριότητες παραμένουν κάτω από τα προ lockdown επίπεδα.
  • Δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των διαφόρων δημογραφικών ομάδων στα κράτη-μέλη.

Επιπλέον, τα περιοριστικά μέτρα επηρέασαν σημαντικά τους τρόπους και τους τόπους όπου εκτελούνταν η σωματική δραστηριότητα, όπως:

  • Το μερίδιο των αθλητικών δραστηριοτήτων που γίνονταν στο σπίτι αυξήθηκε κατακόρυφα. Βέβαια, αυτό ήταν αναμενόμενο λαμβάνοντας υπόψη τα μέτρα περιορισμού και κοινωνικής απόστασης.
  • Πολλά κράτη-μέλη είδαν μια αύξηση στον αριθμό των ατόμων που χρησιμοποιούσαν την τεχνολογία (π.χ. βίντεο άθλησης στο διαδίκτυο) ως εργαλείο για να παραμείνουν ενεργοί.
  • Αθροιστικά, η σωματική δραστηριότητα σημείωσε τη μεγαλύτερη πτώση στα πιο δραστήρια τμήματα της κοινωνίας.

 

 

(Πηγή: EPAS Study on the impact of COVID-19 in Sport)

 

Τι μας δείχνει το παραπάνω γράφημα;

  • Υπήρξε σχετική ισορροπία ανάμεσα στις χώρες που κατέγραψαν μείωση της φυσικής δραστηριότητας κατά τη διάρκεια του πρώτου lockdown (13) και σε εκείνες στις οποίες παρέμεινε αμετάβλητη ή αυξήθηκε (16).
  • Όλες οι χώρες σημείωσαν αύξηση στη σωματική δραστηριότητα μετά το πρώτο lockdown.
  • Σε αρκετές χώρες παρατηρήθηκε επίσης αύξηση του αριθμού των εντελώς ανενεργών ατόμων (μεταξύ αυτών, και η Ελλάδα).

 

Μαθήματα και μελλοντικές ενέργειες

Αναμφίβολα, η πανδημία COVID-19 συνιστά δοκιμασία για τον τομέα του αθλητισμού με δυσμενή οικονομικό και κοινωνικό αντίκτυπο. Συνιστά ταυτόχρονα, ωστόσο, ένα πεδίο εξαγωγής σημαντικών συμπερασμάτων. Τα πλέον βασικά είναι τα ακόλουθα:

  • Για πρώτη φορά διαφαίνεται πόσο σημαντικός μπορεί να είναι ο ρόλος των κυβερνήσεων αλλά και των εθνικών αθλητικών ομοσπονδιών.
  • Αναδεικνύεται η σημασία της γνώσης, της πληροφορίας αλλά και της διάδοσης και ανταλλαγής τους, έτσι ώστε όλοι να μπορούν να επωφεληθούν.
  • Διαπιστώνεται, εντούτοις, ότι δεν ακούγεται όσο θα έπρεπε η φωνή των αθλητών και των φιλάθλων.
  • Καθίσταται φανερή η ανάγκη για έναν αθλητισμό προσαρμοσμένο σε πραγματικές οικονομικές και κοινωνικές δυνατότητες, πιο δίκαιο και πιο συμπεριληπτικό· δηλαδή, ένα βιώσιμο αθλητικό οικοσύστημα.

Σε αυτή τη βάση, τον περασμένο Νοέμβριο η Επιτροπή Πολιτισμού και Παιδείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου υπερψήφισε μια δέσμη προτάσεων προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετικά με την πολιτική της τελευταίας στον τομέα του αθλητισμού για την εξασφάλιση της επιτυχούς ανάκαμψής του. Μεταξύ άλλων, η Έκθεση της Επιτροπής προκρίνει τις ακόλουθες ενέργειες:

  • Την ανάγκη χρησιμοποίησης μηχανισμών στήριξης και ειδικής χρηματοδότησης – μεταξύ άλλων, μέσω των εθνικών ταμείων στήριξης, του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και των διαρθρωτικών ταμείων της ΕΕ
  • Την ανάγκη στήριξης του αθλητικού τουρισμού ως ένα από τα μέσα για την ενίσχυση της ανάκαμψης και της ανθεκτικότητας του τομέα του αθλητισμού μετά την πανδημία COVID-19
  • Την έμπρακτη αναγνώριση –από τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές– του βασικού ρόλου που διαδραματίζουν ο αθλητισμός και η σωματική άσκηση σε τομείς όπως η αστική αναγέννηση, ο τουρισμός και η εδαφική συνοχή· και την ενθάρρυνση για την πραγματοποίηση σχετικών επενδύσεων στο πλαίσιο της πολιτικής της ΕΕ ως προς τη συνοχή
  • Να εξεταστεί το ενδεχόμενο εφαρμογής του χαμηλότερου δυνατού συντελεστή ΦΠΑ στον τομέα του αθλητισμού ως ένα από τα μέσα που θα διευκολύνουν την πρόσβαση στις υπηρεσίες του εν λόγω τομέα μετά την πανδημία COVID-19
  • Την ανάγκη εύρεσης νέων τρόπων διοργάνωσης αθλητικών εκδηλώσεων με τη χρήση των διαθέσιμων ψηφιακών τεχνολογιών.

Σε κάθε περίπτωση, καθώς εισερχόμαστε σε μια μεταπανδημιακή εποχή, ολόκληρο το αθλητικό οικοσύστημα θα χρειαστεί –και οφείλει– να εξεύρει νέους τρόπους αντιμετώπισης των παραγόντων που απειλούν τη χρηματοοικονομική και επιχειρηματική συνέχεια, και οι οποίοι προκύπτουν τόσο από διαταραγμένες ταμειακές ροές, νομικές και ασφαλιστικές προκλήσεις, όσο και από πιθανές επιπτώσεις στη μακροπρόθεσμη συμμετοχή στον αθλητισμό.

 

* Ο Δρ Χρήστος Αναγνωστόπουλος είναι αναπληρωτής κοσμήτορας της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων στο University of Central Lancashire ΚύπρουΑρθρογραφεί επί θεμάτων που αφορούν τη διακυβέρνηση, τη διαχείριση και την επιχειρηματικότητα στον αθλητισμό.


[1]
Από τα συμπεράσματα του Συμβουλίου της ΕΕ σχετικά με τη μέγιστη δυνατή αξιοποίηση του ρόλου του μαζικού ερασιτεχνικού αθλητισμού στην ανάπτυξη εγκάρσιων δεξιοτήτων, ιδίως μεταξύ των νέων: «Η συμμετοχή στον μαζικό ερασιτεχνικό αθλητισμό […] μπορεί να αναπτύσσει θετικές κοινωνικές συμπεριφορές και αξίες καθώς και δεξιότητες και ικανότητες των ατόμων, μεταξύ άλλων εγκάρσιες δεξιότητες όπως είναι η ικανότητα κριτικής σκέψης, ανάληψης πρωτοβουλιών, επίλυσης προβλημάτων και ανάπτυξης πνεύματος συνεργασίας». Βλ. Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C172/8 (27 Μαΐου 2015)· https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52015XG0527(02)&from=LT

[2] Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture (European Commission) et al., Study on the Economic Impact of Sport through Sport Satellite Accounts: Executive Summary, Λουξεμβούργο: Publications Office of the European Union, 2018· https://data.europa.eu/doi/10.2766/150082

[3] Ως σύστημα δορυφορικών λογαριασμών νοείται ένα εύρωστο στατιστικό πλαίσιο μέτρησης της οικονομικής σημασίας ενός συγκεκριμένου κλάδου (στην προκειμένη περίπτωση, του αθλητισμού) στην εθνική οικονομία.

[4] Βλ. Study on the Contribution of Sport to Economic Growth and Employment in the EU, 2012· https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/c4d200bf-297c-11e7-ab65-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-search

[5] Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture (European Commission) et al., Mapping Study on Measuring the Economic Impact of COVID-19 on the Sport Sector in the EU: Final Report, Λουξεμβούργο: Publications Office of the European Union, 2020· https://data.europa.eu/doi/10.2766/841592

[6] Για την πλήρη μελέτη και τα πορίσματα, βλ. https://www.coe.int/en/web/sport/sport-and-covid-19