Γαλάζια οικονομία και ανάπτυξη στην Κύπρο και την Ελλάδα

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιούνιος 2022, τ.1019

ΝΑΥΤΙΛΙΑ

του Δρ. Παναγιώτη Κοντάκου*

 Πᾶσαν μὲν θάλασσαν καὶ γῆν ἐσβατὸν τῇ ἡμετέρᾳ τόλμῃ καταναγκάσαντες γενέσθαι […]

(Περικλέους Επιτάφιος Λόγος, Θουκυδίδου, Ιστοριών Β´, §41)

Δεν θα ήταν παράτολμο να θεωρήσουμε το παραπάνω πλείστης σοφίας απόσπασμα, από τον λόγο του Θουκυδίδη, ως αντιπροσωπευτικότατη έκφραση της αιώνιας λυτρωτικής αγωνίας του Ελληνισμού να επεκτείνεται και να ταλαντεύεται, κυματοειδώς, μέσα στον χρόνο και τον χώρο, στη θάλασσα και προς τον ουρανό, διαβαίνοντας νέα και παλαιά σύνορα, σε μία αέναη κίνηση δημιουργίας, επιχειρηματικότητας και ανάπτυξης.

«Έχουμε τόση θάλασσα μπροστά μας. Εκεί που τελειώνουμε εμείς αρχίζει η θάλασσα», όπως άλλωστε γράφει και ο Ποιητής του Αιγαίου στο «Άξιον εστί». Η θάλασσα, κατά τα τεκταινόμενα, διαφαίνεται να αποτελεί σήμερα και πάλι τη δύναμη ανέλκυσης του Ελληνισμού προς τη μελλοντική του αειφόρο πορεία μέσα στη γεωγραφία και ιστορία.

Η θάλασσα, η Ευρώπη και η στρατηγική για την αειφόρο γαλάζια ανάπτυξη

Το νερό καλύπτει το 72% της επιφάνειας της Γης, με τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα να παρέχουν σημαντικές οικονομικές και οικολογικές υπηρεσίες και πόρους. Στην περίπτωση της νησιωτικής Κύπρου, η θάλασσα σήμερα καλύπτει περίπου το 91% της συνολικής της έκτασης, ενώ στην περίπτωση της Ελλάδας το 79%, σύμφωνα με τη Διεθνή Συνθήκη του ΟΗΕ περί Δικαίου της Θάλασσας (1982) και τη γνώριμή μας έννοια της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης (ΑΟΖ).

Αρχής γενομένης από το 2012, στη Διάσκεψη Κορυφής των Ηνωμένων Εθνών για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη (Rio+20), με την υιοθέτηση των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης, ακολούθησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τη διαμόρφωση της στρατηγικής για τη «Γαλάζια Ανάπτυξη» (Blue Growth Strategy).

H γαλάζια ανάπτυξη αποτελεί σήμερα τη μακροπρόθεσμη ευρωπαϊκή στρατηγική για τη στήριξη της βιώσιμης ανάπτυξης του θαλάσσιου και ναυτιλιακού τομέα. Η στρατηγική αυτή αναγνωρίζει ότι οι θάλασσες και οι ωκεανοί είναι μοχλοί της ευρωπαϊκής οικονομίας, με μεγάλο δυναμικό για καινοτομία και ανάπτυξη. Αποτελεί τη συμβολή της Ολοκληρωμένης Θαλάσσιας Πολιτικής στην επίτευξη των στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» για έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη. Η στρατηγική εγκρίθηκε τον Οκτώβριο του 2012 σε υπουργικό επίπεδο μέσω της Διακήρυξης της Λεμεσού (Limassol Declaration).

Η γαλάζια οικονομία προσδίδει έμφαση στη διαχείριση της διατήρησης και της βιωσιμότητας, βασιζόμενη στην ιδέα ότι τα υγιή θαλάσσια οικοσυστήματα είναι πιο παραγωγικά και θεμελιώδους σημασίας για αειφόρες θαλάσσιες οικονομίες. Περικλείει το ίδιο επιθυμητά αποτελέσματα που είναι εγγενή στην προγενέστερη έννοια της «Πράσινης Οικονομίας» (Green Economy), καθώς και στην πιο πρόσφατη της «Κυκλικής Οικονομίας» (Circular Economy).

Σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει νέα προσέγγιση για μια βιώσιμη γαλάζια οικονομία στην ΕΕ, για τις βιομηχανίες και τους τομείς που σχετίζονται με τους ωκεανούς, τις θάλασσες και τις ακτές. Η βιώσιμη γαλάζια οικονομία είναι απαραίτητη για την επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και για την εξασφάλιση μιας πράσινης, χωρίς αποκλεισμούς, ανάκαμψης από την πανδημία.

Οι τρεις συνιστώσες της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για τη γαλάζια ανάπτυξη

Η γαλάζια ανάπτυξη αποτελείται από τρεις συνιστώσες:

(α) Συγκεκριμένα μέτρα ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής, όπως η βελτίωση των γνώσεων και της πρόσβασης σε πληροφορίες για τη θάλασσα, ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός για την αποτελεσματική και βιώσιμη διαχείριση των θαλάσσιων δραστηριοτήτων και η ολοκληρωμένη θαλάσσια επιτήρηση·

(β) Στρατηγικές για τις επιμέρους θαλάσσιες λεκάνες με στόχο να διασφαλιστεί ο πλέον κατάλληλος συνδυασμός μέτρων προώθησης της βιώσιμης ανάπτυξης, τα οποία λαμβάνουν υπόψη τοπικούς κλιματικούς, ωκεανογραφικούς, οικονομικούς, πολιτιστικούς και κοινωνικούς παράγοντες, όπως ενδεικτικά αυτούς που αφορούν πλησιέστερα, στην περίπτωσή μας, τη Μεσόγειο Θάλασσα, την Αδριατική Θάλασσα, το Ιόνιο Πέλαγος και τον Εύξεινο Πόντο.

(γ) Στοχευμένη προσέγγιση για συγκεκριμένες δραστηριότητες, όπως για την υδατοκαλλιέργεια, τον παράκτιο τουρισμό, τη θαλάσσια βιοτεχνολογία, την ωκεάνια ενέργεια και την εκμετάλλευση κοιτασμάτων του θαλάσσιου βυθού.

Συνεισφορά της γαλάζιας οικονομίας στην ΕΕ, στην Κύπρο και στην Ελλάδα

Οι μεμονωμένοι τομείς της γαλάζιας οικονομίας είναι αλληλεξαρτώμενοι. Βασίζονται σε κοινές δεξιότητες και μεριζόμενη υποδομή, όπως είναι οι λιμένες και τα δίκτυα διανομής ηλεκτρισμού. Εξαρτώνται δε από τη βιώσιμη χρήση της θάλασσας από τον άνθρωπο.

Εάν συνεκτιμήσουμε όλες τις οικονομικές δραστηριότητες που εξαρτώνται από τη θάλασσα, τότε οι αλυσίδες αξίας της γαλάζιας οικονομίας της ΕΕ αντιπροσωπεύουν 4,5 εκατ. θέσεις εργασίας, 650 δισ. ευρώ κύκλο εργασιών και ακαθάριστη προστιθέμενη αξία που ανέρχεται σε περίπου 176 δισ. ευρώ ετησίως. Συνολικά, 75% του εξωτερικού εμπορίου της Ευρώπης και 37% του εμπορίου εντός της ΕΕ διεξάγεται διά θαλάσσης. Μεγάλο ποσοστό αυτής της δραστηριότητας, όχι όμως το σύνολό της, είναι συγκεντρωμένο γύρω από τις ακτές της Ευρώπης. Ορισμένες χώρες που δεν βρέχονται από θάλασσα διαθέτουν πολύ αξιόλογους παραγωγούς εξοπλισμού πλοίων.

Σύμφωνα με στοιχεία του ετήσιου οικονομικού απολογισμού για τις χώρες της ΕΕ που δημοσιεύθηκε προσφάτως από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (The 2021 Annual Economic Report on EU Blue Economy), το ΑΕΠ της γαλάζιας οικονομίας αντιπροσώπευε το 2018 το 1,5% του συνολικού ΑΕΠ και το 2,3% της συνολικής απασχόλησης των 27 χωρών της ΕΕ. Το ξέσπασμα της πανδημίας COVID-19 τον Φεβρουάριο του 2020 επηρέασε περισσότερο τη γαλάζια οικονομία συγκριτικά με τη συνολική οικονομία της ΕΕ. Ωστόσο, με βάση την εμπειρία από την πρόσφατη κρίση του 2008-12, αναμένεται να αναπτυχθεί ταχύτερα όταν τελικά η οικονομία ανακάμψει, προσφέροντας σημαντικές επενδυτικές ευκαιρίες.

Σε όρους απασχόλησης, η Ισπανία (928 χιλιάδες εργαζόμενοι), η Ελλάδα (574 χιλ.), η Γερμανία (535 χιλ.), η Ιταλία (529 χιλ.) και η Γαλλία (369 χιλ.) αποτελούν τις μεγαλύτερες «γαλάζιες» οικονομίες της Ευρώπης. Συνδυασμένα, τα τέσσερα πρώτα κράτη-μέλη αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το ήμισυ των συνολικών θέσεων απασχόλησης που συνδέονται με τη γαλάζια οικονομία.

Στην Κύπρο, ο τομέας της γαλάζιας οικονομίας απασχολεί, κυρίως υπό την αιγίδα μικρών οικογενειακών επιχειρήσεων, περίπου 40 χιλιάδες εργαζομένους, ήτοι περίπου το 10,3% του συνολικού εργατικού δυναμικού της. Το 85% εξ αυτών απασχολούνται στον παράκτιο τουρισμό, συνεισφέροντας ακαθάριστη προστιθέμενη αξία 884 εκατ. ευρώ, που αντιστοιχούν σε μερίδιο 4,8% της συνολικής οικονομίας της. Ο κλάδος της ναυπηγοεπισκευαστικής βιομηχανίας παρουσιάζει συγκριτικά τη μεγαλύτερη βελτίωση τόσο σε όρους απασχόλησης όσο και ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας κατά τη δεκαετία 2009-2018. Αντιστοίχως, στην Ελλάδα, ο τομέας των λιμενικών δραστηριοτήτων σημείωσε τη μεγαλύτερη πρόοδο.

Ευκαιρίες για γαλάζια ανάπτυξη στην Κύπρο και την Ελλάδα

Η θάλασσα και οι ακτές αποτελούσαν ανέκαθεν σημαντικούς φορείς ανάπτυξης της κυπριακής και της ελληνικής οικονομίας. Πολυάριθμα είναι τα νησιά που είναι διάσπαρτα κυρίως στο Αιγαίο, αλλά και στο Ιόνιο και Λιβυκό πέλαγος – στην Ελλάδα υπάρχουν περισσότερα από 6.000 νησιά, νησίδες και βραχονησίδες, εκ των οποίων κατοικούνται τα 227 νησιά. Λόγω του εξωστρεφούς γεωγραφικού τους χαρακτήρα, οι λιμένες και οι παράκτιες κοινότητες υπήρξαν παραδοσιακά κέντρα νέων ιδεών και καινοτομίας.

Ωστόσο, εκτός από αυτή την παραδοσιακή τάση για καινοτομία, υπεισέρχονται πλέον παγκοσμίως τρεις νέοι παράγοντες. Έχει σημειωθεί ραγδαία τεχνολογική πρόοδος ως προς την ανάπτυξη δραστηριοτήτων στην ανοικτή θάλασσα, σε ολοένα και πιο βαθιά ύδατα, όπως αυτών της τεχνολογίας αυτοματοποιημένου χειρισμού (ρομποτικής), της βιντεοεπιτήρησης και της τεχνολογίας καταδυόμενου εξοπλισμού. Εξελίξεις στη γενετική μάς επιτρέπουν να κατανοήσουμε πώς η ξεχωριστή βιοποικιλότητα των θαλασσών μπορεί να αξιοποιηθεί για την παροχή τροφής, ενέργειας και φαρμάκων για έναν πληθυσμό που μεγαλώνει σε αριθμούς και ανάγκες. Σε αυτό συμβάλλει και η συνειδητοποίηση ολοένα και περισσότερο ότι η γη και το γλυκό νερό αποτελούν πεπερασμένους πόρους.

Ταυτόχρονα, η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και της κρίσης της βιοποικιλότητας απαιτεί υγιείς θάλασσες και βιώσιμη χρήση των πόρων τους, ώστε να δημιουργούνται εναλλακτικές λύσεις αντί των ορυκτών καυσίμων και της παραδοσιακής παραγωγής τροφίμων.

Η μετάβαση στη βιώσιμη γαλάζια οικονομία απαιτεί επενδύσεις σε καινοτόμες τεχνολογίες. Η κυματική και παλιρροϊκή ενέργεια, η παραγωγή φυκιών, η ανάπτυξη καινοτόμων αλιευτικών εργαλείων ή η αποκατάσταση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων θα δημιουργήσουν νέες πράσινες θέσεις εργασίας και επιχειρήσεις στη γαλάζια οικονομία.

Ενδεικτικά και μόνο θα θέλαμε να αναφερθούμε σε μερικές από τις εγχώριες δυνατότητες που διαμορφώνονται στον τομέα της γαλάζιας οικονομίας. Οι διαφαινόμενες προοπτικές στον τομέα της θαλάσσιας εξόρυξης υδρογονανθράκων λαμβάνουν σταδιακά διαστάσεις που δύνανται να μεταβάλουν το οικονομικό και κοινωνικό προφίλ των δύο χωρών για τις επόμενες δεκαετίες.

H Κύπρος στηρίζει ήδη την πράσινη μετάβαση με την κατασκευή πλωτής μονάδας αποθήκευσης και επαναεριοποίησης υγροποιημένου φυσικού αερίου (FSRU) στο Βασιλικό. Η εισαγωγή φυσικού αερίου για πρώτη φορά στην Κύπρο θα συμβάλει στη μετάβαση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από το μαζούτ στο φυσικό αέριο, τον βασιλιά των υδρογονανθράκων, και στη μείωση των εκπομπών CO2.

Οι υδατοκαλλιέργειες σήμερα, αλλά και η αλιεία, διαδραματίζουν επίσης τον δικό τους σημαντικό ρόλο στην οικονομία της Κύπρου. Η επένδυση σε καινοτόμες ιδέες και την παραγωγή παρεμφερών προϊόντων, όπως τα καπνιστά ψάρια και τα φιλέτα, αλλά και η παραγωγή νέων ειδών υδατοκαλλιέργειας, όπως η άλγη, θα συνεισφέρουν σημαντικά στην οικονομία της αλλά και θα δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας. H χρήση των οστέινων υπολειμμάτων από τη φιλετοποίηση των ψαριών για την παραγωγή συμπληρωμάτων διατροφής, όπως ασβεστίου και μαγνησίου, ονομάζεται κυκλική οικονομία και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της γαλάζιας ανάπτυξης.

Στην Ελλάδα, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (EIB) υπέγραψε προσφάτως δάνειο 58 εκατ. ευρώ για τη βελτίωση της κατανόησης της κλιματικής αλλαγής και τον σχεδιασμό και την κατασκευή ενός πρωτοποριακού ωκεανογραφικού πλοίου μήκους 70 μέτρων και πλάτους 16 μέτρων από το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών. Το σκάφος θα αποτελεί ουσιαστικά πλατφόρμα για τη διεξαγωγή ευρύτερου φάσματος επιστημονικών και άλλων αποστολών. Επίσης, θα υποστηρίξει την ίδρυση του Πανελληνίου Γεωγραφικού Παρατηρητηρίου Αντικυθήρων ως εθνικής ερευνητικής υποδομής για την κλιματική αλλαγή.

Εν κατακλείδι, για τη «θαλασσοφίλητη» Κύπρο του Γιώργου Σεφέρη, η θάλασσα διανοίγει νέους ορίζοντες στην έρευνα και ευκαιρίες για χρηματοδότηση σε νεοσύστατες επιχειρήσεις με γαλάζιες καινοτομίες σε νέα προϊόντα και υπηρεσίες.

* Ο Δρ. Παναγιώτης Κοντάκος είναι επίκουρος καθηγητής στη Διεθνή Επιχειρηματικότητα, διευθυντής του ΜΒΑ, Chair of Innovation & Enterprise Committee του Πανεπιστημίου UCLan Cyprus και Certified Energy Risk Professional (ERP, GARP).