Μιχάλης Μπλέτσας, διευθυντής Πληροφορικής του Media Lab στο MIT

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάρτιος 2022, τ.1016

ΕΡΕΥΝΑ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

συνέντευξη στον Χάρη Σαββίδη

 

Όταν πρωτοεμφανίστηκαν ηλεκτρονικοί υπολογιστές υπήρχε κεντρική επεξεργασία και αποθήκευση δεδομένων. Αυτό αντιστράφηκε με την εμφάνιση των PC. Το cloud ώθησε το εκκρεμές ξανά προς την άλλη κατεύθυνση. Σήμερα πού βρισκόμαστε;

Όντως, το εκκρεμές μεταξύ συγκεντρωμένων και κατανεμημένων συστημάτων είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά της ιστορίας των υπολογιστών. Σήμερα η τάση είναι έντονη προς τα συγκεντρωμένα στο «σύννεφο» συστήματα, με τις μεγάλες εταιρείες διαδικτυακών υποδομών να συγκεντρώνουν τα περισσότερα συστήματα και τον σαρωτή ιστοσελίδων (web browser) του χρήστη στον ρόλο του τερματικού. Σε αντίθεση με το παρελθόν, σημαντική διαφορά αποτελεί το γεγονός ότι πλέον το «τερματικό» μας αφενός συνδέεται με πολλές διαφορετικές υπηρεσίες, αφετέρου εκτελεί μέρος της επεξεργασίας – και υπό αυτή την οπτική, η σημερινή κατάσταση μπορεί να θεωρηθεί υβριδική.

Ποια τα σημαντικότερα προτερήματα και ποια τα προβλήματα που προκύπτουν από την κεντρική διαχείριση;

Τα βασικά προτερήματα είναι οι οικονομίες κλίμακας σε εξοπλισμό, λειτουργικές δαπάνες και κυρίως εξειδικευμένο προσωπικό που έχουν οι μεγάλοι πάροχοι διαδικτυακών υπολογιστικών υποδομών («σύννεφου»), καθώς και το γεγονός ότι η χρήση των υποδομών αυτών απαλλάσσει τους χρήστες τους από τις κεφαλαιουχικές δαπάνες δημιουργίας των δικών τους υποδομών.

Ο συνδυασμός αυτός δημιουργεί μεγάλες ευκαιρίες σε νέους φορείς να χρησιμοποιήσουν προηγμένη τεχνολογία πληροφοριακών συστημάτων που μέχρι τώρα ήταν διαθέσιμη μόνο σε μεγαλύτερους καθιερωμένους φορείς και επιτρέπει στις εταιρείες να επικεντρωθούν στις εφαρμογές που τους φέρνουν πιο κοντά στους βασικούς τους στόχους.

Επειδή όμως οι κεφαλαιουχικές δαπάνες αντικαθίστανται με λειτουργικές, πολλές φορές, βιαστικά, νομίζω ότι πολλοί φορείς θα αρχίσουν να ξανασκέφτονται τα μακροχρόνια κόστη του «σύννεφου», καθώς η χρήση του όλο και μεγαλώνει.

Πέρα από το κόστος, και επειδή το «σύννεφο» ζει στο έδαφος με τη μορφή πολύπλοκου εξοπλισμού, υπάρχουν πάντα τα θέματα αξιοπιστίας, ασφάλειας, καθώς και το πολύ σημαντικό θέμα του ελέγχου των δεδομένων. Βλέπουμε, για παράδειγμα, πόσες υπηρεσίες εξαφανίζονται για ώρες (ή και λίγες μέρες) κάθε φορά που το υπολογιστικό σύννεφο της Amazon παρουσιάζει κάποιο σοβαρό λειτουργικό πρόβλημα (κάτι που θα πρέπει να επισημάνουμε ότι συμβαίνει πολύ σπάνια, αποτέλεσμα των τεχνολογικών δυνατοτήτων των εργαζομένων εκεί).

Πέρα από το κόστος, νομίζω ότι καθώς οι χρήστες του «σύννεφου» θα συνειδητοποιούν τον ολοένα και μικρότερο έλεγχο που ασκούν στα δεδομένα τους, το εκκρεμές θα αρχίσει να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.

 

Ας σταθούμε λίγο στο ζήτημα της ασφάλειας. Υπάρχει τελικά απολύτως ασφαλής κρυπτογράφηση; Κι αν ναι, μήπως σε κάποιες περιπτώσεις αυτό καταλήγει να είναι πρόβλημα (π.χ., όταν την αξιοποιούν κακοποιοί);

Βασική αρχή όλων των ειδικών του χώρου είναι ότι δεν υπάρχει απόλυτη ασφάλεια. Οι κρυπτογραφικοί αλγόριθμοι που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι πρακτικά αδύνατο να σπάσουν (τουλάχιστον μέχρι να γίνουν πρακτικοί οι κβαντικοί υπολογιστές). Όμως, εκείνο που έχει φανεί από τις πολλές επιτυχημένες επιχειρήσεις των αστυνομικών αρχών διεθνώς είναι ότι δεν χρειάζεται να σπάσει κάποιος έναν κρυπτογραφικό κώδικα, όταν μπορεί να πάρει την πληροφορία από την πηγή της ή τον αποδέκτη της. Οι νέες πρακτικές στο έγκλημα απαιτούν και νέες πρακτικές για την αντιμετώπισή του. Τα συνολικά οφέλη της κρυπτογράφησης είναι τεράστια σε σχέση με τις επιπτώσεις της χρήσης της από κακοποιούς.

Στον αντίποδα, η συγκέντρωση όλο και περισσότερων δεδομένων σε ποιες νέες χρήσεις θα μπορούσε να οδηγήσει;

Εξαρτάται από το ποιος έχει τον έλεγχο των δεδομένων. Προς το παρόν, κάτοχοι μεγάλων όγκων δεδομένων είναι κυρίως οι γνωστοί διαδικτυακοί γίγαντες και τα δεδομένα που συλλέγουν είναι συμπεριφορικά δεδομένα των χρηστών των υπηρεσιών τους. Για μένα, η δυνατότητα να στοχεύσεις με τεράστια ακρίβεια ένα οποιοδήποτε μήνυμα, η δυνατότητα δηλαδή που κάνει τόσο ελκυστικό, για παράδειγμα, το Facebook στους διαφημιστές, είναι κάτι που έχει δημιουργήσει τεράστια προβλήματα στις κοινωνίες παγκοσμίως.

Νομίζω ότι τα κλειδιά για την πραγματικά επωφελή χρήση μεγάλων δεδομένων είναι δύο: αφενός η εξάλειψη του μόνιμου μεγάλου μεγέθους, αφετέρου η μείωση της υποκειμενικότητας στα δεδομένα. Το πρώτο σημαίνει ότι θα πρέπει να αναπτυχθούν μηχανισμοί έτσι ώστε το μέγεθος στα «μεγάλα» δεδομένα να είναι πρόσκαιρο και να διαρκεί μόνο όσο χρειάζεται για την εξαγωγή των όποιων συμπερασμάτων από την επεξεργασία τους. Ήδη έχει γίνει σημαντική πρόοδος στο συγκεκριμένο θέμα με τη δημιουργία μηχανισμών «ομοσπονδιοποίησης» στους αλγορίθμους μηχανικής μάθησης (federated learning). To δεύτερο κλειδί είναι ο περιορισμός των πολώσεων που αναπόφευκτα εμφανίζονται σε σύνολα δεδομένων που έχουν ανθρώπινα συμπεριφορικά στοιχεία. Γι’ αυτό και οι χρήσεις των μεγάλων δεδομένων στην επιστήμη δείχνουν αυτή τη στιγμή να είναι οι πιο ελπιδοφόρες, με τον τομέα της υγείας να πρωτοπορεί.