Παναγιώτης Μπαμίδης, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής, Ιατρικής Πληροφορικής και Εκπαίδευσης στο ΑΠΘ

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάϊος 2022, τ.1018

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

συνέντευξη στον Κώστα Μπλιάτκα

«Νομίζω πως τούτη την περίοδο είμαστε σε ένα μεταίχμιο: Όλοι θέλουν να βγούμε από το σύστημα και από το “καθεστώς” της πανδημίας και της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αλλά ταυτόχρονα αντιδρούν στο να πάμε στο παλιό, παραδοσιακό σύνηθες της από αμφιθεάτρου και εκ του σύνεγγυς διδασκαλίας»

«Χρειάζεται η Πολιτεία, είτε αυτή είναι κεντρική είτε περιφερειακή διοίκηση, να μπει σε έναν πραγματικό διάλογο και να πάρει τις απαραίτητες πρωτοβουλίες που χρειάζονται για να ενισχυθούν εμβληματικά έργα όπως κέντρα αριστείας, κέντρα ικανοτήτων, κέντρο καινοτομίας, συστάδες από νεοφυείς επιχειρήσεις/τεχνοβλαστούς, κόμβοι ψηφιακής καινοτομίας, αλλά και πιο εξειδικευμένες δράσεις (όπως αυτές των ζωντανών εργαστηρίων, Living Labs) ενίσχυσης της εμπλοκής πολιτών στην έρευνα κ.ά.»

«Όσοι αναπτύσσουμε νέες τεχνολογίες για την εκπαίδευση και έρευνα με τον χώρο έχουμε να κερδίσουμε ένα στοίχημα! Να αποτελέσουν οι νέες τεχνολογικές εξελίξεις το έρεισμα που θα αναβαθμίσει το ενδιαφέρον των εκπαιδευομένων ανεξαρτήτως του τρόπου διδασκαλίας (παραδοσιακού ή εξ αποστάσεως)».

Τα παραπάνω τονίζει ο Παναγιώτης Μπαμίδης, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής, Ιατρικής Πληροφορικής και Εκπαίδευσης, ο οποίος βραβεύθηκε πρόσφατα από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο για την προσέλκυση ευρωπαϊκών προγραμμάτων.

 

Φέτος θα μπουν στο πανεπιστήμιο οι γεννηθέντες και οι γεννηθείσες το 2004. Έχουν απόλυτα εξοικειωθεί με την ψηφιακή τεχνολογία και το διαδίκτυο, στην καθημερινότητά τους. Αλλάζουν οι μέθοδοι διδασκαλίας στο πανεπιστήμιο και πώς;

Από τη μεριά της έρευνας στην εκπαίδευση και της ερευνητικής τεχνολογίας έχουν διερευνηθεί η αποτελεσματικότητα και η επιτυχία ή η αποτυχία πολλών διαφορετικών μεθόδων παιδαγωγικών και τεχνολογικά ενισχυμένων.

Η πανδημία αποτέλεσε μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να δοκιμαστούν έντονα και σε καθημερινή βάση συστήματα και μέθοδοι που για χρόνια αναπτύσσονταν, αλλά υπήρχε σθεναρή αντίσταση εναντίον τους είτε από τη μεριά των εκπαιδευτών (αντίσταση/αντίδραση στην αλλαγή και στο «νέο») είτε από τη μεριά των εκπαιδευομένων (έλλειψη κινήτρων, ενδιαφέροντος και συμμόρφωσης). Δοκιμάστηκαν έτσι κατά κόρον συστήματα τηλε-διδασκαλίας, τα οποία προφανώς υπήρχαν διαθέσιμα για περισσότερα από 15 χρόνια. Μετρήθηκε ελάχιστα όμως η αποτελεσματικότητα των μεθόδων αυτών, όπως και η αύξηση/βελτίωση του ενδιαφέροντος από τη μεριά των εκπαιδευομένων. Νομίζω πως τούτη την περίοδο είμαστε σε ένα μεταίχμιο: Όλοι θέλουν να βγούμε από το σύστημα και από το «καθεστώς» της πανδημίας και της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αλλά ταυτόχρονα αντιδρούν στο να πάμε στο παλιό, παραδοσιακό σύνηθες της από αμφιθεάτρου και εκ του σύνεγγυς διδασκαλίας. Όσοι αναπτύσσουμε νέες τεχνολογίες για την εκπαίδευση και έρευνα με τον χώρο έχουμε να κερδίσουμε ένα στοίχημα! Να αποτελέσουν οι νέες τεχνολογικές εξελίξεις το έρεισμα που θα αναβαθμίσει το ενδιαφέρον των εκπαιδευομένων ανεξαρτήτως του τρόπου διδασκαλίας (παραδοσιακού ή εξ αποστάσεως).

 

Έρχεται στο εγγύς μέλλον το τέλος του πανεπιστημιακού campus, με τη διάδοση της εξ αποστάσεως διδασκαλίας και των διαδικτυακών συνεδρίων;

Το τέλος σίγουρα όχι… Ίσως όμως η αλλαγή της μέχρι τώρα μορφής του και η μετάβαση σε μια υβριδική κατάσταση όπου το τεχνολογικά ενισχυμένο, το εξ αποστάσεως, το εικονικό, θα συνδυάζεται με το παραδοσιακό. Όπως καταλαβαίνετε, το εγχείρημα ενέχει εγγενείς κινδύνους, με πρώτο και κυριότερο αυτόν της βίαιης μετάβασης σε κάτι του οποίου το (θετικό) αποτέλεσμα δεν θα έχουμε μετρήσει. Άρα μπορεί να έχουμε χειροτερεύσει τη διδασκαλία μας. Ωστόσο, ο δρόμος αυτός είναι μονόδρομος κατά τη γνώμη μου. Δεν μπορεί κανείς να μην ακολουθήσει τις νέες αυτές εξελίξεις ως διδάσκων, ως εκπαιδευτής, όταν οι φοιτητές του, οι εκπαιδευόμενοί του είναι της γενιάς αυτής ή τελοσπάντων απόλυτα εξοικειωμένοι και προσμένουν τη διδασκαλία στο επίπεδο αυτό. Προβλέπω λοιπόν πως θα δούμε τα επόμενα χρόνια πολλά τέτοια τεκταινόμενα… (mobile/just in time learning, Virtual worlds, metaverse, mixed reality…)

 

Πόσο έτοιμοι είναι οι Έλληνες φοιτητές και φοιτήτριες να αποτελέσουν την πρώτη γραμμή στις καινοτομίες και τις τεχνολογικές πρωτοπορίες;

Θα έλεγα πως είναι αρκετά έτοιμοι! Η παγκοσμιοποίηση και η άμεση μεταφορά χωρίς καθυστερήσεις των τεχνολογικών εξελίξεων παντού έχουν συντελέσει σε αυτό. Οι νέοι/ες σήμερα δεν πλήττονται από την καθυστέρηση που είχε η δική μας γενιά εξαιτίας του γεγονότος ότι η Ελλάδα δεν ήταν το επίκεντρο των τεχνολογικών εξελίξεων. Από την άλλη, επειδή αυτό συμβαίνει σε κάθε χώρα, έχουν να αντιμετωπίσουν και έναν παγκόσμιο ανταγωνισμό. Η πρόκληση και το στοίχημα δύσκολο επομένως!

 

Είστε σύμβουλος νεοφυών επιχειρήσεων τεχνολογικής καινοτομίας. Είστε αισιόδοξος; Για το μέλλον τους και με ποιες προϋποθέσεις;

Εγώ είμαι από τη φύση μου αισιόδοξος και δηλώνω και σ’ αυτό το σημείο αρκετά αισιόδοξος! Είμαι σίγουρος πως η ελληνική ψυχή και δύναμη των νέων μας θα τα καταφέρει! Όμως θα χρειαστεί να τους δοθεί βοήθεια από διαφορετικές μεριές. Καταρχάς σε θεσμικό επίπεδο… Να τεθούν οι βάσεις και οι υποδομές εκείνες που θα επιτρέπουν με ευκολία να εκκινεί κάποιος διαδικασίες για νεοφυή επιχειρηματικότητα και να αξίζει τον κόπο από φορολογικής άποψης. Να υπάρχουν προοπτικές ρεαλιστικές για ουσιαστικές επενδυτικές δυνατότητες και εύρεση στρατηγικής χρηματοδότησης και υποστήριξης. Έχουν γίνει αρκετά βήματα τελευταία χρόνια και σε αυτόν τον τομέα, όμως παρ’ όλ’ αυτά είμαστε αρκετά πίσω και σε θεσμικό φορολογικό επίπεδο και στο επίπεδο του να κάνουμε άλματα που για άλλες χώρες είναι εύκολο να γίνουν από τέτοιου είδους νεοφυείς σχηματισμούς.

 

Οι Έλληνες επιστήμονες πανεπιστημιακοί όπως εσείς όλο και πιο συχνά φέρνουν στο πανεπιστήμιο μεγάλα ποσά από ερευνητικά κονδύλια. Τι σημαίνει αυτό για τη διδασκαλία και την έρευνα;

Ναι, πράγματι! Υπάρχουν πλέον οι συνθήκες εκείνες που επιτρέπουν σε εμάς τους πανεπιστημιακούς να μπορούμε να διεκδικήσουμε αρκετά σοβαρά ποσά και κονδύλια ιδιαίτερα από ευρωπαϊκούς και άλλους πόρους. Από πλευράς έρευνας, το πρώτο που αυτό σημαίνει είναι μια αναστροφή του αποκαλούμενου brain drain, που μας ταλάνισε ιδιαίτερα στα χρόνια της κρίσης, σε brain gain. Θα μιλήσω από την προσωπική μου εμπειρία, αλλά νομίζω αυτό αντικατοπτρίζει κι άλλες ομάδες και άλλους πανεπιστημιακούς. Καταφέραμε όχι μόνο να συγκρατήσουμε τους νέους επιστήμονες κοντά μας αλλά και να πολλαπλασιαστεί η δυναμικότητα των ομάδων μας την τελευταία δεκαετία. Όμως δεν είναι μόνο αυτό. Αυτά όλα πρέπει να συνδυαστούν και με κατάλληλες ερευνητικές υποδομές. Πολλές φορές οι τελευταίες είναι εφικτό να κατασκευαστούν και μέσα από τα ερευνητικά αυτά κονδύλια, όμως θα πρέπει και το κράτος (περιφέρεια και υπουργεία) αλλά και τα ίδια τα πανεπιστήμια να καταλάβουν τη μεγάλη σημασία αυτού και να επενδυθούν πραγματικά χρήματα σε ανάπτυξη ερευνητικών υποδομών.

Θα προσθέσω και ένα τρίτο πολύ σημαντικό σημείο στην ερώτησή σας, που είναι αυτό της αξιοποίησης αυτών των ερευνητικών υποδομών και των κονδυλίων στην ίδια την εκπαίδευση. Αυτό το βλέπω μέσα από δύο πτυχές. Η πρώτη έχει να κάνει με την αξιοποίηση ή αν θέλετε τη διοχέτευση της γνώσης και των ερευνητικών αποτελεσμάτων από τα ερευνητικά αυτά προγράμματα μέσα στην ίδια την εκπαίδευση. Αυτό μπορεί να γίνει εμπλουτίζοντας ήδη υπάρχοντα ή δημιουργώντας νέα μαθήματα και εργαστήρια αλλά και τρόπους αλληλεπίδρασης με φοιτητές και φοιτήτριες σε κάθε σχολή. Από την άλλη όμως μεριά, έμφαση θα πρέπει να δοθεί και στην έρευνα στην ίδια την εκπαίδευση. Στη διερεύνηση νέων τεχνολογικών μέσων και τρόπων αλληλεπίδρασης με τους εκπαιδευόμενους και βελτίωσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας συνολικά. Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η τεχνολογία η ίδια δεν είναι πανάκεια αλλά θα πρέπει πάντοτε να διερευνάται η προστιθέμενη αξία της. Έτσι, στην περίπτωση μας, τρέχουμε τη στιγμή αυτή μια σειρά από ερευνητικά προγράμματα που στόχο έχουν να αναπτύξουν νέους εκπαιδευτικούς πόρους, τεχνολογικά προηγμένους, όπως και νέα είδη αλληλεπίδρασης και εμπειρικής μάθησης, όπως είναι η χρήση σεναρίων και προσομοιώσεων, δωματίων διαφυγής, συνεργατική και ομαδική εκμάθηση, ανεστραμμένη διδασκαλία, αξιοποίηση εικονικών κόσμων και μεικτής πραγματικότητας, αξιοποίηση τριδιάστατων εκτυπωμένων εκπαιδευτικών αντικειμένων και επαύξηση με ψηφιακούς τρόπους και μέσα, όπως και αξιοποίηση τρόπων και μεθόδων παρακολούθησης των αποτελεσμάτων της εκπαιδευτικής διαδικασίας μέσω εποπτικής αναλυτικής.

 

Έχετε τη μέριμνα τα αποτελέσματα της ερευνητικής σας εργασίας να έχουν άμεση εφαρμογή στην κοινωνία και να φέρνουν όφελος στον άνθρωπο;

Έχω πει πολλές φορές και σε διαφορετικές περιπτώσεις πως όραμά μου είναι κάθε ερευνητική προσπάθεια να παράγει ένα χρήσιμο αποτέλεσμα. Το τελευταίο μπορεί να ερμηνευθεί προφανώς ως κάτι που προάγει τη γνώση, ως παράγωγο έρευνας, αλλά επιπλέον θεωρώ πως πρέπει να έχει μια απήχηση: είτε να βελτιώνει στη δική μας περίπτωση μια διαδικασία φροντίδας υγείας, είτε να βελτιώνει τις δυνατότητες των επαγγελματιών υγείας, ή, που είναι και το σημαντικότερο νομίζω, να έχει όφελος στην ίδια την κοινωνία. Να μπορεί δηλαδή να αξιοποιηθεί για όφελος του κοινωνικού συνόλου. Έτσι, οι ερευνητικές μας ομάδες εργάζονται με στόχο τα παραδοτέα και λοιπά αποτελέσματα της έρευνας να μην μείνουν ως έγγραφα στα ράφια του εργαστηρίου, αλλά να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία. Π.χ. να δημιουργήσουν έναν αισθητήρα και να βελτιώσουν μία υπηρεσία υγείας, να παραγάγουν μία νέα ψηφιακή πλατφόρμα αλληλεπίδρασης και εμπειρικής μάθησης και να αναβαθμίσουν την εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας· να παραγάγουν ένα λογισμικό που μπορεί να χρησιμοποιήσει ο απλός ασθενής ή ο ευαίσθητος/ευάλωτος συμπολίτης μας ή οι οικείοι του και να βελτιώσει την παράμετρο της υγείας και της καθημερινότητάς του (δημόσια υγεία) ή να βοηθηθεί σε κρίσιμες και δύσκολες περιόδους όπως αυτή της πανδημίας.

 

Πώς μπορεί να γενικευτεί αυτό που ονομάζεται brain gain, δίνοντας τη δυνατότητα σε Έλληνες επιστήμονες εκτός Ελλάδος να επιστρέψουν; Με τι όρους;

Εδώ νομίζω πως χρειάζονται μεγαλύτερες και πιο θεσμικές πρωτοβουλίες… Ότι και να κάνουμε ο καθένας από εμάς θα είναι λίγο για να γενικευτεί το καλό. Χρειάζεται η Πολιτεία, είτε αυτή είναι κεντρική είτε περιφερειακή διοίκηση, να μπει σε έναν πραγματικό διάλογο και να πάρει τις απαραίτητες πρωτοβουλίες που χρειάζονται για να ενισχυθούν εμβληματικά έργα όπως κέντρα αριστείας, κέντρα ικανοτήτων, κέντρο καινοτομίας, συστάδες από νεοφυείς επιχειρήσεις/τεχνοβλαστούς, κόμβοι ψηφιακής καινοτομίας, αλλά και πιο εξειδικευμένες δράσεις (όπως αυτές των ζωντανών εργαστηρίων, Living Labs) ενίσχυσης της εμπλοκής πολιτών στην έρευνα και της συνέργειάς τους με ερευνητές, επιχειρηματίες και τους έχοντες τη δυνατότητα αποφάσεων και νέων πολιτικών (αυτό που αποκαλούμε δηλαδή τετραπλή έλικα).

 

Σχεδιάζετε και υλοποιείτε τεχνολογικά και πληροφορικά συστήματα που στόχο έχουν να εξυπηρετήσουν την καθημερινότητα διαφόρων ευπαθών ομάδων ή ασθενών και να βελτιώσουν την υγεία και την ποιότητα ζωής τους. Πώς εργάζεστε;

Αιχμή του δόρατος της προσέγγισής μας είναι από τη μία μεριά η διεπιστημονική συνεργασία και έρευνα, αλλά από την άλλη η συνεργασία και η συνδημιουργία με κοινωνικούς φορείς όπως είναι οι σύλλογοι ασθενών. Έτσι, εδώ και τέσσερα χρόνια έχουμε δημιουργήσει την αποκαλούμενη κοινότητα συνεργασίας και έρευνας για την ανεξάρτητη διαβίωση, όπου πάνω από 70 άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, απλοί συμπολίτες μας συμμετέχουν σε όλες τις δραστηριότητές μας είτε αυτές είναι στα πρώτα και πρώιμα στάδια της έρευνας είτε στην τελική φάση αξιολόγησης κάποιου αποτελέσματος. Όταν καταφέρουμε αυτό να το κάνουμε με όλα τα επίπεδα της προαναφερθείσας έλικας, τότε θα έχουμε επιτύχει ένα πραγματικά αποτελεσματικό οικοσύστημα. Είμαστε σε καλό δρόμο!