Η ομογένεια στην Μ. Βρετανία

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιούνιος 2022, τ.1019

ΔΙΑΣΠΟΡΑ

του Γιώργου Βαϊλάκη

Μία από τις πλέον σημαντικές ελληνικές κοινότητες σήμερα στην Ευρώπη είναι αυτή της Βρετανίας. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, ο πρώτος Έλληνας επισκέπτης της Γηραιάς Αλβιώνος θεωρείται ο Γεώργιος Ερμώνυμος, το 1472. Η ζωή του Γεωργίου ήταν γεμάτη προβλήματα. Είχε φυλακιστεί στη Ρώμη εξαιτίας ενός χρέους του, ενώ είχε καταφέρει πριν να αποφυλακίσει τον Επίσκοπο της Υόρκης, που είχε φυλακιστεί από τον βασιλιά της Αγγλίας Εδουάρδο Δ΄. Αμέσως μετά, ο επόμενος Έλληνας που επισκέφτηκε τη Βρετανία ήταν ο Νίκανδρος Νούκιος, που έγραψε τα ταξιδιωτικά απομνημονεύματα «Αποδημίες» για την Αγγλία, την εποχή του Ερρίκου Η΄. Το 1522 έχουμε το πρώτο κύμα Ελλήνων προσφύγων από τη Ρόδο, όταν το νησί καταλήφθηκε από τους Τούρκους. Με την έκρηξη του 1821 και την καταστροφή της μαρτυρικής Χίου που ακολούθησε, φτάνουν στο Λονδίνο αρκετοί Χιώτες, οι οποίοι αρχίζουν να ασχολούνται αποκλειστικά με το εμπόριο. Η παρουσία αυτών τον ομογενών θα προσδιορίσει σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα της Κοινότητας των Ελλήνων στη βρετανική πρωτεύουσα, αφού είναι ονομαστή η διαχρονική κλίση των Χιωτών στη ναυτιλία και το εμπόριο. Ο Αδαμάντιος Κοραής σημειώνει ότι «οι πρώτοι έξι ή επτά εμπορικοί οίκοι που ιδρύθησαν εις το Λονδίνον ανήκον αποκλειστικά εις Χίους». Γύρω στο 1850 στο Λονδίνου ζουν 200 έως 250 Έλληνες. Ο αριθμός αυτός ελάχιστα θα αυξηθεί τις επόμενες δεκαετίες, για να φτάσει στον Μεσοπόλεμο τα 400 περίπου άτομα.

Η ελληνική ναυτιλιακή κοινότητα εξακολουθεί να διαδραματίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στο Σίτι του Λονδίνου και στη μετά Brexit εποχή

Ιστορικά στενοί εμπορικοί και οικονομικοί δεσμοί

Οι διπλωματικές σχέσεις Ελλάδας-Βρετανίας συνδέονται με την ίδια την ίδρυση του ελληνικού κράτους και χρονολογούνται από το 1834. Στις καρδιές των Ελλήνων, ξεχωριστή θέση έχουν Βρετανοί φιλέλληνες, όπως ο Πλοίαρχος Φρανκ Άστιγξ και ο Λόρδος Βύρωνας. Η ναυμαχία του Ναυαρίνου στις 20 Οκτωβρίου 1827, το Μακεδονικό Μέτωπο στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η Μάχη της Κρήτης στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι μόνο μερικά από τα ιστορικά γεγονότα που έφεραν κοντά την Ελλάδα με τη Βρετανία. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Ταξίαρχος Έντι Μάιερς, ο Συνταγματάρχης Μόνταγκ Γούντχαους και ο Ταγματάρχης Πάτρικ Λη Φέρμορ, μαζί με την Εθνική Αντίσταση, εκτέλεσαν μερικές από τις πιο σημαντικές αποστολές, όπως την καταστροφή της γέφυρας του Γοργοποτάμου και την απαγωγή και μεταφορά στη Μ. Ανατολή του Γερμανού Διοικητή της Κρήτης, Κράιπε.

Πέραν όμως των άριστων πολιτικών σχέσεων των δύο χωρών, υφίστανται στενοί εμπορικοί και οικονομικοί δεσμοί, ενώ τονίζεται συχνά η παραδοσιακή παρουσία της ελληνικής ναυτιλίας στη Βρετανία – ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο της δραστήριας ελληνικής ομογένειας στη χώρα.

Εγκατάσταση 200 εφοπλιστικών γραφείων στο Σίτι του Λονδίνου

Έδρες νεοελληνικών και βυζαντινών σπουδών λειτουργούν σε πολλά μεγάλα βρετανικά Πανεπιστήμια, όπως στο King’s College του Λονδίνου

Και, πράγματι, η σημαντική αύξηση του ελληνικού πληθυσμού που παρατηρήθηκε στις δεκαετίες 1940-1970, όταν οι Έλληνες από 1.800 άτομα το 1955 έφτασαν τα 8.000 το 1973, οφείλεται κυρίως στην εγκατάσταση περίπου 200 εφοπλιστικών γραφείων στο Σίτι του Λονδίνου και μεγάλου αριθμού υψηλόβαθμων υπαλλήλων σε οργανισμούς, εταιρείες και γραφεία που σχετίζονταν άμεσα με τη ναυτιλία.

Η παρουσία των Ελλήνων πλοιοκτητών στο Σίτι χάνεται σε βάθος τεσσάρων γενεών και χρονολογείται στις αρχές του 19ου αιώνα. Ήταν το 1825, όταν ο Χιώτης έμπορος με διεθνή δραστηριότητα Παντιάς Ράλλης ανοίγει το γραφείο του στο Σίτι. Η συνέχεια θα ήταν εντυπωσιακή και κατά τον 20ό αιώνα οι Έλληνες εφοπλιστές θα διαδραμάτιζαν πλέον ζωτικό ρόλο στο Λονδίνο.

Την πλήρη διάσταση και σημασία της ελληνικής παρουσίας στο Σίτι την αντιλαμβάνεται κάποιος εάν την εξετάσει ως σύνολο εργασιών, όπως είναι οι χρηματοδοτήσεις, οι ναυτασφάλειες, οι δικηγορικές εταιρείες και πολλές άλλες δραστηριότητες. Στις αρχές της οικονομικής κρίσης, η άμεση προσφορά τους στη βρετανική οικονομία είχε αποτιμηθεί βάσει μελετών στις 100 εκατ. λίρες ανά έτος. Για τον λόγο αυτό η πρεσβεία της Βρετανίας στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια εμφανίζει έντονη δραστηριότητα, με στόχο να προσελκύσει ακόμη περισσότερες ναυτιλιακές εταιρείες ελληνικών συμφερόντων στο Σίτι του Λονδίνου.

Η ελληνική παροικία του Λονδίνου, σε αντίθεση με άλλες (όπως, για παράδειγμα, αυτή της Γερμανίας, που περιελάμβανε κυρίως βιομηχανικούς εργάτες), συναποτελείται μέχρι τις μέρες μας από διαφορετικές αλλά υψηλού επιπέδου επαγγελματικές ομάδες: το εφοπλιστικό λόμπι που κυριαρχεί στο Λονδίνο, επιστήμονες και ανώτερα στελέχη επιχειρήσεων και επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται στον χώρο της γαστρονομίας.

Η ελληνοκυπριακή κοινότητα

Επίσης, σημαντική θέση για τον απόδημο ελληνισμό της Βρετανίας κατέχει η ελληνοκυπριακή κοινότητα. Η μετανάστευση των Ελληνοκυπρίων στη Βρετανία άρχισε πριν από τη δεκαετία του 1930 και έλαβε μεγάλες διαστάσεις τις δεκαετίες του 1950 και 1960. Προτού αποκτήσουν δική τους κατοικία, οι Ελληνοκύπριοι μετανάστες διέμεναν στο Ουέστ Εντ, όπου εργάζονταν.

Σταδιακά, μεταφέρθηκαν στο βόρειο και στο βορειοδυτικό Λονδίνο και ίδρυσαν ελληνικές κοινότητες και παροικιακά σχολεία. Από τις πρώτες δεκαετίες, οι Ελληνοκύπριοι ασχολούνταν με επαγγέλματα σχετιζόμενα με εστιατόρια, τρόφιμα και ενδύματα. Εκτιμάται ότι η ελληνοκυπριακή κοινότητα αριθμεί σήμερα περίπου 230.000 άτομα, εγκατεστημένα κυρίως στο Λονδίνο.

Η ελληνική ομογένεια μετά το 2000

Αν και η ελληνική κοινότητα στη Βρετανία ευημερεί, δεν υπάρχει ελληνικός κεντρικός ομογενειακός φορέας. Οι ποικίλες ομογενειακές οργανώσεις έχουν συγκροτηθεί βάσει εθνικο-τοπικών, πολιτιστικών και επαγγελματικών χαρακτηριστικών. Στην αλλαγή του αιώνα, ο ελληνικός πληθυσμός στη Βρετανία αριθμούσε περίπου 35.000. Αλλά αυτό έμελλε να αλλάξει μετά την οικονομική κρίση και οι εισροές από την Ελλάδα εκτοξεύθηκαν, καθώς η Βρετανία αναδεικνύεται ως ένας από τους πιο ελκυστικούς προορισμούς της νέας μετανάστευσης, δεύτερος μετά τη Γερμανία. Μάλιστα, είναι ενδιαφέρον ότι οι εισροές συνέχισαν να αυξάνονται και μετά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος για το Brexit το 2016 και η Βρετανία έχει αναδειχθεί ο κύριος προορισμός για άτομα με υψηλά εκπαιδευτικά προσόντα. Οι Έλληνες πολίτες σε όλη τη Βρετανία εκτιμάται ότι είναι πάνω από 170.000.

Η μετά Brexit εποχή των Ελλήνων στη Βρετανία

Δεδομένου, όμως, ότι από την 31η Ιανουαρίου 2020 η Βρετανία έπαψε να αποτελεί πλέον μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τι γίνεται με τους Έλληνες που ζουν και εργάζονται εκεί, στη μετά Brexit εποχή; Καταρχάς, σύμφωνα με τα τελευταία στατιστικά στοιχεία από το EU Settlement Scheme, όπου όλοι οι Ευρωπαίοι πρέπει να εγγραφούν προκειμένου να διατηρήσουν το δικαίωμα να ζουν και να εργάζονται στη Βρετανία, μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου 2021 είχαν κάνει αίτηση 135.820 Έλληνες.

Σύμφωνα με πληροφορίες από την ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο, οι Έλληνες οι οποίοι ζούσαν στη Βρετανία πριν από το πέρας της μεταβατικής περιόδου, 31 Δεκεμβρίου 2020, είχαν το δικαίωμα υπό προϋποθέσεις να αιτηθούν την απόδοση καθεστώτος εγκατεστημένου (EU settled status) ή εν δυνάμει εγκατεστημένου (pre-settled), με σκοπό τη διατήρηση του δικαιώματος διαμονής και εργασίας τους στη χώρα, ως δικαιούχοι της Συμφωνίας Αποχώρησης. Και σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του EU Settlement Scheme, συνολικά στους Έλληνες που έχουν αιτηθεί την υπαγωγή στις ευνοϊκές ρυθμίσεις της Συμφωνίας Αποχώρησης έχει αποδοθεί settled status σε περίπου 50.000 και σε περίπου 80.000 pre-settled status. Η μεγαλύτερη συγκέντρωση των αιτούντων είναι στην Αγγλία (120.000), ακολουθούμενη από τη Σκωτία (8.000), την Ουαλία (2.000) και τη Βόρεια Ιρλανδία (600). Όσοι Έλληνες δεν υπάγονται στους δικαιούχους της Συμφωνίας Αποχώρησης και δεν διαθέτουν τη βρετανική υπηκοότητα μπορούν να παραμείνουν στη Βρετανία έως 6 μήνες σε διάστημα ενός έτους.

Ο καθεδρικός ναός της Αγίας Σοφίας στο Λονδίνο είναι η κύρια ελληνική ορθόδοξη εκκλησία στη Βρετανία

Έδρες νεοελληνικών και βυζαντινών σπουδών

Η παρουσία της Ελλάδας στη Βρετανία ενισχύεται με τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, καθώς και με την παροχή ελληνικής εκπαίδευσης στα ελληνικά σχολεία, που λειτουργούν υπό την εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων. Είχε προηγηθεί το 1951 η υπογραφή της Ελληνο-Αγγλικής Μορφωτικής Σύμβασης, με σκοπό την ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών μέσω της προώθησης της συνεργασίας στους τομείς του πολιτισμού, της εκπαίδευσης και της επιστήμης. Όσο για την ελληνική παρουσία στα βρετανικά πανεπιστήμια, αυτή είναι σημαντική, αφού σύμφωνα με τα στοιχεία του HESA (Higher Education Statistics Agency) κατά το ακαδημαϊκό έτος 2019-2020 φοιτούσαν εκεί 9.795 Έλληνες φοιτητές.

Επιπλέον, στην ανώτατη εκπαίδευση λειτουργούν έδρες νεοελληνικών και βυζαντινών σπουδών σε πολλά μεγάλα βρετανικά πανεπιστήμια, όπως στο King’s College του Λονδίνου, στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, στο Royal Holloway-University του Λονδίνου, στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ, ενώ παρέχονται προγράμματα ελληνικών σπουδών και στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου.

Τις σύγχρονες ελληνικές σπουδές προωθεί και στηρίζει η Ένωση Σύγχρονων Ελληνικών Σπουδών (The Society for Modern Greek Studies). Ιδιαίτερης σημασίας είναι, επίσης, η παρουσία ερευνητικών κέντρων που εξειδικεύονται στη σύγχρονη πολιτική της Ελλάδας και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, όπως το Hellenic Observatory στο London School of Economics και το SEESOX στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τη διασπορά (The Greek Diaspora Project), το οποίο μελετά διάφορες πτυχές της σχέσης των Ελλήνων του εξωτερικού με την Ελλάδα.

Περισσότερες από 100 ελληνορθόδοξες κοινότητες στο Λονδίνο

Οι Έλληνες και οι Ελληνοκύπριοι ομογενείς συσπειρώθηκαν από την πρώτη στιγμή γύρω από την Ορθόδοξη Εκκλησία – γεγονός που οδήγησε στην οικοδόμηση ναών. Στο Λονδίνο το 1882 ανεγέρθηκε η εκκλησία της Αγίας Σοφίας, ενώ ήδη από το 1861 η ελληνική κοινότητα στο Μάντσεστερ εκκλησιαζόταν σε δικό της ναό. Μέχρι το 1922 οι ελληνορθόδοξες εκκλησίες στην Αγγλία υπάγονταν στην Εκκλησία της Ελλάδος. Την ίδια χρονιά, με απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ιδρύθηκε η Μητρόπολη Θυατείρων, και μετέπειτα Αρχιεπισκοπή Θυατείρων και Μεγάλης Βρετανίας. Σήμερα υπάρχουν πάνω από 100 ελληνορθόδοξες κοινότητες στη βρετανική πρωτεύουσα.

Οικονομικές και εμπορικές σχέσεις Ελλάδας-Βρετανίας σήμερα

Η Βρετανία είναι σημαντικός εμπορικός εταίρος για την Ελλάδα. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 2020 οι ελληνικές εξαγωγές στη χώρα αντιπροσώπευαν το 3,9% του συνόλου των εξαγωγών μας στον κόσμο, ενώ οι εισαγωγές το 2,2%. Το 2020 οι ελληνικές εξαγωγές στη Βρετανία ανήλθαν σε 1,18 δισ. ευρώ, ενώ οι εισαγωγές σε 1,03 δισ. Έτσι, καταγράφηκε εμπορικό πλεόνασμα για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, το οποίο διαμορφώθηκε στα 146 εκατ. ευρώ. Η Ελλάδα εξάγει στη Βρετανία κυρίως φάρμακα, γαλακτοκομικά, παρασκευάσματα λαχανικών, καρπών και φρούτων, ηλεκτρικά μηχανήματα και εξοπλισμό, και εισάγει κυρίως μηχανές και συσκευές διάφορων ειδών, αυτοκίνητα, φαρμακευτικά και αλκοολούχα ποτά. Πάντως, παρά την έντονη τάση μεταφοράς ναυτιλιακών γραφείων στον Πειραιά τα τελευταία χρόνια, τα ελληνικά ναυτιλιακά γραφεία στο Λονδίνο υπολογίζονται σήμερα σε 75-80. Η ελληνική ναυτιλιακή παρουσία και δραστηριότητα παραμένει σημαντική για την οικονομική ζωή της Βρετανίας.