Επιθυμία της Κίνας είναι να αλλάξει, ή να καταλύσει, μια παγκόσμια τάξη που έχουν διαμορφώσει άλλοι

H Kίνα έρχεται σε αντιπαράθεση με τη μεταπολεμική παγκόσμια τάξη. Η αντιπαράθεση αυτή είναι λιγότερο ωμή από την προκλητική ρωσική στάση, έχει όμως και πιο διαταρακτικό χαρακτήρα.

Στα χρόνια του προέδρου Σι Ζινπίνγκ, που επέκταση της θητείας του για τρίτη φορά αποφασίζεται στο 20ό Συνέδριο του Κόμματος, η Κίνα στρατεύεται σε αλλαγή της παγκόσμιας τάξης εκ των έσω. Όταν οι προσπάθειές της βρίσκουν απέναντί τους αντίσταση, τότε ασκεί πίεση ώστε να υπάρξουν ασαφέστεροι κανόνες – η εφαρμογή των οποίων καταλήγει να είναι θέμα πολιτικής διαπραγμάτευσης. Πολύ συχνά επιδιώκει την επαναφορά παλιότερων, ξεπερασμένων τρόπων διαχείρισης των διεθνών υποθέσεων· τρόπων που προτάσσουν τα κράτη αντί των ατομικών ελευθεριών.

Ορισμένες από τις κινεζικές θέσεις ηχούν λογικές. Η Κίνα του προέδρου Σι αντιτίθεται στη «λογική Ψυχρού Πολέμου» και σε όσους τείνουν να διαιρέσουν τον κόσμο σε ιδεολογικά μπλοκ. Λέει ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν το δικαίωμα να συγκεντρώσουν την προσοχή τους στο να θρέψουν, να στεγάσουν και να δώσουν δουλειές στους ανθρώπους τους, αντί να μπλέκουν με πολυ-κομματικές εκλογές […]. Κάνοντας μια ευφυή επιλογή, ο πρόεδρος Σι προβάλλει τη χώρα του ως υπερασπιστή του status quo. Στηρίζει ένα «αληθινά πολύπλευρο διεθνές σύστημα», με οδηγό τη Χάρτα των Ηνωμένων Εθνών. Το 2017 είχε διαβεβαιώσει τους δισεκατομμυριούχους του Νταβός ότι είναι υπερασπιστής του ελεύθερου εμπορίου. Ωστόσο, οι παρατηρητές δεν θα πρέπει να ξεγελαστούν: οι Κινέζοι ηγέτες θέλουν μεν να διατηρηθούν τα στοιχεία εκείνα της παγκόσμιας τάξης που βοήθησαν στην άνοδο της χώρας τους, όπως οι κανόνες που ανέδειξαν τους εξαγωγικούς πρωταθλητές της Κίνας και ενθάρρυναν την εισροή ξένου κεφαλαίου και τεχνολογίας. Πλην όμως, όσες αρχές δεν βολεύουν την Κίνα υπονομεύονται. Οι εκκλήσεις του προέδρου Σι για «Παγκόσμια Πρωτοβουλία Ασφαλείας» ή για «Κοινό Μέλλον για την Ανθρωπότητα» δεν είναι παρά συγκαλυμμένες μορφές διαμαρτυρίας. Ορισμένες αποτελούν επίθεση σε υφιστάμενες συμμαχίες – ιδίως όσες έχουν δημιουργήσει οι ΗΠΑ σε Ευρώπη και Ασία. Όσο για το «κοινό μέλλον», πρόκειται για διαφορετική διατύπωση του «προέχει η οικονομική ανάπτυξη»· μια απόρριψη, με άλλα λόγια, κάθε τάξης που οδηγείται από παγκόσμιες κοινές αξίες. Οι Κινέζοι επίσημοι εξηγούν ότι η χώρα τους αποτελεί ανώτερη μορφή δημοκρατίας, ότι σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και έχει μια λειτουργική οικονομία της αγοράς […].

Στα χρόνια του προέδρου Πούτιν, η Ρωσία συχνά στηρίζεται στον ΟΗΕ από λίγες επιθετικές χώρες-πελάτες, όπως η Λευκορωσία ή η Βενεζουέλα. Αντιθέτως, η Κίνα αντιπαθεί ιδιαίτερα την ιδέα της απομόνωσης, οπότε ξεδιπλώνει συνεχώς διπλωματικές προσπάθειες αλλά και ασκεί πίεση, ώστε να εξασφαλίζει στήριξη στις θέσεις της. Δεκάδες χωρών πλέον συμπαρατάσσονται με ψηφίσματα που επαινούν την κινεζική στάση στο Σινγκάνγκ. Όπου, εν ονόματι της καταπολέμησης του εξτρεμισμού, η Κίνα έχει γκρεμίσει τζαμιά, έχει στείλει στη φυλακή ποιητές, αλλά και έχει κλείσει ένα εκατομμύριο Ουιγούρων σε στρατόπεδα επανεκπαίδευσης. Οι διπλωματικές της επιτυχίες μπορεί να κάνουν την Κίνα να φαίνεται λιγότερο καταστροφική από τη Ρωσία – δεν παύει όμως να είναι διχαστική […].

Η Κίνα θεωρεί ότι η ίδια η έννοια των παγκοσμίων αξιών αποτελεί στοιχείο Δυτικής επιβολής. Το 2021, ο υπουργός Εξωτερικών Ουάνγκ Γι κατέκρινε την κυβέρνηση Μπάιντεν, που είχε πει ότι η βασιζόμενη σε κανόνες διεθνής τάξη δεχόταν επίθεση. Κάτι τέτοιο αποτελεί «πολιτική ισχύος, προσπάθεια να αντικατασταθούν κοινώς αποδεκτοί διεθνείς νόμοι και κανόνες με τους εσωτερικούς κανόνες μιας φούχτας χωρών». Η σημερινή Κίνα επιδιώκει να ξανανοίξει τις παλιές αντιπαραθέσεις, του πώς εξισορροπείται η κυριαρχία με τις ατομικές ελευθερίες. Αυτή τη φορά, η φιλελεύθερη τάξη βρίσκεται σε θέση άμυνας.

Ο χαρακτήρας του Σι Ζινπίνγκ

Τα τελευταία 10 χρόνια έχουν αποκαλύψει πολλά για τη σκέψη του προέδρου Σι. Όσο όμως πυκνώνουν οι εντάσεις με τις ΗΠΑ –ιδιαίτερα με αντικείμενο την Ταϊβάν– τόσο η μελέτη του χαρακτήρα του αποκτά πιο πιεστικό χαρακτήρα. Θα μπορούσε να καταλήξει να γίνει ένας νέος Βλαντίμιρ Πούτιν, πρόθυμος να αναλάβει πελώρια διακινδύνευση προκειμένου να προωθήσει τις εδαφικές του προσδοκίες; Πόσο τον ενδιαφέρει το ενδεχόμενο να χωρίσουν οι δρόμοι της Κίνας και της Δύσης; Κινείται άραγε από μια μαρξιστική λογική, που θα μπορούσε να ανατρέψει τη μετα-μαοϊκή οικονομική τάξη; Θα καταλήξει να επιτρέψει στην εμμονή του να αποτραπεί η διάδοση της Covid-19 να τσακίσει την ανάπτυξη σε μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες της υφηλίου;

Τα συμπεράσματα σειράς επαφών του Economist με ανθρώπους που έχουν πρόσβαση στην προσωπικότητα του Σι Ζινπίνγκ έχουν μεγάλη βαρύτητα και για την Κίνα και για τον υπόλοιπο κόσμο. Όταν ανέλαβε την εξουσία το 2012, ορισμένοι παρατηρητές ήταν συγκρατημένα αισιόδοξοι υπό την έννοια ότι θεωρούσαν πως θα μπορούσε να αποδειχθεί, υπό μιαν έννοια, μεταρρυθμιστής. Όχι βέβαια ένας καινούργιος Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, αλλά τουλάχιστον ένας ηγέτης που θα κυβερνούσε πιο χαλαρά και θα επιχειρούσε να λειτουργήσει η Κίνα συμβιβαστικά με τις ΗΠΑ και τη Δύση.

Οι ελπίδες αυτές διαψεύσθηκαν όσο γινόταν όλο και πιο εμφανές ότι ο πρόεδρος Σι ήταν αποφασισμένος να συγκεντρώσει πελώρια δύναμη, να στρέψει τη δύναμη αυτή εναντίον των επικριτών του και των επικριτών του ΚΚΚ και να την αξιοποιήσει προκειμένου να καταστήσει την Κίνα μια παγκόσμια δύναμη, μπροστά στην οποία η Δύση θα στεκόταν με δέος.

Τα προσωπικά χαρακτηριστικά που δρομολόγησαν τον Σι Ζινπίνγκ προς αυτήν την κατεύθυνση θα συνεχίσουν να τον κινούν προς αυτήν. Το ίδιο ισχύει όμως και για όσους συσπειρώνονται γύρω του: μια εθνικιστική ελίτ· ένα Κόμμα που δεν παύει να φοβάται μην χάσει τον έλεγχο· και μια κοινή γνώμη που καλοδέχεται έναν ισχυρό άνδρα […].

Πώς όμως εξηγείται ότι πολλοί έπεσαν έξω στις προβλέψεις τους για το πώς θα εξελισσόταν ο πρόεδρος Σι στο πηδάλιο της Κίνας; Δύο είναι οι βασικές εξηγήσεις. Πρώτον, όσες εκτιμήσεις διατυπώνονταν το 2012 βασίζονταν στις οικογενειακές διασυνδέσεις του: επρόκειτο για τον γιο του Σι Ζονγκχούνγκ, βετεράνου της Επανάστασης που έφερε το ΚΚΚ στην εξουσία το 1949. Ο πρεσβύτερος Σι –πέθανε το 2002– είχε εκκαθαριστεί επί Μάο, αλλά αποκαταστάθηκε επί Ντενγκ Σιαοπίνγκ. Υπήρξε οικονομικός μεταρρυθμιστής και στην περίοδο Ντενγκ είχε την ευθύνη της δημιουργίας της πρώτης «ειδικής οικονομικής ζώνης» της Κίνας, της δυναμικής γιγαντιαίας πόλης Σεντσέν. Εκεί, ο πειραματισμός με προσέγγιση καπιταλισμού σόκαρε τους οπαδούς της σκληρής κομματικής γραμμής (μερικοί μάλιστα αρνούνταν ακόμη και να πηγαίνουν εκεί). Στην πολιτική κουλτούρα της Κίνας, συχνά τα παιδιά ακολουθούν την πορεία των γονέων. Πολλοί, λοιπόν, θεωρούσαν ότι ο γιος ενός τόσο πρωτοποριακού μεταρρυθμιστή θα πήγαινε προς ανάλογη κατεύθυνση.

H άλλη εξήγηση προκύπτει από την έλλειψη ενημέρωσης: προτού ο Σι Ζινπίνγκ αναδυθεί το 2007 ως υποψήφιος για την ηγεσία, είχε αποφύγει κάθε προβολή. Η γυναίκα του Πενγκ Λιγουάν ήταν τραγουδίστρια πατριωτικών λαϊκών σκοπών αλλά και όπερας – και διέθετε μεγαλύτερη φήμη από τον ίδιο. Όταν ο κινεζικός στρατός κατέστειλε τις διαμαρτυρίες στην Πλατεία Τιενανμέν (το 1989), εκείνη είχε εμφανισθεί στην Πλατεία για να ενθουσιάσει τις στρατιωτικές δυνάμεις. Ο ίδιος ο μέλλων πρόεδρος Σι ήταν ένας σχετικά άγνωστος πολιτικός, που ούτε είχε πει ούτε είχε κάνει κάτι το ιδιαίτερο. Είχε περάσει 17 χρόνια σε μια επαρχία της Κίνας (σπάνιο για ηγέτη), τη Φουτζιάν, προτού λάβει την πρώτη του ηγετική θέση κομματικού επικεφαλής στη γειτονική Τσινγιάνγκ το 2002 […].

Το 2011, δηλαδή έναν χρόνο προτού ο Σι Ζινπίνγκ αναλάβει την εξουσία, ο Τζο Μπάιντεν –ως αντιπρόεδρος των ΗΠΑ επί Μπαράκ Ομπάμα– βρέθηκε στην Κίνα προκειμένου να έχει συνάντηση μαζί του. Ήταν ήδη αντιπρόεδρος της Κίνας, σαφές μήνυμα ότι προαλειφόταν για την ηγεσία. Ο Τζο Μπάιντεν επεδίωξε να χτίσει μια κάποια σχέση με τον μελλοντικό ηγέτη της Κίνας: έπαιξαν λίγο μπάσκετ επισκεπτόμενοι ένα σχολείο. Σύμφωνα με τον Ίβαν Μεντέιρος, αρμόδιο για την Κίνα στο Αμερικανικό Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας, ο Σι Ζινπίνγκ έδειχνε «πολύ προσεκτικός πολιτικός και με μεγάλο αυτοέλεγχο».

Έκτοτε δεν έχουν αλλάξει και πολλά πράγματα. Αφότου ανέλαβε την εξουσία, ο πρόεδρος Σι δεν έχει δώσει συνεντεύξεις άμεσα προς Δυτικούς δημοσιογράφους ούτε συμμετείχε σε συναντήσεις με τον Τύπο (πλην περιπτώσεων όπου μετείχαν και άλλοι ηγέτες). Οι λόγοι του συνήθως δημοσιοποιούνται αφού περάσει πολύς καιρός που εκφωνούνται. Την ίδια στιγμή που επεξέτεινε την ισχύ της Κίνας παγκοσμίως, ο πρόεδρος Σι κράτησε τον εαυτό του σε νέφος μυστηρίου.