Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2021, τ.1012

ΕΛΛΑΔΑ 1821-2021 • ΚΥΠΡΟΣ του Χάρη Σαββίδη

 

Μια αλληλουχία τυχαίων (αρχικά) γεγονότων, αλλάζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες στη νοτιοανατολική Μεσόγειο και μετατρέπει την Κύπρο σε παραγωγό υδρογονανθράκων

 

Θα μπορούσε να διδάσκεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του «φαινομένου της πεταλούδας» στο χώρο της γεωπολιτικής και ειδικότερα της ενέργειας. Η πορεία της Κύπρου την τελευταία δεκαετία σε μεγάλο βαθμό χαράχθηκε από δύο γεγονότα, σημαντικά μεν, απολύτως τυχαία δε. Το πρώτο συνέβη, μάλιστα, τουλάχιστον 2.000 χιλιομέτρων μακριά από το νησί: Ήταν Δεκέμβριος του 2010, όταν ένας πλανόδιος πωλητής φρούτων και λαχανικών αυτοπυρπολήθηκε στην πόλη ΣιντίΜπουζίντ, της Τυνησίας, διαμαρτυρόμενος για την κατάσχεση των προϊόντων του από την αστυνομία, επειδή δεν είχε άδεια.

Το πέταγμα της πεταλούδας

Αυτό υπήρξε το έναυσμα σειράς εξεγέρσεων στον αραβικό κόσμο, που έμειναν γνωστές ως «αραβική άνοιξη» και, μεταξύ άλλων, οδήγησαν στην ανατροπή του δικτάτορα της Αιγύπτου, ΧόσνιΜουμπάρακ. Τις πρώτες εβδομάδες του 2011 η χώρα συγκλονίστηκε από μαζικές διαδηλώσεις, που έβαλαν φρένο σε οποιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα, συμπεριλαμβανομένης και εκείνης του φυσικού αερίου. Αποτέλεσμα ήταν η διακοπή παροχής αερίου μέσω του διασυνδετηρίου αγωγού ElArish-Ashkelon προς το Ισραήλ, δημιουργώντας μεγάλη ανησυχία στο Τελ Αβίβ σχετικά με την ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασμού της χώρας.

Ως λύση προκρίθηκε η εντατικοποίηση των ερευνών για υδρογονάνθρακες στην ισραηλινή Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), οι οποίες τελικά οδήγησαν στην ανακάλυψη του κοιτάσματος Λεβιάθαν – του μεγαλύτερου που είχε ανακαλυφθεί μέχρι τότε στη Μεσόγειο (620 bcm – δηλαδή δισ. κυβικά μέτρα αερίου). Λίγα χρόνια αργότερα, εντός της αιγυπτιακής ΑΟΖ και μόλις 6 χλμ. από τα σύνορα με την κυπριακή, ανακαλύφθηκε ένα ακόμα μεγαλύτερο κοίτασμα, το Ζορ, που προσέθεσε 850bcmστα 2.100 bcmπου διέθετε ήδη η Αίγυπτος.

Την ίδια περίπου περίοδο, το καλοκαίρι του 2011, η Κύπρος συνταράσσεται από μια έκρηξη στη ναυτική βάση Μαρί, στην επαρχία Λάρνακας, που αφήνει το νησί για αρκετό καιρό εξαρτημένο από γεννήτριες που παρέχονται από την Ελλάδα και το Ισραήλ. Αυτό ήταν το δεύτερο γεγονός που επιτάχυνε τις εξελίξεις για την ανακάλυψη του κοιτάσματος «Αφροδίτη».

Αφροδίτη

Με επιβεβαιωμένα 125bcm, το κοίτασμα βρίσκεται στο οικόπεδο 12 της κυπριακής ΑΟΖ, 34 χλμ. δυτικά του Λεβιάθαν. Αν και σε ιδιαίτερο βάθος και με δυσκολότερη πρόσβαση γεωλογικό σχηματισμό, η κυπριακή κυβέρνηση φιλοδοξεί ότι η ανακάλυψή του θα αλλάξει την ενεργειακή ιστορία της χώρας. Πρόσφατα, η υπουργός Ενέργειας, Νατάσα Πηλείδου, επαναβεβαίωσε ότι το πρώτο κυπριακό φυσικό αέριο από το κοίτασμα θα αντληθεί βάσει χρονοδιαγραμμάτων, μέχρι το 2025. Η εκμετάλλευση έχει ανατεθεί στην κοινοπραξία Noble – Shell – Delek, η οποία έχει υπό τον έλεγχό της και το τερματικό υγροποίησης φυσικού αερίου (LNG) στο Ινκουτ της Αιγύπτου – κι αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.

 

Το φυσικό αέριο που εξορύσσεται υποθαλάσσια μπορεί να μεταφερθεί στις αγορές είτε μέσω αγωγών, είτε με πλοία – επιλογή που προϋποθέτει εγκαταστάσεις υγροποίησής του. Σε οικονομικό επίπεδο (γιατί στην τελική απόφαση υπεισέρχονται και άλλοι παράγοντες) το ποια λύση είναι περισσότερο συμφέρουσα εξαρτάται από το μέγεθος του κοιτάσματος: Η κατασκευή αγωγού συνεπάγεται μεγαλύτερο κόστος κι άρα απαιτεί μεγαλύτερο κοίτασμα.

Για την Αίγυπτο δίλημμα δεν υπήρξε, καθώς μέχρι στιγμής το φυσικό αέριο κατευθύνεται αποκλειστικά στην εσωτερική αγορά κι άρα δεν τίθεται θέμα κατασκευής αγωγού. Αντίθετα το Ισραήλ, σε μεγάλο βαθμό για λόγους ασφαλείας, έδειξε να προκρίνει τη λύση κατασκευής υποθαλάσσιου αγωγού. Προς τα πού, όμως;

Μία απάντηση θα μπορούσε να είναι προς την Τουρκία. Αν και συμφέρουσα οικονομικά, η λύση αυτή θεωρήθηκε υψηλού ρίσκου, καθώς προβλέπει διέλευση από τις ΑΟΖ κρατών που βρίσκονται ακόμα σε εμπόλεμη κατάσταση (Ισραήλ- Λίβανος) ή δεν έχουν διπλωματικές σχέσεις(Κύπρος-Τουρκία). Κρίθηκε ότι θα απομόνωνε διπλωματικά το Ισραήλ και φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε οριστικά όταν εντός της Ισραηλινής κυβέρνησης επικράτησε η αντιτουρκική γραμμή.

EastMed

Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν να ξεκινήσει η συζήτηση για την κατασκευή ενός αγωγού που θα διατρέχει τη νοτιοανατολική Μεσόγειο σε μήκος 1.900 χλμ. μεταφέροντας το φυσικό αέριο από τις χώρες-παραγωγούς στα νότια προς τις χώρες-καταναλωτές στα βόρεια. Καθώς θα κινηθεί σε μεγάλα βάθη και θα υπάρχουν μεγάλες αυξομειώσεις πίεσης, το κόστος κατασκευής είναι υψηλό – υπερβαίνοντας τα 10 δισ. δολ. Η επένδυση αξιολογήθηκε, όμως, ως οικονομικά συμφέρουσα, καθώς στην περιοχή υπήρχαν περί τα 500 bcm φυσικού αερίου προς μεταφορά.

Τον Απρίλιο του 2017 πραγματοποιήθηκε στο Ισραήλ ένας πρώτος κύκλος διαπραγματεύσεων μεταξύ Κύπρου, Αιγύπτου, Ισραήλ και Ελλάδας (από την οποία θα έπρεπε να διέλθει ο αγωγός), με τις δύο τελευταίες χώρες να εμφανίζονται ως οι πλέον ένθερμοι υποστηρικτές του σχεδίου. Μετά από αρκετές μεταπτώσεις, στις αρχές του 2020 υπογράφεται η συμφωνία κατασκευής του αγωγού. Πλην όμως σύντομα τα δεδομένα θα άλλαζαν και πάλι εξαιτίας του… πετάγματος μιας πεταλούδας.

Το ξέσπασμα της πανδημίας οδήγησε την τιμή του φυσικού αερίου στα τάρταρα. Δεδομένης της δέσμευσης ΕΕ και ΗΠΑ να εγκαταλείψουν τους υδρογονάνθρακες πριν το 2050, ο EastMed θα είχε το πολύ 25ετη χρησιμότητα – που μάλιστα πλέον είναι με δυσκολία 20ετης, καθώς μεσολάβησε η 5ετια των διαπραγματεύσεων. Για να είναι η επένδυση συμφέρουσα θα πρέπει η τελική τιμή να είναι αρκετά υψηλή ώστε να γίνει γρήγορη απόσβεση. Η «βουτιά» της τιμής, σε μια στιγμή που αρκετά εμπλεκόμενα μέρη είχαν επιφυλάξεις, σίγουρα δεν βοήθησε…

East-Med Gas Forum

Για την Κύπρο η κατασκευή αγωγού μέσω Τουρκίας δεν αποτελούσε λύση για προφανείς πολιτικούς λόγους. Το μέγεθος του κοιτάσματος δεν δικαιολογεί κατασκευή σταθμού υγροποίησης. Έτσι επιλέχθηκε ως λύση η κατασκευή ενός μικρού υποθαλάσσιου αγωγού, που θα μεταφέρει το αέριο στις υπάρχουσες εγκαταστάσεις υγροποίησης, στο Ινκούτ της Αιγύπτου. Η διακρατική συμφωνία που προέκυψε, προβλέπει η Κύπρος να λαμβάνει το 57,1% των καθαρών εσόδων από το κοίτασμα, ενώ το κόστος κατασκευής του αγωγού εκτιμάται ότι δεν θα υπερβεί το 1 δισ. ευρώ. Τον Σεπτέμβριο του 2021 ξεκίνησαν κοινές συνεδριάσεις τεχνικών επιτροπών των δύο κρατών και ο στόχος λειτουργίας μέχρι το 2025 δείχνει εφικτός.

Στιγμιότυπο από την ιδρυτική συνεδρίαση του Forum, τον Ιανουάριο του 2019

Η σύσφιξη των σχέσεων με την Αίγυπτο και το Ισραήλ οδήγησε την Κύπρο, μαζί με την Ελλάδα, να συμμετέχουν στο East-MedGasForum. Πρόκειται για πρωτοβουλία που, με τις ευλογίες της Ουάσιγκτον, ανέλαβε το Κάιρο το 2019. Στην πρώτη ιδρυτική συνδιάσκεψη πέτυχε  να συγκεντρώσει γύρω από ένα τραπέζι Ισραήλ, Ιορφανία και κυρίως, Παλαιστινιακή Αρχή, δίπλα σε Αίγυπτο, Κύπρο, Ελλάδα και Ιταλία, με παρατηρητές την ΕΕ, τις ΗΠΑ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Στις αρχές του 2020 το Φόρουμ μετεξελίχθηκε σε διεθνή οργανισμό. Μακρινός του στόχος είναι να λειτουργήσει ανταγωνιστικά στον ΟΠΕΚ.

Με έναυσμα, λοιπόν, μιας σειράς τυχαία γεγονότα, η Κύπρος είναι έτοιμη να μετατραπεί σε χώρα-παραγωγό υδρογονανθράκων (όπως φαίνεται και στα στοιχεία του εμπορικού ισοζυγίου στη σελ. 84, σήμερα η Κύπρος εισάγει πετρελαιοειδή ακόμα κι από την Ελλάδα), ενώ προέκυψε και μια νέα γεωπολιτική δυναμική στην περιοχή. Όλα αυτά, βέβαια, έχουν σχετικά μικρό χρονικό ορίζοντα, καθώς η πράσινη μετάβαση αλλάζει συνολικά τα δεδομένα. Ποιος ξέρει, όμως, μπορεί να ανατρέψει ξανά τις ισορροπίες κάποια… πεταλούδα.

EuroAfrica Interconnector

Η στενότερη συνεργασία της Λευκωσίας με το Κάιρο επέτρεψε, επίσης, να προχωρήσει ένα άλλο μεγάλο ενεργειακό επενδυτικό σχέδιο: της κατασκευής υποθαλάσσιου αγωγού ηλεκτρικού ρεύματος, του EuroAfricaInterconnector. Σχέδιο το οποίο περιλαμβάνει και σκέλος ελλαδίτικου ενδιαφέροντος, αν και στην Ελλάδα έχουν υπάρξει σοβαρές ενστάσεις για τη σκοπιμότητά του. Πάντως, ο σημερινός υπουργός Ενέργειας, Κώστας Σκρέκας, δηλώνει υπέρμαχος του έργου.