Η Δίκη των «Έξι»: Εξιλασμός ή δικαστικός φόνος;

Ο Εθνικός Διχασμός και η κορύφωσή του

του Θανάση Διαμαντόπουλου, Εκδ. Πατάκη

Αθήνα 2022, σελίδες 295 

Το βιβλίο αυτό του Θανάση Διαμαντόπουλου – το οποίο μάλιστα εισάγει στην Ελληνική συγγραφική πρακτική μιαν ιδιότυπη καινοτομία: έχει επιστρατεύσει για επίμετρα/σχολιασμούς επτά διόλου αδιάφορους συντελεστές – Θάνο Βερέμη, Ντίνο Γκλέτσο, Ιωάννη Θεοδωρόπουλο, Πάνο Λαζαράτο, Κώστα Μποτόπουλο, Γιώργο Σιακαντάρη, Ευάνθη Χατζηβασιλείου – επιδιώκει όχι τόσο «να επαναφέρει το ξεχασμένο γεγονός στην δημόσια συζήτηση» (αυτή η διατύπωση του Ευ. Χατζηβασιλείου), όσο να επιτρέψει στον αναγώστη να διακρίνει μέσα και πίσω από τις γραμμές γιατί το γεγονός της Δίκης (και της εκτέλεσης των «Έξη» καθώς βρετανική παρέμβαση, του πλωτάρχη Τάλμποτ, διέσωσε τον πρίγκηπα Ανδρέα…) έχει μάλλον εξοριστεί από την συνείδηση, παρά ξεχαστεί. Πώς δηλαδή το βαθύ αυτό τραύμα-κορύφωση του Διχασμού «χρειάστηκε» να απωθηθεί από τα συλλογικά αφηγήματα, προκειμένου να προχωρήσει η (αντίστοιχα συλλογική) πορεία.

Ξεκινάει ο Διαμαντόπουλος την πορεία του αναζητώντας, πίσω από την σύγκρουση «δυο πολιτικών κόσμων» τις «ισχυρές, ενδεχομένως ναρκισσιστικές προσωπικότητες  και υπερδιογκωμένα «εγώ» […] του Κρητικού, πρώην επαναστάτη και του κατόχου του θρόνου, πρώην στρατηλάτη». Και τούτο προκειμένου – αναλύοντας βέβαια και το κοινωνικό υπόστρωμα των δυο παρατάξεων (στους βουλευτές των Φιλελευθέρων βρίσκει κανείς δικηγόρους, γιατρούς, εμπόρους, στρατιωτικούς, καθηγητές, αλλά «μόνον δυο προσδιορίζονταν αποκλειστικά ως γαιοκτήμονες»), να οδηγηθεί μέσα και από την ανατομία των ιδεολογικών διαδικασιών στις δυο παρατάξεις, στο συμπέρασμα, που μας φέρνει στην Μικρασιατική εκστρατεία και εν τέλει Καταστροφή, ότι είχαν δημιουργηθεί στην Ελλάδα εκείνη «δυο εκδοχές εθνικισμού, δυο περιεχόμενα της Μεγάλης Ιδέας».

Μπορεί κανείς να ακολουθήσει τον Θ. Διαμαντόπουλο στο πώς η κατάσταση αυτή οδήγησε σε μια χώρα που βίωνε την αντίληψη (εκατέρωθεν) ότι υπήρχαν «δυο «προδοτικές» παρατάξεις» , και πώς αυτό ήταν που ουσιαστικά έφερε την Δίκη των Έξη όταν κλήθηκε να επισφραγίσει την Μικρασιατική Καταστροφή . μπορεί και να σταθεί μερικά βήματα πίσω, αναζητώντας πού υπήρχαν στοιχεία αντικειμενικής (ό,τι και αν σημαίνει ο όρος υπό τέτοιες συνθήκες!) ευθύνης πολιτικών μεν για την Εκστρατεία υπό το φως της διεθνοπολιτικής πραγματικότητας, στρατιωτικών δε για τις επιλογές επί του πεδίου. Ευθύνες που, με τις δεκάδες χιλιάδες νεκρούς της Μικρασίας και τις εκατοντάδες χιλιάδες ξεριζωμένων, αποζητούσαν κάτι που λέγεται – από χρόνων αρχαίων – κάθαρση! (Και μάλιστα όταν  δεδομένοι χειρισμοί πολιτικής κλήθηκαν να λειτουργήσουν για επίλυση διαφορών του Διχασμού: την ώρα της Καταστροφής, μια δεδομένη ηγεσία ήταν στο πηδάλιο. αυτή και βρέθηκε στο εδώλιο).

Πάντως, τόσο το κλίμα της Δίκης όσο και διεξαγωγή της βάση στοιχείων που επιλέγει/φέρνει ο συγγραφέας στο προσκήνιο, τον οδηγούν στο – βαρύ- συμπέρασμά του περί δίκης-παρωδίας, ή μαζί και με μια δόση «προσωπικών εμπαθειών και ιδιοτελών συμφερόντων βασικών παραγόντων του στρατιωτικού βραχίονα του βενιζελισμού». Μπορεί εκείνο που ο Διαμαντόπουλος αναφέρει ως «ανεξίτηλο αποτύπωμα» της δίκης να το ιχνηλατεί εν συνεχεία ως «ανάδρομη κάθαρση» μετά το Κίνημα 1935:  πάντως ήδη ο ίδιος δεν παραλείπει να παρατηρήσει ότι… πολύ νωρίτερα, οι αλληλομισούμενες παρατάξεις βρέθηκαν να συγκυβερνούν.

Κλείνει κανείς αυτό το έντονο έργο του Θανάση Διαμαντόπουλου, μαχητικά γραμμένο, με μια δυσοίωνη αίσθηση déjà vu – όσο κι αν ο πειρασμός εναγκαλισμού με την διχαστικότητα, σήμερα, δεν έχει φθάσει σε ανάλογα βάθη. Ακόμη.

Α.Δ. Παπαγιαννίδης