Πώς «χάθηκαν» πελώρια ποσά χρημάτων από τα προγράμματα ενισχύσεων της εποχής της πανδημίας

 

Δημιουργήθηκε ένας παράδεισος παραβατικότητας. Τον Ιούνιο του 2020, επιχείρηση του Μιλάνου εξασφάλισε κρατικό δάνειο ύψους 60.000 ευρώ, προκειμένου να αντιμετωπίσει την κάμψη εργασιών της λόγω της πανδημίας. Πλην όμως, η εν λόγω επιχείρηση ήταν ανύπαρκτη. Η ιταλική κυβέρνηση είχε ουσιαστικά εμβάσει το ποσό αυτό στην καλαβρική Μαφία – τη Ndrangheta. Τον ίδιο εκείνο μήνα, 6 Γάλλοι πολίτες πήραν με απάτη 12 εκατομμύρια ευρώ σε επιδόματα ανεργίας, ζητώντας στήριξη για εργαζομένους 3.600 εταιρειών-κελυφών. Στο δε Τέξας, ένας πολίτης υπέβαλε αιτήματα δανειοδότησης για 15 φανταστικές επιχειρήσεις και ενθυλάκωσε 25,8 εκατ. δολάρια σε δημόσια στήριξη.

Τώρα που οι χώρες αποσύρουν τα άνευ προηγουμένου προγράμματα στήριξής τους, παρατηρείται αυξημένο ενδιαφέρον για το πού κατέληξαν τα κονδύλια αυτά. Το ΔΝΤ εκτιμά ότι από τον Ιανουάριο του 2020 και έως τώρα οι κυβερνήσεις έχουν εκταμιεύσει 15,5 τρισ. δολάρια σε δαπάνες (πέραν του υγειονομικού τομέα) και σε δάνεια προκειμένου να αντιμετωπισθεί η πανδημία της Covid-19. Η σπουδή να στηριχθούν νοικοκυριά και επιχειρήσεις κατέληξε σε προβληματικές διαδικασίες προμηθειών, σε ασυνάρτητα προγράμματα και σε ανεπαρκείς ελέγχους. Μέχρι στιγμής, οι καλύτεροι υπολογισμοί σχετικά με τις απάτες σε τέτοια προγράμματα προέρχονται από τις ΗΠΑ και τη Βρετανία· άλλες χώρες, όπου παρόμοια προβλήματα μπορεί και να ήταν χειρότερα, δεν διαθέτουν ελεγκτικούς μηχανισμούς που να εντοπίζουν πού κατέληξαν τα λεφτά. Στις ΗΠΑ, τουλάχιστον ένα 4,5% των κεφαλαίων του CARES Act, δηλαδή του μεγαλύτερου προγράμματος στήριξης για την πανδημία, κατέληξε σε απατεώνες. Αν ένα τέτοιο ποσοστό προβληθεί σε παγκόσμια κλίμακα, θα σημαίνει ότι κάπου 700 δισ. δολάρια έφτασαν σε λάθος χέρια.

Στη Βρετανία πάλι, οι απάτες και τα σφάλματα –δηλαδή οι απώλειες λόγω εγκληματικών πράξεων ή λόγω εσφαλμένων πληρωμών– σε πέντε διαφορετικά προγράμματα οικονομικής στήριξης ξεπερνούσαν, σύμφωνα με επίσημες εκθέσεις, τις 16 δισ. στερλίνες, δηλαδή περίπου το 1/10 των 166 δισ. στερλινών που δαπανήθηκαν. Αυτές οι εκτιμήσεις μπορεί να ξεπεραστούν: το ελεγκτικό National Audit Office υπολογίζει ότι οι απάτες από ένα και μόνο πρόγραμμα, το Bounce Back Loan Scheme/δανειακό Σχέδιο Επαναφοράς, οι διαρροές του οποίου αφορούν το ¼ των συνολικών απωλειών, μπορεί τελικώς να φτάνουν σε ύψος τις 1,26 δισ. στερλίνες.

Οι δαπάνες στήριξης στις ΗΠΑ ήταν μεγαλύτερες, αλλά μεγαλύτερη ήταν και η σπατάλη. Από το CARES Act των 2,2 τρισ. δολαρίων υπολογίστηκε ότι εκλάπησαν 100 δισ. δολάρια. Αν δε υπολογίσει κανείς ότι τα προ πανδημίας επίπεδα απάτης συνέχισαν να ισχύουν, τότε από τα επιδόματα ανεργίας –που γνώρισαν μεγάλη ενίσχυση την εποχή της πανδημίας– κάπου 87 δισ. θα πρέπει να κατέληξαν σε απατεώνες. Οι ελεγκτικές αρχές, πάντως, υπολογίζουν ότι το πραγματικό ποσοστό απάτης είναι μεγαλύτερο.

Τα σχήματα απάτης και οι δυσλειτουργίες στη διαχείριση των προγραμμάτων είναι αναπόφευκτα φαινόμενα οσάκις υλοποιούνται τέτοιας κλίμακας πρωτοβουλίες. Κατά το παρελθόν όμως, όταν είχαν εφαρμοστεί προγράμματα τόνωσης, υπήρξαν πιο καθαρά. Στη δεκαετία μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, οι έρευνες των ελεγκτικών αρχών ανέκτησαν μόνον 57 εκατομμύρια δολάρια από απάτες που προέκυψαν στο αξίας 840 δισ. δολαρίων American Recovery and Reinvestment Act του 2009. Όσο περνάει ο καιρός μπορεί να πληθαίνουν οι αποκαλυπτόμενες απάτες, όμως ακόμη κι αν όλες οι ερευνώμενες ακόμη περιπτώσεις αποδειχθούν εγκληματικές, το ποσοστό απάτης στο πρόγραμμα αυτό θα φθάσει μόλις το 0,6%. Το ποσοστό απάτης στις ΗΠΑ όσον αφορά συνολικά την υγειονομική περίθαλψη βρίσκεται γύρω στο 3%.

Σε σύγκριση με αυτά τα μεγέθη, η σπατάλη στα προγράμματα στήριξης για την πανδημία υπήρξε ανησυχητική. Βέβαια, κάποιες υπερβάσεις μπορεί να ήταν αναπόφευκτες: όταν χτύπησε η κρίση, οι οικονομολόγοι απηύθυναν εκκλήσεις στις κυβερνήσεις να κάνουν τα πάντα προκειμένου να αποφευχθούν κολοσσιαίες απώλειες. Αυτό έφερε ταχύτατες πρωτοβουλίες: στις ΗΠΑ, επιταγές στήριξης διανεμήθηκαν σε 90 εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε λιγότερο από έναν μήνα.

[…] Οι διερευνήσεις θα συνεχιστούν. Τον Μάρτιο, δεκάδες Ρεπουμπλικανών γερουσιαστών ζήτησαν περισσότερη διαφάνεια για το πώς δαπανήθηκαν τα κονδύλια στήριξης προτού ψηφίσουν για πρόσθετη στήριξη λόγω πανδημίας. Ο πρόεδρος Μπάιντεν όρισε ειδικό ανακριτή για να κυνηγήσει όσους επωφελήθηκαν παράνομα από την πανδημία. Και, ήδη, άρχισε να απονέμεται δικαιοσύνη: οι Γάλλοι απατεώνες συνελήφθησαν, ο Τεξανός δημιουργός πλαστών εταιρειών παραδέχτηκε την ενοχή του. Όσο για τη Μαφία στο Μιλάνο, η ιταλική κυβέρνηση πρόλαβε και πάγωσε τις περιουσίες τους.